ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
741
MEHNAT SHARTNOMASINI BEKOR QILISH ASOSLARI
Olimova Munisa Oybekovna
Buxoro yuridik texnikumi o‘quvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17498561
Annotatsiya.
Ushbu maqolada mehnat shartnomasini bekor qilishning huquqiy asoslari,
tartib-qoidalari hamda mehnat qonunchiligida belgilangan me'yorlar chuqur tahlil qilinadi.
Mehnat munosabatlarining muhim bosqichlaridan biri bo‘lgan shartnomani bekor qilish
jarayoni, xodim va ish beruvchi huquq va majburiyatlari, shuningdek, bekor qilishning
tashabbuskor tomoniga qarab yuzaga keladigan huquqiy oqibatlar ko‘rib chiqiladi. Maqolada
ish beruvchining tashabbusi bilan, xodimning arizasiga ko‘ra va tomonlarning o‘zaro kelishuvi
asosida shartnoma bekor qilinishi holatlari amaldagi O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi
normalari asosida tahlil etiladi. Shuningdek, mehnat shartnomasining noqonuniy bekor qilinishi
holatlari va ularning oldini olish mexanizmlari ham yoritilgan. Mazkur maqola mehnat huquqi
sohasida ilmiy izlanish olib borayotgan talabalar, yuridik sohasi mutaxassislari hamda ish
beruvchilar uchun foydali ilmiy-nazariy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Mehnat shartnomasi, mehnat kodeksi, xodim huquqlari, ish beruvchi
majburiyatlari, mehnat huquqiy, shtat qisqarishi, noqonuniy ishdan bo‘shatish, xalqaro mehnat
standartlari, mehnat nizolari, sud amaliyoti, tomonlar kelishuvi, huquqiy kafolatlar.
GROUNDS FOR CANCELLATION OF AN EMPLOYMENT CONTRACT
Abstract.
This article provides an in-depth analysis of the legal basis, procedures and
norms established by labor legislation for the termination of an employment contract. The
process of terminating an employment contract, which is one of the important stages of labor
relations, the rights and obligations of the employee and the employer, as well as the legal
consequences that arise depending on the initiator of the termination, are considered. The article
analyzes the cases of termination of the contract at the initiative of the employer, at the request
of the employee and by mutual agreement of the parties based on the current norms of the Labor
Code of the Republic of Uzbekistan. It also covers cases of illegal termination of an employment
contract and mechanisms for their prevention. This article serves as a useful scientific and
theoretical resource for students conducting scientific research in the field of labor law, legal
specialists and employers.
Keywords:
Employment contract, labor code, employee rights, employer obligations,
labor law, staff reduction, illegal dismissal, international labor standards, labor disputes, case
law, agreement of the parties, legal guarantees.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida mehnat resurslaridan oqilona foydalanish, ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va inson kapitalini rivojlantirishda mehnat munosabatlarining huquqiy
jihatdan mustahkam tartibga solinishi alohida ahamiyat kasb etadi. Mehnat munosabatlarining
markaziy huquqiy hujjati — bu mehnat shartnomasidir. Mehnat shartnomasi xodim va ish
beruvchi o‘rtasida tuziladigan ikki tomonlama majburiyatli bitim bo‘lib, tomonlarning huquq va
majburiyatlarini belgilaydi. U xodimning ish faoliyatini boshlashi, davom ettirishi hamda
tugatish tartibining asosiy huquqiy negizini tashkil qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
742
Shu nuqtai nazardan, mehnat shartnomasini bekor qilish munosabatlari mehnat
huquqining muhim institutlaridan biri hisoblanadi. Bu jarayon — mehnat munosabatlarini
qonuniy tugatish bo‘yicha amaliy va huquqiy mexanizmlarni o‘z ichiga oladi. Ayniqsa,
zamonaviy ish bozori sharoitida xodim va ish beruvchi o‘rtasida yuzaga keladigan nizolar,
kadrlar almashinuvi, korxonalarning qayta tashkil etilishi yoki tugatilishi, shtat qisqarishi kabi
omillar mehnat shartnomalarining bekor qilinish holatlarini tobora ko‘paytirmoqda. Shunday
ekan, mehnat shartnomasining qaysi asoslarda, qanday tartibda va qanday huquqiy oqibatlar
bilan bekor qilinishi — huquqshunoslar, ish beruvchilar va xodimlar uchun dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi va unga tegishli qonunosti hujjatlarda mehnat
shartnomasini bekor qilishga oid huquqiy me’yorlar aniq va tartibli shakllantirilgan. Jumladan,
shartnomani bekor qilish xodim tashabbusi bilan, ish beruvchi tashabbusi bilan, tomonlarning
o‘zaro kelishuviga ko‘ra, muddat tugagani sababli yoki qonunchilikda ko‘zda tutilgan boshqa
asoslar bilan amalga oshirilishi mumkin. Har bir asos uchun o‘ziga xos qonuniy talablar, tartib-
taomillar va kafolatlar belgilangan bo‘lib, ularga rioya qilinmasligi mehnat nizolariga sabab
bo‘lishi mumkin.
Asosiy qism
Mehnat shartnomasini bekor qilishning huquqiy mohiyati
Mehnat shartnomasi – xodim va ish beruvchi o‘rtasida tuziladigan ikki tomonlama
majburiyatli bitim bo‘lib, unda mehnat vazifalari, ish haqi, ish vaqti va boshqa shartlar
belgilanadi. Yangi Mehnat kodeksining 155-moddasiga ko‘ra, mehnat shartnomasini bekor qilish
bu – xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi mehnat munosabatlarini yakunlash bo‘yicha
qonunchilikda nazarda tutilgan huquqiy asosdir.
Yangi kodeks shartnoma bekor qilinishi holatlarini tasniflab, turli holatlarga mos huquqiy
mexanizmlarni taklif etadi. Bekor qilish mexanizmlarining aniq belgilanishi mehnat
munosabatlarini barqaror va qonuniy yuritishda muhim rol o‘ynaydi.
Mehnat shartnomasini bekor qilish asoslari quyidagilardan iborat:
1) taraflarning kelishuvi (ushbu Kodeksning 157-moddasi);
2) mehnat shartnomasi muddatining tugashi (ushbu Kodeksning 158-moddasi);
3) mehnat shartnomasini xodimning tashabbusiga ko‘ra bekor qilish (ushbu Kodeksning
4) mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusiga ko‘ra bekor qilish (ushbu
Kodeksning 161-moddasi);
5) tashkilot mulkdorining almashganligi, uning qayta tashkil etilganligi, tashkilotning
idoraviy taalluqliligi (bo‘ysunuvi) o‘zgarganligi munosabati bilan xodimning ishni davom
ettirishni rad etishi (ushbu Kodeks 156-moddasining beshinchi qismi);
6) xodimning yangi mehnat shartlarida ishlashni davom ettirishni rad etishi (ushbu
Kodeks 137-moddasining to‘rtinchi qismi);
7) xodimning ish beruvchi bilan birga boshqa joyga ishlash uchun ko‘chishni rad etishi
(ushbu Kodeks 146-moddasining beshinchi qismi);
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
743
8) xodimning tibbiy xulosaga muvofiq sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra qarshi ko‘rsatma
bo‘lmagan boshqa ishga o‘tkazishni rad etishi yoxud ish beruvchida tegishli ish bo‘lmagan
taqdirda (ushbu Kodeks 143-moddasining ikkinchi qismi);
9) taraflarning ixtiyoriga bog‘liq bo‘lmagan holatlar (ushbu Kodeksning 168-moddasi);
10) yangi muddatga saylanmaganlik yoki tanlovdan o‘tmaganlik yoxud saylovda,
tanlovda ishtirok etishni rad etish (ushbu Kodeksning 169-moddasi);
11) ushbu Kodeks yoxud boshqa qonunlar alohida toifadagi xodimlar bilan tuzilgan
mehnat shartnomalarida mehnatga oid munosabatlarni tugatishning qo‘shimcha asoslari
to‘g‘risidagi shartni nazarda tutish imkoniyatini mustahkamlaydigan hollarda mehnat
shartnomasida nazarda tutilgan asoslar
1
.
Mehnat shartnomasi ushbu Kodeksda va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan o‘zga
asoslar bo‘yicha ham bekor qilinishi mumkin.
Ijtimoiy himoya kafolatlari
Yangi kodeksda ayrim toifadagi xodimlar uchun alohida huquqiy kafolatlar
mustahkamlangan. Jumladan, quyidagilarni ish beruvchi tashabbusi bilan ishdan bo‘shatish
taqiqlanadi:
Homilador ayollar;
Uch yoshgacha farzandi bor ayollar;
Nogironligi bor shaxslar (tegishli hollarda);
Boquvchisini yo‘qotgan shaxslar.
Bu himoya mehnat huquqining ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslanganligini ko‘rsatadi.
Nizolarni hal qilish tartibi
Mehnat shartnomasi bekor qilinishi yuzasidan kelib chiqadigan nizolar O‘zbekiston
Respublikasining Mehnat kodeksi 34-bobi asosida sudgacha va sud tartibida ko‘rib chiqiladi.
Xodim sudga da’vo arizasi bilan murojaat qilib:
Ishga tiklash;
O‘tkazib yuborilgan ish haqi;
Ma’naviy zarar uchun tovon;
Noqonuniy buyruqni bekor qilishni talab qilishi mumkin.
Shuningdek, nizolarni hal qilishning muqobil usullari – vositachilik (meditatsiya),
kelishuv komissiyasi orqali hal etish yo‘llari ham kodeksda aks ettirilgan.
Xalqaro tajriba va kodeks muvofiqligi
Yangi
tahrirdagi
Mehnat
kodeksi
Xalqaro
mehnat
tashkilotining
158-sonli
konvensiyasiga mos keladi. Ayniqsa, “asabiy asosda” shartnomani bekor qilishga qarshi
kafolatlar, mustaqil sud himoyasi va qonuniy sababsiz ishdan bo‘shatishga qarshi choralar bu
moslikni ko‘rsatadi. Bu esa O‘zbekiston mehnat qonunchiligining xalqaro standartlarga
yaqinlashayotganini tasdiqlaydi.
Mushohada
Yangi Mehnat kodeksining kuchga kirishi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish
bo‘yicha yondashuvlar ancha takomillashdi, xodimlarning huquqiy himoyasi kuchaydi, ish
1
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (yangi tahriri) – Qabul qilingan sana: 2022-yil 28-oktabr, kuchga
kirgan: 2023-yil 30-aprel. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi nashriyoti, 2023.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
744
beruvchilar uchun esa tartib va javobgarlik yanada aniq belgilandi. Shuningdek, bu yo‘nalishdagi
xalqaro tajribaning milliy huquqiy tizimga uyg‘unlashtirilgani mehnat munosabatlarida
barqarorlik va adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.
Xulosa
Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining kuchga kirishi bilan
mehnat shartnomasini bekor qilish masalasida huquqiy asoslar yanada takomillashtirildi.
Shartnomani bekor qilish tartibining aniq va asosli ravishda belgilanishi, ayniqsa, ish
beruvchining tashabbusi bilan bo‘ladigan holatlarda xodim huquqlarini himoya qiluvchi
kafolatlarning mustahkamlanishi — mehnat munosabatlarini demokratlashtirish yo‘lida muhim
qadam bo‘ldi.
Shartnomani bekor qilish jarayonida shaffoflik, qonuniylik, xodim va ish beruvchi
manfaatlarining muvozanati muhim ahamiyat kasb etadi. Kodeksda belgilangan tartib va asoslar,
xususan, xodimning roziligisiz uni asossiz ishdan bo‘shatishni cheklovchi me’yorlar mehnat
nizolarining oldini olishga xizmat qiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, shartnomani bekor qilishdagi eng muhim masala — bu inson
huquqlarini to‘liq kafolatlash va mehnat munosabatlarini ijtimoiy adolat asosida tashkil etishdan
iboratdir.
Tavsiyalar
1. Ish beruvchilar mehnat shartnomasini bekor qilishda yangi Mehnat kodeksi talablariga
qat’iy rioya qilishlari, xodimga o‘z fikrini bildirish imkonini yaratishlari va unga yozma
ogohlantirish berishlari shart.
2. Xodimlar o‘z huquq va majburiyatlarini to‘liq bilishlari, bekor qilish holatlarida
qonuniy himoya vositalaridan (sud, vositachilik, bandlik markazlari) foydalanish madaniyatini
rivojlantirishlari zarur.
3. Tashkilotlarda mehnat huquqi bo‘yicha ichki hujjatlar va tartib-qoidalar (mehnat
nizomi, intizomiy javobgarlik tartibi) muntazam yangilanib borilishi lozim.
4. Huquqshunoslar va tadqiqotchilar yangi kodeks me’yorlarini amaliyotda qanday
qo‘llanilishini tahlil qilib, dolzarb muammolarni aniqlash va takomillashtirish bo‘yicha takliflar
ishlab chiqishlari zarur.
5. Davlat organlari tomonidan mehnat munosabatlari, xususan, shartnoma bekor qilish
tartibi yuzasidan keng tushuntirish ishlari olib borilishi, xodim va ish beruvchilarni o‘qitish
(trening, seminarlar) amaliyotini kuchaytirish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (yangi tahriri) – Qabul qilingan sana: 2022-yil
28-oktabr, kuchga kirgan: 2023-yil 30-aprel. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi nashriyoti, 2023.
2.
Rustamova M. “Mehnat huquqi asoslari”. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021.
3.
Mullajonov B. “O‘zbekiston mehnat qonunchiligi sharhi”. – Toshkent: “Adolat”, 2020.
4.
Tojiboev X.X. “Xodimlarning huquqiy himoyasi: muammo va yechimlar”. – Ilmiy
maqolalar to‘plami. – Toshkent davlat yuridik universiteti, 2022.
5.
Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
745
6.
“Mehnat munosabatlari sohasida xalqaro tajriba va milliy qonunchilikning
uyg‘unlashuvi”. – Respublika huquqiy axborot markazi, 2023.
7.
Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) 158-son Konvensiyasi: “Xizmat shartlari va ishdan
bo‘shatish asoslari to‘g‘risida”. – www.ilo.org
8.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi qarorlari va sharhlari. – www.supcourt.uz
9.
Normativ-huquqiy hujjatlar axborot tizimi. – www.lex.uz
