ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1140
ERLI-ZAYIPLINIŃ ULIWMA MÚLKIN BÓLISTIRIW TÁRTIBI HÁM TIYKARLARI
Sársenbaeva Sayora Aymurza qızı
Qallibekova Zulqumar Berdibaevna
(Ilimiy basshi)
Qaraqalpaqstan awil-xojaligi ham agrotexnologiyalar institute.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11076772
Anotatsiya.
Bul maqalada erli-zayıplınıń ulıwma múlkiniń huqıqıy rejimin belgilew hám
ámelge asırıw protsessleri,
múlkin bólistiriw tártibi haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
múlk, huqıqıy rejim, sud, plenum, neke, mápler.
THE PROCEDURE AND PRINCIPLES OF DIVIDING ALL THE PROPERTY OF THE
HUSBAND AND WIFE
Abstract.
This article describes the procedures for defining and implementing the legal
regime of the joint property of the husband and wife, and the procedure for dividing the property.
Key words:
property, legal regime, court, plenum, marriage, interests.
ПОРЯДОК И ПРИНЦИПЫ РАЗДЕЛА ВСЕГО ИМУЩЕСТВА МУЖА И ЖЕНЫ
Аннотация.
В данной статье описаны порядок определения и реализации правового
режима совместного имущества мужа и жены, а также порядок раздела имущества.
Ключевые слова:
собственность, правовой режим, суд, пленум, брак, интересы.
Erli-zayıplınıń ulıwma múlkiniń huqıqıy rejimi máselesi bazar munasábetleri qáliplesiwi
hám rawajlanıwı menen óz aldina úlken a’miyetke iye ekenligin atap kórsetiw kerek. Bul jaǵday
eń da’slep Ózbekstanda mal-múlk topariniń qáliplesiwi, isbilermenlik iskerligine keń jol
ashılǵanlıǵı, shańaraqqa tiyisli biznestiń forması - retinde shańaraqqa tiyisli kárxanalar
shólkemlestiriw múmkinshilikleri jaratılǵanlıǵı menen baylanıslı.
Usınıń sebebinen de erli-zayıplınıń júzege keliw tiykarlarınıń kóbeyiwi olarǵa
salıstırǵanda er hám hayal huqıqları kólemin belgilew zárúriyatin júzege keltirdi. Usı jaǵday
ásirese, isbilermenlik iskerligin ámelge asırıp atırǵan shańaraqlar múlkin bóliwde, erli-zayıplınıń
shańaraq múlkindegi huqıqları sheńberin anıqlaw kórinbekte.
Sonlıqtan, erli-zayıplınıń ulıwma múlkiniń huqıqıy rejimi retinde ulıwma múlktiń payda
bolıw waqtı, arnawlı bir mal-mulkti erli-zayıplınıń ulıwma múlki retinde kórsetip ótiw shártleri,
ulıwma múlkke salıstırǵanda iyelik qılıw, paydalanıw hám ıqtıyar etiw elementlerin ámelge asırıw
tártibi, erli-zayıplınıń ulıwma hám hár birewiniń bólek qarızları qaplawda óndiriwdi ulıwma mal-
múlkke qaratıw qaǵıydaları shańaraq huqıqiniń aktual máselelerinen bolıp esaplanadı.
Ulıwma úlesli mulkti bólistiriw tiykarları FKniń 223- statyasında belgilep qoyılǵan.
Úlesler túp jaǵdayında yamasa bunıń múmkinshiligi bolmasa pul ma`nisi formasında
beriledi. Úles kólemi tómendegilerge qaray belgilenedi:
-mal –múlk payda bolıwında (jaratılıw, satıp alınıwında ) qosqan úles muǵdarına qaray;
-mal -mulk jaqsılanıwına qosqan úlesine qaray;
-mal -mulk qárejetlerinde qosqan úlesine qaray.
Er hám hayaldıń ulıwma mal-múlkin bólıw er hám hayaldan biriniń talabına kóre, olar
nekede bolǵan dáwirde de, nekeden ajırasqannan keyin de, sonıń menen birge kreditor er hám
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1141
hayaldan biriniń ulıwma mal-múlkdegi úlesine undiriwdi qaratıw ushın ulıwma mal- mulkti bolıw
talabı menen shaǵim etken jaǵdaylarda ámelge asırılıwı múmkin.
Er hám hayaldıń ulıwma mal-múlki er hám hayal ortasında óz-ara kelisim tiykarında bólıp
alınıwı múmkin. Er hám hayaldıń qálewi menen olardıń ulıwma mal-mulkti bólıw tuwrısındaǵı
óz-ara kelisim notarial tártipte tastıyıqlaniwi múmkin.
Daw bolǵan jaǵdaylarda er hám hayaldıń ulıwma mal-múlkin bólıw, sonıń menen birge er
hám hayaldıń bul mal-mulkdegi úlesin anıqlaw sud tártibinde ámelge asıriladı.
Ulıwma mal-mulkti bólıwde sud er hám hayaldıń hár birine múlktiń qaysı bólegi beriliwi
kerekligin anıqlaydı. Er (hayal) ǵa oǵan qarawlı úlesten aslam bahaǵa iye bolǵan mal-múlk
beriletuǵın jaǵdaylarda, hayal (er) ǵa tiyisli pul yamasa ózge kompensatsiya belgileniwi múmkin.
Shańaraqqa tiyisli munasábetler tamamlanılǵanda, sud er hám hayal bólek jasaǵan dáwirde
arttirǵan mal-múlkti olardan hár biriniń óz múlki dep tabıwı múmkin. Jas óspirim balalar
zárúriyatın qandırıw ushın alınǵan buyımlar (kiyim-bas, ayaq kiyim, mektep hám sport úskeneleri,
muzıka ásbapları, balalar kitapxanası hám basqalar) bólinbeydi hám de balalar er hám hayaldan
qay-qaysısı menen jasasa, oǵan kompensatsiyasız beriledi.
Er hám hayaldıń ulıwma mal-múlki esabınan orta daǵı jas óspirim balalar atina qoyılǵan
amanatlar sol balalarǵa tiyisli esaplanıp, erli-zayıplınıń dıń ulıwma mal-múlkin bólıw waqtında
itibarǵa alınbaydı.
Er hám hayaldıń ulıwma mal-múlki olar nekede turǵan dáwirde bólingen táǵdirde, er hám
hayal mal-múlkiniń bólinbey qalǵan bólegi, sonıń menen birge er hám hayal tárepinen olar nekede
turǵan dáwirde arttırılǵan mal-múlk keyinirek olardıń birgeliktegi ulıwma múlkin quraydı.
Nekeden bóleklengen er hám hayaldıń ulıwma mal-mulkin bólıw tuwrısındaǵı talaplarına
salıstırǵanda úsh jıllıq dawa múddeti qollanıladı (OKniń 27-statyası).
Ózbekstan Respublikası Joqarı sudı Plenuminiń 2011 jıl 20 iyuldagi 06 -sanlı “Sud
tárepinen nekeden ajıratıwǵa tiyisli jumıslar boyınsha nızamshılıqtı qóllaw ámeliyatı
tuwrısında”ǵı sheshimi 25-bándine kóre erli-zayıplınıń dan birine ol yamasa bul mulkti túp
jaǵdayında beriw máselesin sheshiwde sud múlktiń ózgesheligi hám ne ushın mólsherlengenligin,
onı satıp alıw shártleri hám basqa itibarǵa iyelik etiw jaǵdaylardı itibarǵa alıwı kerek. Soniń
menen, avtomobildi bólıwde sud erli-zayıplınıń dan qay-qaysısı onnan ámelde paydalanǵanliǵin,
texnikalıq jaǵdayına qaray kelgenligin, onı basqarıw ushın huqıqı bar ekenin hám t.b.lardı itibarǵa
aladı.
Úydi túp jaǵdayında bólıw máselesi sud tárepinen puqaralıq nızamshiliǵi normalarin
itibarǵa alǵan jaǵdayda sheshiwi kerek. Neke dawamında erli-zayıplınıń dıń hár ekewine berilgen
sıylıqlar, ulıwma múlk esabınan alınǵan utıslı latereya hám obligatsiyalar hám de olardıń
jetiskenlikleri de olardıń ulıwma úlesli múlki bolıwı haqqındaǵı tuwrı pikirler bildirilgen. Biraq
latereya hám tabıs zayomlari, onı satıp alǵan er yamasa hayaldan birewiniń jeke aqshası esabına
alınǵan bolsa, óziniń jeke menshigi bolıp qalıwı haqqindaǵi pikirlerdi tıyanaqlı emesligin aytıp,
bul pikirlerge qosıla almaymız.
“Erli-zayıplınıń dıń jeke aqshasi” degende, qanday aqshalar inabatqa alınıwı hám ne ushın
er yamasa hayal ózi islep tapqan qarjları olar ortasındaǵı arnawlı kelisimsiz tek kúyew yamasa
hayaldiki bolıwı, shańaraǵı bolsa, shette qalıwı kerek? Sol sebepli latereya hám utıslı zayomlar da
ulıwma múlk esaplanıwı lekin úlesine qaray bóliniwi maqsetke muwapıq boladı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1142
Erli-zayıplınıń tárepinen birgelikte arttırılǵan mal-múlkti bólıwde hám tartıslı úleslerdi
anıqlawda olardıń hár birine múlktiń qaysı bólegin beriw kerekligi, eger tiyisli úlesten aslam
bahaǵa iye bolǵan mal-múlk beriletuǵın bolsa, tiyisli pul yamasa ózge buyımlar menen ma`nisin
qaplaw máselesin sud sheshiwi kerek. Bulardan tısqarı, sud nızam talapları tiykarında, eger kúyew
yamasa hayal uzrsiz sebeplerge kóre dáramat almaǵan bolsa, er yamasa hayal ulıwma mal-mulkti
shańaraq máplerine ziyan jetkizgen halda sarplaǵan bolsa, er hám hayaldıń ulıwma mal-múlkdegi
úlesleri teń bólıw talabına tiyisli qaǵıydadan shetke shıǵıwǵa haqılı ekenligi hám de eger ulıwma
múlk kúyew hám hayaldan biri tárepinen basqasınıń qálew-shıdamlılıǵına qarsı túrde shańaraq
mápine qarsi jaǵdayda isletip jiberilgen yamasa basqa shaxsqa ótkergen bolsa, onı bólıwde mal-
múlktiń yamasa onıń ma`nisi esapqa alınıwı OKniń 28-statyasında tiykarlantirilǵan. Oǵan kóre,
kúyew hám hayaldıń ulıwma mal-múlkin bólıwde hám de olardıń sol mal-mulkdegi úleslerin
anıqlawda, eger kúyew hám hayal ortasındaǵı neke shártnamasında basqasha jaǵday názerde
tutilmaǵan bolsa, er hám hayaldıń úlesleri teń dep esaplanadı.
Sud jas óspirim balalar máplerinen hám (yamasa) er hám hayaldan biriniń itibarǵa ılayıq
mápin esapqa alıp, atap aytqanda, eger er yamasa hayal uzrsiz sebeplerge kóre dáramat almaǵan
bolsa yamasa er hám hayaldıń ulıwma mal-múlkin shańaraq máplerine ziyan jetkizgen jaǵdayda
jumsalǵan bolsa, er hám hayaldıń ulıwma mal-múlkindegi úlesleri teńliginen sheginiwge haqılı
bolıp tabıladı.
Er hám hayaldıń ulıwma mal-múlkin bólıwde er hám hayaldıń ulıwma qarızları olarǵa
belgilengen úleslerge proporcional túrde hár ekewi ortasında bólistiriledi.
Eger er hám hayaldan biri ulıwma mal-mulkti er yamasa hayaldıń erkine qarsı túrde hám
shańaraq mápine uyqas bolmaǵan halda óz qálewine kóre jumsaǵan yamasa basqa shaxsqa
ótkergen bolsa, onı bólıwde bul mal-múlk yamasa onıń ma`nisi esapqa alınadı.
REFERENCES
1.
Алексеев С.С.Общие дозволения и общиеза претывсоветс комправе.– М.:
Юридическаялитература,1989.–С.205.
2.
Амонов З.А Мулкий ҳуқуқлар фуқаролик ҳуқуқининг объекти сифатида:
юрид.фан.номз.дис. автореф.– Тошкент: 2011.– 15б.
3.
ЗокировИ.Б.Фуқароликҳуқуқи.Iқисм.–Тошкент:ТДЮИ,2006.-251б.
4.
ЗокировИ.Б.Фуқароликҳуқуқи.I-қисм.–Тошкент:ТДЮИ,2009.–335б.
5.
Кецко
Е.В.
Правовое
регулирование
института
собственности
супругов:Автореф.дис. канд.юрид.наук. -М.:2006.-18 с.
6.
Комментарий к Семейному кодексу Российской Федерации (Постатейный) /
Отв.ред.О.Н.Низамиева.– М.:Проспект,2010. –123 с.
7.
Отахўжаев Ф.М. Оилаҳуқуқи. Дарслик.–Т.:ТДЮИ, 2005.– 29 б.
8.
Отегенова
Л.Ж.
Брачный
договор
по
семейному
законодательствуРеспубликиУзбекистан:автореф. Дис..канд.юрид.наук.–Т.:2012.–
3с.
