466
KATTA YOSHLILARNI O‘QITISHDA RAQAMLI TA’LIM TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISH
Xidirova Malohat Qazaqovna
Guliston davlat pedagogika instituti “Pedagogika” kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11091715
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ta’limni raqamlashtirish va kattalar ta’limining
xususiyatlari haqida so‘z borgan. Ta’limda raqamlashtirish resurslarni, vaqtni, mablag‘ni
tejashning to‘g‘ri usuli ekanligini isbotladi. Kattalar kamdan-kam hollarda to‘liq vaqtda o‘qish
imkoniyatiga ega. Shu bois ishlayotgan fuqarolarga kechki, sirtqi, masofaviy ta’lim, shuningdek,
eksternatda o‘qish imkoniyati taqdim etiladi. Kattalar o‘qishi va ularga ta’lim berish odamlarga
o‘z haq-huquqlarini rivojlantirish va ro‘yobga chiqarish hamda o‘z taqdirlarining egalari
bo‘lishlari uchun zarur bilimlar, malakalarni egallash, fazilat va qadriyatlarni qaror toptirishga
imkoniyat yaratadi.
Kalit so‘zlar:
raqamlashtirish, andragogika, kattalar ta’limi, texnika, texnologiya,
kontsepsiya, kompyuter, electron kitoblar, ta’lim dasturlari, internet, masofaviy ta’lim, seminar,
vebinar.
USE OF DIGITAL EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN TEACHING ADULTS
Abstract.
This article talks about digitization of education and features of adult education.
Digitization in education has proven to be the right way to save resources, time and money. Adults
rarely have the opportunity to study full-time. Therefore, working citizens are offered the
opportunity of evening, part-time, distance education, as well as study abroad. Adult education
and training provides people with the necessary knowledge, skills, virtues and values to develop
and realize their rights and become owners of their own destinies.
Keywords:
digitization, andragogy, adult education, technique, technology, concept,
computer, e-books, educational programs, internet, distance education, seminar, webinar.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЦИФРОВЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В
ОБУЧЕНИИ ВЗРОСЛЫХ
Аннотация.
В данной статье говорится о цифровизации образования и
особенностях образования взрослых. Цифровизация в образовании оказалась правильным
способом сэкономить ресурсы, время и деньги. Взрослые редко имеют возможность
учиться очно. Поэтому работающим гражданам предоставляется возможность
вечернего, заочного, дистанционного образования, а также обучения за рубежом.
Образование и подготовка взрослых дают людям необходимые знания, навыки,
467
добродетели и ценности для развития и реализации своих прав и становления хозяевами
своей судьбы.
Ключевые слова:
цифровизация, андрагогика, образование взрослых, методика,
технология, концепция, компьютер, электронные книги, образовательные программы,
интернет, дистанционное образование, семинар, вебинар.
"Kattalar ta’limi" deganda biz katta yoshli insonning har tomonlama kamol topishini
nazarda tutamiz. Katta yoshli insonning bilimi, malakasi, ko‘nikmasini kengaytirish bilan bog‘liq
har qanday ish kattalar ta’limi hisoblanadi. Ushbu atama bilan bog‘liq yana bir qiziq holat, - kimni
katta yoshli deb atash mumkin? - degan mulohazaga chorlovchi fikr keladi. Ko‘pincha, katta
yoshdagilar deganda 30 dan oshganlardan boshlab va hatto nafaqadagilar ham nazarda tutiladi.
Ammo o‘rta ma’lumotga ega bo‘lgan va mustaqil pul ishlab topishni boshlagan har qanday inson
katta yoshli hisoblanadi[1].
Andragogikaning asosiy pozitsiyasi, an’anaviy pedagogikadan farqli o‘laroq, o‘quv
jarayonida yetakchi rolni o‘qituvchi emas, balki o‘quvchi bajaradi. Andragogika ma’ruza o‘rniga
asosan amaliy mashg‘ulotlarni (munozaralar, biznes o‘yinlarini) ta’minlaydi. O‘quv faoliyati bilan
shug‘ullanadigan katta yoshli o‘quvchilar yangi, ko‘pincha unutilgan talaba rolida harakat
qilishadi, ammo bu rol avvalgisidan sezilarli darajada farq qiladi. Asosiy farq shundaki, o‘rganish
motivlari keskin o‘zgarib bormoqda, chunki bilim endi hayot rejalariga, muvaffaqiyatga erishish
va ijtimoiy mavqeni aniqlash vositasi sifatida qaraladi. Talabalar o‘z yutuqlari natijalarini baholash
imkoniyatiga ega. Bilish jarayoni ongli ravishda, mazmunli amalga oshiriladi va bundan tashqari,
o‘quvchilar o‘z yutuqlari natijalarini baholash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
1980-yillarida AQShda olib borilgan tadqiqotlar kattalarni o‘qitishning turli usullarining
samaradorligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirishga imkon berdi. Ular xitoy maqolida
aytilgan qadimiy donolikni tasdiqlaydi: “Menga ayting va men unutaman. Menga ko‘rsating va
men eslayman. Menga ruxsat bering va u abadiy meniki bo‘ladi."
Bunday talabalarni o‘qitishning o‘ziga xos xususiyati shundaki, ular o‘zlarini ta’lim
faoliyatining sub’ekti sifatida bilishadi, o‘quv jarayonida yangi harakat usullarini tushunish va
amalga oshirishga, o‘z-o‘zini baholashga, bilim yutuqlari natijalarini amalga oshirishga intiladilar.
, trening samaradorligini baholash. Shuni unutmasligimiz kerakki, kattalar o‘quvchilari oldingi
o‘quv va mehnat faoliyati davomida ma’lum e’tiqod va qadriyatlarni shakllantirgan, shuning
uchun o‘quv jarayoni hayotiy muammolarni hal qilish usuli va keyingi, yanada malakali kasbiy
faoliyatni amalga oshirish imkoniyati bo‘lib xizmat qiladi[9].
468
Voyaga yetgan shaxs - bu fiziologik psixologik, ijtimoiy va axloqiy jihatdan yetuk,
iqtisodiy mustaqillikka ega, o‘z xatti-harakati uchun javobgar bo‘lish uchun yetarli darajada o‘zini
o‘zi anglash va hayotiy tajribaga ega bo‘lgan shaxs.Voyaga yetgan o‘quvchilarni zamonaviy
sharoitlarda o‘qitish tobora keng tarqalib, rivojlanish va o‘zini o‘zi anglashning muhim shartiga
aylanmoqda.
Kattalarni o‘zlarning o‘qishga bo‘lgan qobiliyatlariga ishonchsizlik, qo‘rquv bezovta
qiladi, go‘yoki o‘qish jarayonida ularning savodsizligi, o‘qiy olmasligi bilinib qoladi.
Kattalardagi o‘qish bilan bog‘liq bunday stress holatlar va kechinmalar turg‘un va davomli
motivatsiyaga qarshilik qiladi. Bizga ma’lumki pedagogikada katta yoshdagi kishilarni o‘qitishni
tashkil qilishda shaxsiy, fiziologik, psixologik, ijtimoiy va kasbiy xususiyatlarni o‘rganish lozim.
Har bir ta’lim oluvchi axborotlarni o‘zining psixofiziologik xususiyatlari va individual
tavsiflariga bog‘liq ravishda qat’iy individual qabul qiladi va egallaydi. Shuning uchun o‘qish
boshlanishidan avval katta yoshli odam tomonidan o‘zining asosiy hayotiy funktsiyalarini
bajarishining muvaffaqiyatliligi bilan aniqlanadigan ta’lim oluvchining funktsional savodxonligini
ochib olish muhimdir[2].
Ta’lim odamlar hayotini boyitadi, yosh bilan birga keladigan muammolarni to‘xtatadigan
yangiliklarni olib keladi. Katta yoshli, ayniqsa keksalar ko‘p narsalarni o‘rganishga, uzoq vaqtdan
beri xohlagan narsani bilishga vaqtlari bor. Keksalikdagi ta’lim quvonch, zavq va farovonlik
o‘lchoviga ega. O‘rganish kundalik hayotni boyitadi, taraqqiyot va yangilik tuyg‘usini beradi.
Agar u biror narsani o‘rganayotgan bo‘lsa, bu uni rag‘batlantiradi, unda xohish va motivatsiyani
oshiradi.
Mamlakatda yashayotgan barcha fuqarolar, jumladan yosh bolalardan tortib
nafaqaxo‘rlarning ham ongida raqamli texnologiyalar orqali jamiyatdagi barcha muammolarni hal
qilish mumkin degan fikrni shakllantirmoqda. Bundan tashqari, ishlab chiqarish va ta’lim
jarayonini robotlashtirilishi, masalasi ham ko‘tarilmoqda. Raqamlardan foydalanishga asoslangan
hamda joriy etilgan texnologiyalarning so‘zsiz foydasi bilan axloqiy, shaxsiy ma’lumotlarni
himoya qilish, robotlar va tashkilotlar xodimlari o‘rtasidagi raqobatning huquqiy jihatlari bilan
bog‘liq masalalar tobora ko‘proq e’tiborga olinmoqda[3].
Raqamli texnologiyalar ko‘plab tashkilotlarda o‘qitish, kattalar ta’limi va inson resurslarini
rivojlantirish uchun juda muhimdir. Texnologik vositachilik muhitlaridan tobora ko‘proq
foydalanish o‘quv materiallariga moslashuvchan, hamma joyda va talab bo‘yicha kirish imkonini
beradi. Masalan, xodimlar o‘quv boshqaruv tizimlarida, vebinarlarda o‘z bilim va ko‘nikmalarini
rivojlantirishlari mumkin.
469
Kattalar ta’limining o‘ziga xosligi o‘qituvchidan boshqacha yondashuvni talab qiladi.
O‘qituvchi o‘quvchilarning tajriba darajasini oldindan tushunish va talabaning mavzu bo‘yicha
nimani bilmoqchi ekanligini aniqlash uchun ko‘proq vaqt sarflashi kerak. Raqamli ta’lim bilan,
agar talaba ma’lum bir sohada qiynalayotgan bo‘lsa yoki ma’lum bir usul bilan kattaroq o‘rganish
potentsialiga ega bo‘lsa, talaba va o‘qituvchining shaxsiy yakkama-yakka muloqot qilishlari juda
oddiy. Ta’lim oluvchilar qo‘shimcha yordamga muhtoj bo‘lsa, repetitorlarga tez va oson kirishlari
mumkin.
Kattalar ta’limida raqamli texnologiya xizmatidan foydalanishning eng yaxshi usullarini
o‘rganishga vaqt va kuch bag‘ishlaganimiz to‘g‘ri. Ammo, shuni unutmasligimiz kerakki, kattalar
ta’limi shaxsiy munosabatlar orqali amalga oshiriladi va eng yaxshi kattalar o‘qituvchilari ularni
yaratishga, saqlab qolishga va ulardan kattalarni o‘rganishda qo‘llab-quvvatlash uchun
foydalanishga qodir.
Raqamli ta’lim o‘rganishni faqat raqamli vositalar orqali davom ettirish emas, balki
kuchaytirishi kerak. Biz o‘quvchilarning g‘oyalari va tengdoshlari bilan faol aloqada bo‘lishlari
uchun texnologiyani integratsiyalash yo‘llarini o‘rganishimiz kerak, bunda ta’lim tajribasini
oshirish, motivatsiyani oshirish va kattalar tomonidan qo‘llaniladigan usullarga yaqinroq yoki
takrorlovchi ta’lim tajribasini taqdim etish kerak. ma’lumotlarga kirish va kattalar sinfidan
tashqarida dunyoda bir-birlari bilan muloqot qilish [8].
Raqamlashtirishning kattalar ta’limi uchun qo‘shimcha imtiyozlari
–
Ta’lim oluvchilar o‘zlari uchun qulay vaqtda o‘rganishlari mumkin
–
Deyarli har qanday joyda o‘rganish imkoniyati mavjudligi
–
Mavzularni tanlash har qachongidan ham osonroq bo‘lishi
–
Noqulay ob-havodan qat’iy nazar o‘rganish davom etishi mumkin
–
Darsga borishga ketadigan vaqt va mablag‘ tejaladi
–
Raqamli ta’lim odatda sinfda o‘rganishga qaraganda arzonroq
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, biz texnologiya hamma sohani egallab borayotgan chegara
bilmaydigan asrda yashar ekanmiz, ta’limning boshqa ishtirokchilari qatori katta yoshlilar ham bu
jarayonning faol ishtirokchisi bo‘lishlari kerak. Ushbu bosqichda ta’lim tizimi takomillashtirish
maqsadida rivojlanmoqda, chunki ularning qiziqishi juda katta va ularni ilgari ishlab chiqilgan
ta’lim tizimlari bilan ta’minlab bo‘lmaydi. Chunki, katta yoshli talaba o‘quv jarayonida yetakchi
rolga ega yetuk shaxs bo‘lib, u o‘z oldiga aniq ta’lim maqsadlarini qo‘yadi va mustaqillikka, o‘zini
o‘zi amalga oshirishga, o‘zini o‘zi boshqarishga intiladi. Shunday qilib, biz ta’lim tizimimizda
raqamlashtirishdan foydalanishga majburmiz.
470
REFERENCES
1.
O‘.M.Asqarova, M.A.Abdullayeva, M.Boltayeva
“Andragogika” o‘quv qo‘llanma.Namangan 2014 yil
2.
Я.А.Нурумбекова. “Катталар таълимининг хусусиятлари”.
GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI AXBOROTNOMASI, 2018. № 1. 51-bet
3.
Я.А. Нурумбекова. Рақамли таълимда бўлажак ўқитувчиларнинг маънавий-ахлоқий
тайёрлаш тизимини такомиллаштиришнинг педагогик-психологик асослари,
монография
4.
A.X.Abdullayev, N.S.Rahimov, M.O. Xadayev “Katta yoshdagi aholini
o‘qitish markaziga: qadam-baqadam” Uslubiy qo‘llanmasi, Toshkent, 2013 yil.
“Andragogika” Milan Benešyan, 2008 Grada Publishing a.s.
5.
Fanny Pettersson. “Understanding digitalization and educational change
in school by means of activity theory and the levels of learning concept” Education and
Information Technologies, 30 June 2020
6.
Bendik Bygstad. “From dual digitalization to digital learning space: Exploring the digital
transformation of higher education” Computers & Education, Volume 182, June 2022,
104463
7.
Devid Mallows. “Kattalar ta’limida raqamli vositalardan foydalanish”
8.
https://epale.ec.europa.eu/en/blog/use-digital-tools-adult-education
9.
Капустина О.Н., Ковальчук Н.А., Свищёва И.В., Штефан Л.Ф. ”АНДРАГОГИКА
КАК ОСНОВА ДЛЯ ОБУЧЕНИЯ ВЗРОСЛОЙ ИНОСТРАННОЙ АУДИТОРИИ“
