SHAMOL ELEKTR STANSIYALARIDA IKKI O‘QI BO‘YICHA
QO‘ZGʻATILADIGAN SINXRON GENERATORLARNI
ISHLATISH
Nurilla Pirmatov
1
, Elyor Saitov
1
, Shukhrat Dungboev
1
, Javokhir Abduganiev
1
Jafar Bakhriddinov
1
1
Tashkent University of Applied Sciences, Gavhar Str. 1, Tashkent 100149, Uzbekistan
https://doi.org/10.5281/zenodo.10470881
Keywords:
shamol elektr stansiyalari, ikki o‘qi bo‘yicha qo‘zg‘atiladigan sinxron generator, mexanik, elektr va
elektromexanik qismlar, iste’molchi..
Abstract:
Ushbu ishda shamol elektr stansiyalarida ikki o‘qi bo‘yicha qo‘zg‘atiladigan sinxron generatorlarni qo‘llash
masalasi ko‘rilgan va bunday generatorlarning afzalliklari keltirilgan
1 INTRODUCTION
Ayni paytda O‘zbekistonda qayta tiklanadigan
barcha energiya manbalaridan daryolar energeti¬ka
salohiyati muvaffaqiyatli o‘zlashtirilmoqda. Bundan
tashqari so‘nggi yillarda shamol va quyosh energiyasi
garchi namunaviy xususiyatga ega bo‘lsada, ulardan
foyd
alanish bo‘yicha qator loyihalar amalga oshirildi.
Shu bilan birga, respublikada hozir qayta
tik¬lanadigan
energetikaning
quyidagi
texnologiyalaridan yanada kengrok foydalanish
uchun imkoniyat hamda undaydigan sabablar bor:
-
suv isitishga mo‘ljallangan quyosh panellari;
- elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun
quyosh fotoelektr tizimlari;
- elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun
mikrogidroelektr stansiyalar;
- elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun
shamol generatorlari;
- elektr energiyasi va issiqlik ishlab chiqarish
uchun biogaz qurilmalari.
Kelajakda
boshqa
texnologiyalardan
foydala¬nish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqilishi
lozim.
Shamol energiyasidan quyidagi maqsadlarda
elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun dam
foydalanish mumkin:
-
elektr stansiyalar tarmog‘idan yetkazib
beriladigan
elektr
energiyasini
almashtirish
maqsadida. Buning sabablari: bug‘xona gazlari
chiqindilarini kamaytirish, elektr ta’minoti quvvati
bo‘yicha mahalliy cheklovlar;
-
elektr ta’minotidan olisda joylashgan
tumanlarda dizel generatorlari va quyosh fotoelektr
tizimlari bilan birgalikda foydalanish mumkin. Elektr
energiyasini
ishlab
chiqarish
uchun
dizel
generatorlari bunga muqobil bo‘lishi mumkin.
Buning sa¬bablari: ener
giya bilan qulay va ishonchli
ta’minlash darajasini oshirish.
O‘zbekiston hududida shamol esish tartibi
sha¬mol tezligining unchalik kuchli emasligi va
o‘zgaruvchanligi bilan ifodalanadi [1]. Garchi ayrim
hududlarda shamolning o‘rtacha tezligi minorasining
balandligi 50 va undan ortiq zamonaviy shamol
generatorlari
ning ishlashi uchun qo‘l keladi.
Bu yerdagi shamol energiyasi imkoniyati
O‘zbekiston meteostansiyalari tomonidan unchalik
baland bo‘lmagan joylarda (10 metr) shamol tezligini
kuzatish ma’lumotlari asosida baholanadi [1].
Yuz vattdan bir necha o‘n kilovatt quvvatga ega
shamol qurilmalari tuzilishi jihatidan katta quvvatli
qurilmalardan farq qilmaydi. Ulardan alohida
iste’molchilar tomonidan turli maqsadlarda (suv
chiqarish, mustaqil energiya ta’minot manbai sifatida
foydala
nish), jumladan turli ob’yektlarni, masalan,
meteorologik uskuna, aloqa uskunasi va doimiy
shamol esadigan muayyan joylarni elektr energiyasi
bilan ta’minlashda foydalanish mumkin. Ayni paytda
O‘zbekistan
bunday
shamol
qurilmalaridan
foydalanish
tajribasiga
ega:
masalan,
Qoraqalpog‘istondagi
parranda
fabrikasida
o‘rnatilgan shamol qurilmasi, Tos
hkent viloyatidagi
Chorvoq suv ombori yaqinidagi tele¬radio stansiyasi
uchun gibrid tajriba quyosh-shamol qurilmasi buning
dalilidir.
Elektr energiyasi bilan muayyan bir joyni
ta’minlash uchun bunday texnologiyani qo‘llash,
ayniksa, elektr uzatish liniyalarini barpo etish
iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lmagan olis
va borish qiyin bo‘lgan tumanlar uchun juda
muhimdir.
Bugungi kunda mahalliy korxonalar shamol
qurilmalari uchun uskunalar yoki butlovchi qismlarni
ishlab chiqarmaydi. Shunday bo‘lsada, kelajakda
shamol qurilmalarining ayrim butlovchi qismlarini
ishlab chiqarishni mahalliylashtirish va ularni
o‘rnatish bo‘yic
ha qurilish-montaj ishlarini amalga
oshirish mumkin.
Shamol energiyasini asosiy qismlari bilan
energiyaning boshqa turlariga
aylantirish sikli 1-
rasmda ko‘rsatilgan [2
-6].
1-rasm. Shamol elektr qurilmasi sxemasining
strukturaviy tuzilishi
2 Materials and Methods
Mexanik qism. Bu qismda shamol oqimining
o‘zgarmas energiyasi shamol generatori yordamida,
ya’ni pichoqlarda mexanik energiyaga aylanadi.
Bundan tashqari, asosiy mexanizmlar, uzatish
mexanizmlari, harakatlantiruvchi va xaraktlanuvchi
o‘qlar bilan mexanik reduktor (multiplikator)
burchak tezligini oshirib, generatorning o‘qi ga
oshirilgan burchak tezligini uzatadi.
Elektromexanik qism. Bu qismning asosiy
elementi generatordir. Asinxron mashina yoki
sinxron mashinaga asoslangan generatorni uzatmalar
qutisi momentini elektr quvvatiga aylantiradi.
Generator chiqishida uzatmalar qutisi momentining
o‘zgaruvchanligini hisobga olgan holda tok va
kuchlanish qiymatlari doimiy emas va shuning uchun
kuchlanish va tok parametrlarini tartibga solish va
tahlil
qilish
uchun
generatorni
boshqarish
qurilmasiga elektr uskunalari va datchiklar to‘plamini
o‘rnatish kerak.
Elektr qismi. Elektromexanik qismlar signalining
bu qismida (aylanuvchi moment, burchak tezlik,
moment, tokning doimiylik vaqti va mashina
yakorining kuchlanishi va boshqalar) chiqish
kuchlanishi va tok yarim o‘tkazgichli kurilmalardan
iborat tartibga solish va barqarorlashtirish uchun
signal hosil qilib, tranzistorli o‘zgartirgichlar va
boshqarish
tizimlaridan
(SU)
iborat
yarimo‘tkazgichli asboblar (SPP) tizimiga kiradi.
Keyingi vaqtlarda shamol generatori sifatida
asinxron generatorlar va doimiy magnitli generatorlar
qo‘llanilmoqda.
Bizlar ushbu ishda shamol generatori sifatida ikki
o‘qi bo‘yicha qo‘zg‘atiladigan sinxron generatorlarni
taklif etmoqdamiz.
Respublikamizda
iqtisodiyotning
muhim
tarmoqlaridan biri hisoblangan energetika soxasidagi
ikki o‘qi bo‘yicha qo‘zg‘atiladigan sinxron
generatorlarni boshqarish muammolari muhim
ahamiyatga ega. Ushbu muammoni hal qilishning
samarali usuli, ikki o‘qi bo‘yicha qo‘zg‘atiladigan
sinxron generatorlardan foydalanishdir. Shu sababli,
so‘nggi yillarda muhandislar va tadqiqotchilarning
ushbu generatorlarga bo‘lgan qiziqishlari ortib
bormoqda.
Ma’lumki, bitta qo‘zg‘atish chulg‘amiga ega
oddiy sinxron generator qo‘zg‘atish chulg‘ami
magnit maydoni, rotor bilan chambarchas bog‘liq. Bu
magnit maydonning statorga nisbatan siljishi faqat
rotorning aylanishi hisobiga amalga oshadi. Bu holat
qo‘zg‘atishni boshqarishning, har-xil qonunlarda
generatorning
turg‘un
ishlashida
ma’lum
cheklovlarni yuzaga keltiradi. Shuning uchun
bo‘ylama o‘qqa nisbatan 900 ga siljigan, qo‘shimcha
qo‘zg‘atish chulg‘ami qo‘llanilgan aylanuvchi
magnitlash o‘qiga ega, ikki o‘qi bo‘yicha
qo‘zg‘atiladigan sinxron generatorlarni nazariy va
amaliy jihatdan o‘rganish katta qiziqish uyg‘otadi. Bu
turdagi generatorlarning rotor chulg‘ami rostlanuvchi
o‘zgarmas tok manbaidan ta’minlanadi, bu holat
magnit
yurituvchi
kuch
(MYUK)
ni
faqat
qiymatinigina emas balki fazasini o‘zgartirish
imkonini beradi, ya’ni MYUK magnitlash o‘qini
bo‘ylama o‘qqa nisbatan kerakli yo‘nalishdagi
ma’lum burchakka burish imkonini beradi.
REFERENCES
[1]
Kontrakt №TRR/SS-4. Uzbekistan. Talimardjanskiy
proyekt po peredache elektroenergii. Osenka razvitiya
vetroenergeticheskogo
potensiala
a
Respublike
Uzbekistan. Zaklyuchitelnqy otchet, 2016.
[2]
Sankevich S. A. Analiz funksionalnыx sxem
elektricheskoy chasti vetroelektricheskix ustanovok /
S. A. San- kevich, Yu. N. Petrenko // Energetika - Izv.
vыssh. ucheb. zavedeniy i energ. ob’yedineniy SNG. -
2014. - № 2. - S. 10-20.
[3]
Wang D., Chang L. «An intelligent maximum
power extraction algorithm for inverter-based variable
speed wind turbine systems», IEEE Transactions in
Power Electronics, vol. 19, no. 5, pp. 1242-1249,
September 2004.
[4]
Krivsov V. S., Oleynikov A. M., Yakovlev A. I.
Neischerpayemaya
energiya.
Kn.
1.
Vetroelektrogeneratorы - Xarkov: XAI, 2003. - 400 s.
[5]
Sankevich S. A., Petrenko Yu. N. Optimizatsiya
rejimov rabotы vetroenergeticheskoy ustanovki.
Sistemnыy analiz i prikladnaya informatika, № 1-2,
2013, s. 26-31.
