27
FIZIKA LABORATORIYA SHINIǴIWLARINDA MICROSOFT EXCEL
PROGRAMMASINAN PAYDALANIW
A.S.Kalilaev
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti,
Fizika kafedrasınıń stajyor oqıtıwshısı, Nókis qalası.
I.A.Atashov
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti,
Fizika bakalavr baǵdarınıń 3-kurs student, Nókis qalası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10812576
Annotaciya.
Fizika páninen laboratoriyalıq jumısladıń nátiyjelerin qayta islewde hár túrli
kompyuterlik programmalardan paydalanıw izertlenip atırǵan qubılıs yamasa obiekt haqqında
maǵlıwmat beriwshi parametrler arasındaǵı baylanıslılıqtı anıqlawda bir qansha jeńillikler
jaratadı. Sonlıqtan nátiyjelerdi qayta islewdi studentler óz betinshe úyreniwi dáslep meńgeriwi
ańsat bolǵan programmalardan baslawı kerek. Bul jumısta fizikaniń atom yadrosı hám elementar
bóleksheler fizikası bólimine tiyisli bolǵan “Beta bólekshelerdiń intensivliginiń aralıqqa
baylanıslı kemeyin úyreniw” laboratoriyalıq jumısınıń nátiyjelerin MS Excel programmasında
qayta islep kórsetilgen.
Gilt sózleri:
MS Excel, aktivlik, grafik, diagramma.
USE OF MICROSOFT EXCEL IN PHYSICS LABORATORY EXERCISES
Abstract.
The use of various computer programs when processing the results of laboratory
work in physics creates a number of simplifications in expressing the relationship between
parameters that provide information about the process or object being studied. Students should
start with these programs, which are initially easy to learn on their own. This work reproduces
the results of the laboratory work “Study of the distance-dependent decrease in the intensity of
beta particles,” relating to the section of physics of the atomic nucleus and elementary particles,
in MS Excel.
Key words:
MS Excel, activity, graph, diagram.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ MICROSOFT EXCEL В ЛАБОРАТОРНЫХ ЗАНЯТИЯХ
ПО ФИЗИКЕ.
Аннотация.
Использование различных компьютерных программ при обработке
результатов лабораторных работ по физике создает ряд облегчений в выражении
зависимости между параметрами, которые дают информацию об изучаемом процессе или
объекте. Студенты должны начать с этих программ, которые изначально легко освоить
28
самостоятельно. В данной работе воспроизведены результаты лабораторной работы
"Исследование дистанционно-зависимого снижения интенсивности бета-частиц",
относящейся к разделу физики атомного ядра и элементарных частиц, в MS
Ключевые слова:
MS Excel, активность, график, диаграмма.
Fizika boyınsha laboratoriya shınıǵıwlarınıń tiykarǵı maqseti studentler tárepinen fizikalıq
eksperimentti ótkeriwde zárúr kónlikpelerdi iyelew bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, studentler
qubılıslardıń tiykarǵı fizikalıq nızamlıqların tekseriwi, ólshew usılları hám ólshew nátiyjelerin
qayta islew nızamları menen tanısıwı, zamanagóy ilimiy úskeneler menen islewdi úyreniwi kerek
[А.В.Кирюшин: 1].
Tiykarınan tájiriybeniń nátiyjelerin qayta islewde tájiriybeniń nátiyjeleron qayta islewde
laboratoriyalıq jumıslardı orınlawda alınǵan nátiyjeler kópshilik jaǵdaylarda keste tiykarında kelip
shıǵadı hám kestedegi parametrlerdiń mánisleri arasındaǵı baylanıslılıqtıń grafigi alınadı. Sol
grafik arqalı teoriya hám eksperiment salıstırıladı. Biz bul jumıslardı ámelge asırıwda “Beta ıdıraw
intensivliginiń aralıqqa baylanıslı kemeyiwi” laboratoriyalıq jumısınıń nátiyjesin Microsoft Excel
programmasında qayta islewdi kórip shıǵamız.
MS Excel (Microsoft Excel) -
Microsoft tárepinen islep shıǵılǵan, elektron kesteler menen
islew ushın mólsherlengen programmalıq támiynat. Bul maǵlıwmatlar menen islew hám
esaplawlardı ámelge asırıw ushın eń keń tarqalǵan hám ataqlı qurallardan biri bolıp tabıladı.
MS Excel programması haqqında qısqasha maǵlıwmat:
Elektron kesteler:
MS Excel sizge nomerler, tekst, formulalar hám basqa túrdegi
maǵlıwmatlardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan kletkalardan ibarat elektron kestelerdi jaratılıwma
múmkinshilik beredi. Elektron kesteler maǵlıwmatlardı tártipke salıw hám olar ústinde túrli
operatsiyalardı orınlawǵa járdem beredi.
Funkciyalar hám formulalar:
MS Excel programmasında maǵlıwmatlar ústinde túrli
matematikalıq, statistikalıq, finanslıq hám logikalıq operatsiyalardı orınlaw imkaniyatın beretuǵın
400 den artıq ornatılǵan funksiya hám formulalar bar. Formulalar esap -kitaplardı hám
maǵlıwmatlardı analiz qılıwdı avtomatlastırıw ushın isletiliwi múmkin.
Grafiklеr hám diagrammalar:
MS Excel maǵlıwmatlardı vizualizaciya qılıw ushın hár
túrlı túrdegi grafik hám diagrammalardı jaratıw múmkinshiligin beredi. Bul maǵlıwmattı analiz
qılıwdı hám nátiyjelerdi vizual súwretlewdi ańsatlastıradı.
Maǵlıwmatlardı filtrlew hám saralaw:
Exceldiń filtrlew hám saralaw qásiyetlerinen
paydalanıp, kerekli maǵlıwmatlardı tez tabıwıńız hám olardı túrli kriteryalar boyınsha tártipke
29
salıp qoyıwıńız múmkin. Bul úlken kólemdegi maǵlıwmatlar menen islewde paydalı bolıp tabıladı.
Makroslar
hám avtomatlastırıw:
MS Excel tákirarlanıwshı wazıypalardı
avtomatlastırıw imkaniyatın beretuǵın makroslardı jaratıwdı qollap -quwatlaydı. Makroslar sizge
háreketler izbe-izligin jazıp alıw hám oynaw imkaniyatın beredi, bul bolsa maǵlıwmatlar menen
islewdi sezilerli dárejede ańsatlashtiradi.
Maǵlıwmatlardı import qılıw hám kirip qılıw:
Excel maǵlıwmatlar bazaları, tekstli
fayllar, XML hám basqa formatlar sıyaqlı túrli dereklerden maǵlıwmatlardı import hám kirip
qılıwdı qollap - quwatlaydı. Bul túrli qosımshalar ortasında maǵlıwmat almaslawdı hám
maǵlıwmatlardı kerekli formatda saqlawdı ańsatlastıradı [Босасова Л.Л.:426-428].
Jámáátlik jumıs:
MS Excel kesteler ústinde sheriklik qılıw múmkinshiligin beredi. Bir
neshe paydalanıwshılar bir waqıttıń ózinde bir faylda islewi, ózgertiwler kirgiziwi hám olardı
baqlawı múmkin [Кукушкина М.С.:47-55].
MS Excel-dagi SUM funkciyası málim kletkalar aralıǵındaǵı bahalardı jıynaw ushın
isletiledi. Ol bir yamasa bir neshe argumentti aladı, olar kletkalar, kletkalar diapazonları yamasa
bahalar dizbekleri bolıwı múmkin.
SUM funksiyası sintaksisi tómendegishe:
SUM(number1, [number2], [number3], ...)
SUM funksiyasınan paydalanıwǵa mısallar keltiremiz:
1.
Bir qatar ketekshelerdegi bahalar jıyındısı:
=SUM(A1:A10)
Bul mısal A1 den A10 keteksheleri aralıǵindaǵı bahalardı jıynaydı.
2.
Bir neshe kletkalar diapazonın jıynaw:
=SUM(A1:A10, C1:C5, E1:E3)
Bul mısal ush túrli kletka diapazonındaǵı bahalardı jıynaydı: A1 den A10 ǵa shekem,
C1 den C5 ke shekem hám E1 den E3 ke shekem.
3.
Shártler járdeminde kletkalardı jıynaw:
=SUMIF(A1:A10, ">50")
Bul mısal tek A1 den A10 aralıǵindaǵı 50 den úlken bahalardı jıynaydı.
4.
Dızbektegi bahalar jıyındısı:
=SUM({10, 20, 30})
Bul mısal {10, 20, 30} dızbektegi bahalardı jıynaydı hám nátiyjeni 60 qaytaradı.
SUM funksiyasınan bahalar jıyındısın alıw kerek bolǵan túrli jaǵdaylarda paydalanıw
múmkin. Bul finanslıq maǵlıwmatlar, esap -kitaplar hám úlken kólem degi maǵlıwmatlardı
30
analizlew menen islewde paydalı bolıwı múmkin [Лебедев Г. В.:20-25].
MS Excel programması daǵı AVERAGE funksiyası belgili kletkalar diapazonınıń ortasha
arifmetikalıq mánisin esaplaw ushın isletiledi.
AVERAGE funksiyası sintaksisi tómendegishe:
AVERAGE (number1, [number2], [number3], ...)
Bul erda nomer1, nomer2, nomer3 hám basqalar. Siz ortashanı esaplanıwı kerek bolǵan
nomerler yamasa kletka siltemeleri.
Ortasha funksiyadan paydalanıwǵa mısallar :
1.
Kletkalar diapazonınıń ortasha mánisin esaplaw :
=AVERAGE(A1:A10)
Bul mısal A1 keteksheden A10 ǵa shekem bolǵan diapazon ushın ortasha arifmetikalıq
bahanı esaplap shıǵadı.
2.
Bir neshe kletka diapazonları ushın ortasha bahanı esaplaw :
=AVERAGE(A1:A10, C1:C5, E1:E3)
Bul mısal ush túrli kletka diapazonları ushın arifmetikalıq ortashanı esaplap shıǵadı : A1
den A10 ǵa shekem, C1 den C5 ke shekem hám E1 den E3 ke shekem. Nátiyjede belgilengen
diapazonlardaǵı barlıq cifrlı bahalardıń ortasha mánisi boladı.
3.
Shártler járdeminde ortashanı esaplaw :
=AVERAGEIF(A1:A10, ">50")
Bul mısal tek A1 den A10 ǵa shekem bolǵan 50 den úlken bahalardıń ortasha mánisin
esaplap shıǵadı.
AVERAGE funkciyası cifrlı maǵlıwmatlardı analizlew, ortasha kórsetkishlerdi esaplaw,
ortasha nátiyjelerdi bahalaw hám taǵı basqalarda paydalı bolıwı múmkin [Леонтьев В. П.:217-
225].
=(P6+Q6+R6)/3 ámeli S6-ketekke islenedi. Keyin S6 ketektıń oń to’mengi mu’yeshinen
kursor ja’rdeminde vertikal tómen qaray tartıladı. Bunin nátiyjesinde qalǵan 9 maglıwmat tolıq
esaplanadı.
Ortasha mánisler esaplap bolınǵannan keyin U6 ketekke =S6/T6 ámeli orınlanadı. Bul
aktivlikti esaplaw ámeli bolıp tabıladı. Keyin U6 ketektin oń tómengi tárepinen kursor arqalı
vertikal tómen tartılıp qalǵan 9 nátiyje esaplanadı. Ólshengen aktivliklerden fonnıń aktivligi alınıp
tek radionuklidtiń taza aktivligi tabıladı. Barlıq ámeller orınlanıp bolǵannan keyin
𝑅
aralıq ham
𝐴
aktivlik kestesi duzilip,
Вставка
menyusınıń
Диаграммы
bóliminen
Точечная
punktı saylanıp
kerekli grafik sızıp alınadı (1-súwret).
31
1-súwret. Sr-90 nıń aktivliginiń aralıqqa baylanıslı ózgeriw grafigi
Tap sonday etip basqa da radioizotoplardıń aktivliklerin esaplaw hám grafiklerin alıw
múmkin (2-súwret). Grafiklerden parametrlerdiń baylanıslılıǵın ayqın kóriw kerekli teoriyalıq
nızamnıń durıslıǵın tekseriw múmkin. Usınday jol menen fizikanıń bir neshe bólimlerine tiyisli
bolǵan ayırım ápiwayı laboratoriyalıq jumıslarınıń nátiyjelerin qayta islew múmkin.
Laboratoriyalıq jumıslardın nátiyjelerin qayta islewge arnalǵan bir qansha programmalardıń
baslaması sıpatında bul usıldan paydalanıw studentler ushın qolaylı bolıp tabıladı.
2-súwret. Am-241 radioizotobınıń aktivliginiń aralıqqa baylanıslı ózgeriw grafigi.
32
REFERENCES
1.
А.В.Кирюшин, А.В.Орехов., ОБРАБОТКА РЕЗУЛЬТАТОВ ИЗМЕРЕНИЙ.
Методические указания к выполнению и оформлению лабораторных работ по
физике для студентов всех специальностей и всех форм обучения.
2.
Босасова.Л Л., Босасова Ф.Ю. Информатика, 7-9. М.: БИНОМ,2013.
3.
Кукушкина М.С. работа в MS Offise 2007 Текстовый процессор EXCEL 2007.,
УлГТУ, 2010.
4.
Лебедев Г. В., Кушниренко А Г 12 лекций по преподаванию курса информатика М.:
Дрофа 1998.
5.
Леонтьев В. П Новейшая энциклопедия персонального компьютера М.: ОЛМА-
ПРЕСС ОБРАЗОВАНИЕ, 2005.
6.
https://excelworks.ru/2017/03/23/eksponenta-v-excel/
7.
https://poe.com/chat/23jd438j1jv9x2sbt9p
8.
9.
10.
11.
