THE GREAT WALL OF THE EARLY MIDDLE AGES - KANPIRAK WALL

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

694

ILK O’RTA ASRLARNING BUYUK DEVORI - KANPIRAK DEVOR

Bobohusenov Akmal Ahsurovich

Osiyo xalqaro universiteti tarix fani o’qituvchisi

https://doi.org/10.5281/zenodo.10552493

Annotatsiya.

Kanpirak devori bu Buxoro vohasi hududidagi eng qadimiy va xalq uchun

ijtimoiy va siyosiy ahamiyatga ega bo’lgan devor sanaladi. Devorni qurishda Buxoro vohosiga
xos bo’lgan usul va xom ashyosini ko’rishimiz mumkin. Devor Buxoro vohasi aholisini turli
ko’chmanchilar hujmidan saqlagan.

Kalit so’zlar

: Qadimgi Sug’d, Kanpirak devori, Narshaxiy, Mas’udiy, Qoratov, sun’iy

ko’tarma hol, to’rtburchak g’isht, arxeologik materillar, madaniy qatlam, burjlar, shinak.

THE GREAT WALL OF THE EARLY MIDDLE AGES - KANPIRAK WALL

Abstract.

The wall of Kanpirak is considered to be the most ancient and socially and

politically important wall in the territory of the Bukhara oasis. In the construction of the wall, we
can see the method and raw materials typical of the Bukhara oasis. The wall protected the
inhabitants of the Bukhara oasis from the attacks of various settlers.

Key words: Ancient Sug'd, Kanpirak wall, Narshakhi, Mas'udi, Karatov, artificial

elevation, square brick, archaeological materials, cultural layer, constellations, shinak.

ВЕЛИКАЯ СТЕНА РАННЕГО СРЕДНЕВЕКОВЬЯ – СТЕНА КАНПИРАКА.

Аннотация.

Стена Канпирака считается древнейшей и социально и политически

значимой стеной на территории Бухарского оазиса. В строительстве стены мы видим
метод и сырье, типичные для Бухарского оазиса. Стена защищала жителей Бухарского
оазиса от нападений различных поселенцев.

Ключевые слова:

Древний Сугд, Канпиракская стена, Наршахи, Масуди, Каратов,

искусственное возвышение, квадратный кирпич, археологический материал, культурный
слой, созвездия, шинак.

Qiziltepa tumanining shimoli-sharqiy, janubi-g’arb tomonidagi mavzelarda yer sathi

tepasidan aniq-ravshan ko’rinib turuvchi, uzoq masofalarga cho’zilib ketgan chegarasidagi
Qoratoq o’ngirlaridan boshlanib, Zarafshonning chap qirg’og’i bo’ylab, sharq-g’arb tomonga
sun’iy tuproqqo’rg’on qoldiqlari yastanib yotibti.

Bu inshoot Karmana tumani markazi yo’nalgan.

Abu Muslim kanalining chap qirg’og’i bo’ylab, tuman markazidagi Qiziltepa yodgorligi tomon
yo’nalishini davom ettiradi va undan janubi-g’arbga, so’ngra janubga yo’nalib, Kogon tumanining
janubi-sharq qismida o’z nihoyasiga etadi.

Mahalliy aholi tilida ushbu mahobatli sun’iy qurilish istehkomi “Kampirdevol” deb ataladi.

O’rta Osiyo mudofaa istehkomlari me’morchiligining nodir namunasi hisoblangan bu inshoot
tarixi Buxoro vohasi xalqlari tarixi bilan chambarchas bog’liq bo’lib, arxeologlar va tarixchilar
tomonidan u “voha devori” deb atalgan. Kanpirak devori nafaqat alohida joylashgan bir turkum
shahar va qishloqlar mudofaasi uchun, balki ulkan madaniy hudud, butun bir voha mudofaasi
maqsadlari yo’lida hizmat qilgan. U o’zining me’moriy-qurilish usullari bilan jahonga mashhur
Buyuk Xitoy devorini eslatadi. Samarqand shahri va uning tevarak-atrofini o’rab turgan qiyomat
devori (Devori qiyomat) ham unga o’xshashdir.

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

695

Hozirgi paytda O’zbekiston tarixi fanida Kanpir devor (Devori kanpirak) atamasi O’rta

Osiyoda dehqonchilik vohalarini ko’chmanchilar hujumidan himoya qilish maqsadida barpo
etilgan mudofaa inshootlari tizimini anglatadi. “Kanpir devor” so’zining ma’nosi qazilgan choh
demakdir. Talaffuzda “n” bilan “m” almashuvi kuzatiladi. “Pir” bo’g’ini esa qadimgi payrya –
aylana, o’rov ma’nosida. Demak, kan(m)pir so’zining o’zi handaqli devor degani. Devor so’zi
kanpir so’zining tub ma’nosi unutilganda qo’shilgan. Arxeolog va tarixchi olimlar O’tkir Alimov
va Mirsodiq Ishoqovning fikricha, ilk o’rta asrlarda mintaqada Buxoro vohasidan tashqari to’rtta
Kanpirak devori mavjud bo’lgan. Birinchi Kanpirak devori yuqorida aytilganidek qadimgi Buxoro
vohasidagi shahar-qishloqlarni o’rab olgan mudofaa devori. Narshaxiyning “Buxoro tarixi”
asaridagi ma’lumotga ko’ra, Kanpirak devori 782 – 831 yillarda qurilgan. Arab tarixchisi va
sayyohi Mas’udiy (956 yil vafot etgan)ning yozishicha, Kanpirak devori qadimgi Sug’d podsholari
zamonida (V – VI asrlar) bino qilingan. Shuni ta’kidlab o’tish kerakki, Narshaxiy ma’lumoti bu
devorning qayta tiklangan davriga to’g’ri keladi. Kanpirak devori xarobalarini arxeologik jihatdan
o’rganish yozma manbalardagi ma’lumotni to’la tasdiqladi. Mas’udiy xabar qilgan dastlabki
ko’hna devor Narshaxiy yozgan Kanpirak devoriga qaraganda ancha kichik maydonni egallagan.
U sun’iy tarzda saqlangan. Bu devorning uzunligi 336 km bo’lgan.

Buxoro Sug’diga qarashli Karmanadan cho’l hududi bo’ylab hozirgi Kogon tumani

markazigacha, shuningdek, shimoli-g’arb, shimol va shimoli-sharq tomondan Buxoro vohasi
mudofaa devori bilan o’rab olingan. Devor shimoli-g’arbda Varaxsha (Jondor tumani), undan
Subuktepa, Bo’rontepa (Romitan), Ho’jasultepa (Peshko’) sarhadlari bo’ylab o’tib, Shofirkon
kanali chap qirg’og’i bo’ylab o’tgan va Abu Muslimtepaga borib tutashgan. Shuningdek, hazora
darasi bo’ylab yana bir ko’tarma devor Konimeh vohasini kesib o’tgan va Karmana tumani
markazida Qoratovga borib taqalgan.

Qorako’l vohasi tarkibidagi qadimgi Paykent shahri atroflarida mudofaa devori bo’lmagan.

Uning o’rnida mudofaa qudrati oshirilgan ko’p sonli karvonsaroylar bunyod etilgan. Chorvador
qabilalarning bosqinchilik yurishlari kuchaygan an’anaviy kuzgi-qishki mavsumlarda Buxoro
vohasi qishloqlaridan ko’plab yosh jangchilar talonchilarning hujumlariga qarshi turishgan.

Kanpirak devori yo’nalishining har bir farsah (6-8 km) masofasida shahar yoki qishloqlar,

shuningdek, rabotlar bunyod etilgan va bu aholi manzillari bir vaqtning o’zida chegara
qo’rg’onlari vazifasini ham bajargan. Qiziltepa tumani hududida Qiziltepa shahar yodgorligidan
tashqari SHaqri Vayron (Tavois shahrining o’rni), Oqsochtepa, Lavandoq kabi istehkomlar
joylashgan. Shuningdek, har bir qo’rg’on va devor bilan o’rab olingan hudud uchun mahsus
darvozalar, qo’rg’onlar orasida bir chaqirimdan kamroq masofada harbiy burjlar qurilgan. Demak,
Kanpirak devor ko’p tarmoqli, qudratli mudofaa devori sifatida faoliyat ko’rsatgan.

Kanpirak devori harobalarida N.F.Sitnyakovskiy, A.YU.Yakubovskiy, A.V.Shishkin,

H.Muhammedov va boshqa arxeologlar tomonidan o’tkazilgan tadqiqotlarda devorning hozirgi
Qiziltepa tumanidan o’tuvchi qismida quyidagi natijalarga kelindi:

- inshootning tag zamini shahal aralashgan tuproqdan iborat bo’lib, eni 13 metr ekanligi;

- devor asosan pahsadan, ayrim joylari qisman to’g’ri to’rtburchak shaklidagi yirik hajmli

hom g’ishtlardan ko’tarilganligi;

- devor qurilishi haqitatan ikki bosqichda amalga oshirilgani;

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

696

So’nggi yillardagi arxeologik tadqiqiotlar devor qurilishining ilk bosqichi – V asrning ohiri

va VI asrning birinchi yarmi bilan bog’liqligini isbotladi.

Milodiy eraning V asrida O’rta Osiyo, SHarqiy Turkiston, Afg’oniston va Shimoliy

Hindistonning katta qismida qudratli Eftaliylar davlati tashkil topadi. Bu davlat manbalarda Oq
xunnlar davlati deb ham aytiladi. Ko’pchilik tadqiqotchilarning fikricha, eftaliylar Sirdaryo
vodiysida istiqomat qilgan, dastlabki hayoti ko’chmanchi chorvador qabila tarzida bo’lgan,
keyinchalik janub tomonga yo’nalishgan. Bu davlatga eftaliylar, eftalitlar, haytallar, abdallar, ye-
da kabi turli nomlar bilan aytilgan Eftaliylar qabilalari ittifoqi asos solgan. 420-579 yillarda
faoliyat ko’rsatgan Eftaliylar turkiy davlatining poytahti avval Buxoro yaqinidagi Poykend va
Varahsha shaharlari, so’ngra Hindistondagi SHakala shahri (hozirgi Sialkat) bo’lgan. VI asrning
boshlari va o’rtalarida Eftaliylar davlati uchun eng katta havf Eron Sosoniylar davlati va Buyuk
Turk xoqonligi tomonidan solinmoqda edi.

Kanpirak devor Buxoroning V-VI asrlardagi chegaralarini aniqlab beruvchi yagona inshoot

sifatida qadrlanadi. Bu ulkan hudud o’sha davrda eng an’anaviy, mumtoz davlatchilik kurtaklari
mavjud bo’lgan yirik madaniy o’lka sifatida faoliyat ko’rsatgan.

Turk xoqonligi davrida devorning avvalgi mavzei yo’qolgan. Garchand xoqonlikning

zodagonlar qismi cho’l-dasht hududlarida yashagan bo’lsa-da, xoqonlik mahalliy suddiy aholi
hamda ko’chmanchilar o’rtasida tinchlik, hamjihatlik aloqalarini o’rnatish, savdo-sotiqni
rivojlantirishdan manfaatdor bo’lgan. xoqonlik davrida hozirgi O’zbekiston va O’rta Osiyo
hududidagi 15ga yaqin katta-kichik davlatlar mustaqilligi cheklangan, ular xoqonlikka rasman
bo’ysindirilib, yillik boj-xirojlar to’lattirilgan. Mazkur kichik davlatlar (Buxorhudotlar podsholigi,
Vardonxudotlar podsholigi, Samarqand Sug’di va boshqalar) Sug’d konfederatsiyasi bo’lib
uyushgan va Buyuk Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. Xoqonlik savdo-sotiqdan, ayniqsa, ipak
savdosidan katta foyda ko’rgani uchun Sug’d savdogarlariga katta imkoniyatlar yaratgan, ularga
dunyoning eng uzoq o’lkalarida ham savdo manzilgohlari qurdirib bergan. Bu holat Kanpirak
devor ahamiyatini yanada yo’qotgan va u harobaga aylana boshlagan.

Kanpirak devor o’zbek xalqi ajdodlarining qahramonona tarixi hisoblanadi. Uni bilish,

ardoqlash, farzandlarimizga etkazish, saqlanib qolgan qismini yo’qotmaslik biz uchun ham qarz,
ham farzdir.

REFERENCES

1.

Akmal, B., & Ismat, N. (2023). BAQTRIYANING BRONZA DAVRI ARXEOLOGIYA
YODGORLIKLARINING JOYLASHUVI VA MODDIY MADANIYATI.

Innovations

in Technology and Science Education

,

2

(8), 73-80.

2.

Bobohusenov Akmal. (2023). BUXORO VOHSINING ANTIK DAVRI SHISHA
BUYUMLARI.

TADQIQOTLAR

,

25

(2),

208–211.

Retrieved

from

http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/307

3.

Bobohusenov Akmal Ashurovich. (2023). THE MATERIAL CULTURE OF THE
TOMBS OF THE ANCIENT AND EARLY MEDIEVAL PERIOD.

International Journal

Of

History

And

Political

Sciences

,

3

(11),

24–29.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue11-06

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

697

4.

Ashurovich, B. A. (2023). VARAKHSHA MURAL GANCH AND CLAY
PAINTINGS.

International Journal Of History And Political Sciences

,

3

(12), 48-53.

5.

Akmal, B. (2023). ANTIK VA ILK O ‘RTA ASRLAR DAVRI MOZOR-QO ‘RG
‘ONLARI

MODDIY

MADANIYATI.

ОБРАЗОВАНИЕ

НАУКА

И

ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

35

(3), 65-70.

6.

Bobohusenov,

A.

(2023).

BUXORO

VOHASINING

ANTIK

DAVRI

YODGORLIKLARI.

SCHOLAR

,

1

(28), 298-302.

7.

Akmal, B. (2023). QADIMGI BAQTRIYA MADANIYATI VA YODGORLIKLARI
TIPOLOGIYASI.

TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI

,

3

(7),

100-102.

8.

Akmal, B. (2023). BUXORO VOHASI QOYATOSH SURATLARINING DAVRIY
TASNIFI.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

29

(1),

142-146.

9.

Bobohusenov, A. (2023). QADIMGI VARAXSHA DEVORIY GANCH VA LOY
BEZAKLARI.

SCHOLAR

,

1

(28), 303-308.

10.

Ilniyoz o’g’li, S. F. (2023). XIX ASRDA XONLIKLARNING O ‘ZARO SAVDO
MUNOSABATLARI. JOURNAL OF SCIENCE, RESEARCH AND TEACHING, 2 (8),
111–114.

11.

Sayfutdinov Feruz Ilniyazovich. (2023). USING GIS SOFTWARE AND THE
IMPORTANCE OF DIGITAL HISTORY IN THE STUDY OF HISTORY .

International

Journal

Of

History

And

Political

Sciences

,

3

(10),

31–33.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue10-06

12.

Sayfutdinov, F. (2023). THE IMPORTANCE OF DIGITAL TECHNOLOGY IN
TEACHING HISTORY.

Modern Science and Research

,

2

(10), 719–723. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/24678

13.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XIX ASRDA XONLIKLARNING O‘ZARO
SAVDO

MUNOSABATLARI.

JOURNAL

OF

SCIENCE,

RESEARCH

AND

TEACHING

,

2

(8),

111–114.

Retrieved

from

https://jsrt.innovascience.uz/index.php/jsrt/article/view/284

14.

Sayfutdinov, F. (2023). ANALYSIS OF DATA ON LAND OWNERSHIP AND
LIVESTOCK FARMING OF KARAKALPAKS.

Modern Science and Research

,

2

(10),

650–657.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/25727

15.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich. (2023). LAND OWNERSHIP RELATIONS BASED ON
THE NATIONAL ECONOMY OF KARAKALPAK.

International Journal Of Literature

And Languages

,

3

(11), 20–27. https://doi.org/10.37547/ijll/Volume03Issue11-04

16.

Shokir

o’g’li,

S.

U.

(2023).

MAHALLANING

JAMIYAT

IJTIMOIY

TARAQQIYOTIDAGI O’RNI. Научный Фокус, 1(6), 369-371.

17.

Sadullayev, U. (2023). ABOUT THE EMERGENCE OF THE CONCEPT OF
NEIGHBORHOOD.

Modern Science and Research

,

2

(12), 722-727.

18.

Sadullayev Umidjon Shokir O’g’li. (2023). THE IMPORTANCE OF THE MAHALLA
SYSTEM’S REFORMATIONS IN NEW UZBEKISTAN. International Journal Of

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

698

History

And

Political

Sciences,

3(10),

25–30.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue10-05

19.

Sadullayev Umidjon Shokir o’g’li. (2023). The History of the Creation and Formation of
the Neighborhood. American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM
Education

(2993-2769),

1(10),

480–485.

Retrieved

from

https://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/2142

20.

Muxamedovna, G. M. (2023). INNOVATSION TALIM-BUYUK KELAJAK
POYDEVORI.

World scientific research journal

,

17

(1), 74-76.

21.

Muxamedovna, G. M. (2023). UCHINCHI RENESANS DAVRIDA AJDODLARIMIZ
MEROSINI ORGANISH ORQALI INTEGRATSION TA’LIMNI YANADA
TAKOMILLASHTIRISH

TAMOYILLARI.

ОБРАЗОВАНИЕ

НАУКА

И

ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

22

(1), 35-38.

22.

Muxamedovna, G. M. (2023). KREATIV YONDASHUV ASOSIDA DIDAKTIK
MATERIALLAR YARATISH MEXANIZMLARI.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И

ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

21

(3), 12-14.

23.

Gadayeva, . M. . (2023). THE UNIQUE SIGNIFICANCE OF MASTERING SOCIAL
SCIENCES DURING THE DEVELOPMENT OF THE NEW UZBEKISTAN.

Modern

Science

and

Research

,

2

(10),

459–464.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/25292

24.

Gadayeva, . M. . (2023). THE UNIQUE SIGNIFICANCE OF MASTERING SOCIAL
SCIENCES DURING THE DEVELOPMENT OF THE NEW UZBEKISTAN.

Modern

Science

and

Research

,

2

(10),

459–464.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/25292

25.

Gadayeva

Mohigul

Muxamedovna.

(2023).

HISTORY

OF

PATRIOTIC

WOMEN.

International Journal Of History And Political Sciences

,

3

(12), 69–75.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-12