ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
24
JIRAW, BAQSI, QISSAXAN, QOSIQSHILARDIŃ FOLKLORDAǴI ORNI
Erejepova Zamira
Ajiniyaz atındaǵı Nókis Mámleketlik Pedagogikalıq Institutı studenti.
Saparov Raxim
(ilimiy basshı)
Ajiniyaz atındaǵı Nókis Mámleketlik Pedagogika Institutı.
Muzikalıq tálim kafedrası aǵa oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.11113049
Anotatsiya. Bul maqalada jıraw, baqsı, qıssaxan, qosıqshılardıń xızmeti, xalqımızdıń kóp
ásirlik tarıyxı, xalqınıń muzika mádeniyatı, onıń folklordaǵı ornı haqqında sóz etilgen.
Gilt sóz:muzika, mádeniyat, folklor, ádebiyat,jıraw, baqsı, qosıqshı.
STORYTELLER, THE PLACE OF SINGERS IN FOLKLORE
Abstract. In this article, we talked about the history of many captivity of our people, the
musical culture of our people, their place in folklore.
Key word: music, culture, folklore, literature, singer.
ФОЛЬКЛОРНЫЕ МЕСТА ПЕСЕН ДЖИРАУ, БАКСИ, КЫССАКАН.
Аннотация. В данной статье рассказывается о сервизе джирав, бахси, киссахана
и ложек, истории многих пленов нашего народа, музыкальной культуре нашего народа и ее
месте в фольклоре.
Ключевые слова: музыка, культура, фольклор, литература, джирау, баксы, поэт.
Qaraqalpaq xalqınıń muzika mádeniyatı erte zamanlardan berli ósip rawajlanıp keledi. Bul
ósip rawajlanıw jolları tariyxshı alimlarımızdıń, ilimpazlardiń, ádebiyat hám kórkem-óner
izertlewshi alımlar tárepinen izertlenip hár tárepleme tastıyqlanıp kelmekte.
Xalqimizdiń muzika mádeniyatin rawajlandırıwshılar, bular eń eskiden kiyatirǵan
xalqımızdıń súyiklı ónerpazları bolıp tabilatuǵin jırawlar, baqsılar, qissaxanlar, qosıqshı hám
sázendeler bolıp esaplanıladı hám húrmet penen tilge alınadi.
Olardıń sazı menen sózi xalıqtıń tilegıne say únles bolıp keledi.
Jıraw, baqsı, qıssaxan, qosıqshılardıń xızmetı xalqımızdıń kóp ásırlık tarıyxı menen
tıǵız baylanıslı, ósıp rawajlanıp keledı . Qaraqalpaq xalqı uzaq ásırlerden berlı Orta Azıyada
jasawshı ásırse ózbek, qazaq, túrkmen xalıqları menen terretorıyalıq hám tıǵız Ekonomıkalıq
baylanısta jasap keledi olardiń ádebıyatı menen kórkem– óner muzıkasınıń jaqınlıǵı túrk tılles
bolıp mádeniyatınıń bır-bırı menen baylanısta rawajlanıp kiyatırǵanlıǵı tarıyxıy dereklerden
málim hám ayqın kórinip turadi.
Jaslardı watandı súyiwshilikke tuwǵan jerge, xalıqqa ana watanǵa sadıqlıqqa taǵıda kóp
ǵana adamgershiliktıń eń jaqsı pázıyletlerin tárbiyalawda muzikanıń, ásirese xalıq muzika
ǵáziynelerinde batırlıq jırlar, terme-tolǵawlardıń watan miynet tuwralı hám úgit-násiyat
qosıqlarınıń tásirsheńligi hámmege málim.
Qaraqalpaq xalqı uzaq ásirlerden beri óz turmıs -tırıshılıgının aynası sıpatında túrli
janrlarda bay muzika mádeniyatın hám ádebiy miyrasın dóretken.
Xalıqtıń awız eki ádebiyatın zamannan zamanǵa atadan balaǵa alıp keliwshi, xalıq
dóretpelerin yadlap, onı ózi jasaǵan zaman tiline biyimlep qayta islep, xalıqtıń awız-eki sóz
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
25
ónerin sóylep, aytıp jırlap beriwshi, bul ónerge óziniń ómirin sarp etiwge xalıqtıń jırları jıraw
menen baqsıları, qıssaxan menen shayırları, ertekshı menen sazende hám qosıqshıları boladı.
Qaraqalpaq xalıqı Orta Aziyada jasawshı Ózbek, Qazaq, Túrkmen, xalıqları menen
territorıyalıq hám tıǵız ekonomikalıq baylanısta uzaq ásirlerden berli bırge jasap keledi. Olardıń
ádebiyatı menen kórkem-ónerı, muzıkanıń jaqınlıǵı bir-biri menen baylanısta rawajlanıp
kiyatırǵanlıǵı tarıyxıy dereklerden málim hám ayqın kórinedi.
Olar dóretken mádenıy miyraslar ózine tán úlken ayırmashılıqlar menen bırge ulıwma
xalıqlıq mádeniyattıń ósip rawajlanıwına qosqan úlken úlesi bolıp esaplanadı.Qaraqalpaq
xalqınıń muzika mádeniyatı erte zamanlardan berli ósip rawjlanıp keledi. Bul rawajlanıw jaslardı
tarıyxshı alımlarımızdıń, ilimpazlardıń, ádebiyat hám kórkem-óner izertlewshi alımlar, tárepinen
izertlenip, hártárepleme tastıyıqlanıp kelmekte.
Qaraqalpaq xalqınıń muzika mádeniyatın rawajlandırıwshılar, eń eskıden kıyatırǵan
súyıklı ónerpazlarımızdan esaplanılatuǵın-jırawlar, baqsılar, qıssaxanlar, qosıqshılar bolıp
esaplanadı hám tilge alınadı.
Olardıń sazı menen sózi xalıqtıń tılegıne say únles bolıp keledi.
Xalqımızdıń mádenıy miyrası bolǵan muzıka mádeniyatlarımızdı rawajlandırıwshılar
bolǵan jıraw, baqsı, qıssaxan hám qosıqshılardıń tutqan ornı oǵada ullı.
Jaslardı watandı súyiwshilikke tuwǵan jerge, xalıqqa ana watanǵa sadıqlıqqa taǵıda kóp
ǵana adamgershiltiń eń jaqsı páziyletlerin tárbiyalawda muzıkanıń, ásirese xalıq muzıka
ǵáziynelerinde batırlıq jırlar, terme-tolǵawlardıń, watan, miynet tuwralı hám úgit-násiyat
qosıqlarınıń tásirsheńligi hámmege málim.
Qaraqalpaq xalqı uzaq ásirlerden beri óz turmıs-tırıshılıgınıń aynası sıpatında túrlı
janrlarda bay muzika mádeniyatın hám ádebiy miyrasın dóretken.
Xalıqtıń awız-ádebiyatın zamannan zamanǵa, atadan balaǵa alıp keliwshi, xalıq
dóretpelerin yadlap, onı ózı jasaǵan zaman tiline biyimlep qayta islep, xalıqtıń awız-eki sóz
ónerin sóylep, aytıp jırlap beriwshi bul ónerge óziniń ómirin sarp etiwge xalıqtıń jırları jıraw
menen baqsıları, qıssaxan menen shayırları, ertekshi menen sázende hám qosıqshıları boladı.
Qaraqalpaq xalqı Orta Azıyada jasawshı Ózbek, Qazaq, Túrkmen, xalıqları menen
territoriyalıq hám tıǵız ekonomikalıq baylanısta uzaq ásirlerden berli birge jasap keledi. Olardıń
ádebiyatı menen kórkem-óneri, muzikanıń jaqınlıǵı bir-biri menen baylanısta rawajlanıp
kiyatırǵanlıǵı tarıyxıy dereklerden málim hám ayqın kórinedi.
Olar dóretken mádeniy miyraslar ózine tán úlken ayırmashılıqlar menen birge ulıwma
xalıqlıq mádeniyattıń ósip rawajlanıwına qosqan úlken úlesi bolıp esaplanadı.
Qaraqalpaq xalqınıń muzika mádeniyatı erte zamanlardan berli ósip rawajlanıp keledi.
Bul rawajlanıw jaslardı tarıyxshı alımlarımızdıń, ilimpazlardıń, ádebiyat hám kórkem-óner
izertlewshi alımlar, tárepinen izertlenip, hár tárepleme tastıyıqlanıp kelmekte.
Qaraqalpaq xalqınıń muzika mádeniyatın rawajlandırıwshılar, eń eskiden kiyatırǵan
súyikli ónerpazlarımızdan esaplanılatuǵın-jırawlar, baqsılar, qıssaxanlar, qosıqshılar bolıp
esaplanadı hám tilge alınadı.
Olardıń sazı menen sózi xalıqtıń tiligine say únles bolıp keledi.
Xalqımızdıń mádeniy miyrası bolǵan muzıka mádeniyatlarımızdı rawajlandırıwshılar
bolǵan jıraw, baqsı, qıssaxan hám qosıqshılardıń tutqan ornı oǵada ullı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
26
Qaraqalpaq xalqında duwtar shertip, qosıq aytatuǵın óner iyesiniń biri «baqsı» dep ataladı.
Bul «baqsı» sózi túrk tilles xalıqlarda burınnan kiyatırǵan eski sóz.
Qaraqalpaq baqsıları Ózbek, Túrkmen baqsıları menen óz-ara jaqınnan qarım- qatnasta
bolıp, xalıqtıń toy-merekelerin birge óz repertuarlarınan hár tárepleme qosıq hám dástanlar
menen bayıtıp baqsıshılıq ónerin rawajlandırıwda salmaqlı úlesi bar bolıp tabıladı.
Ataqlı Axımbet baqsı, onıń belgili xalıq arasında húrmet hám úlken abrayǵa iye bolǵan
ataqlı shákirtleri, Musa, Edenbay, Bayniyaz, Xojabala, Xudaybergen, Qurbaniyaz, Japaq, Esjan,
Amet, Genjebay baqsılar hám qaraqalpaq xalqınıń klassik shayırı Berdaqta «Berdaq baqsı»-
degen ataqqa iye bolıp óz baqsıshılıq mektebin dóretken Qaraqalpaq xalqınıń ataqlı baqsıları
bolıp tabıladı.
Baqsıshılıq ónerin keńnen ósip rawajlanıwına Túrkmen baqsısı Súyew baqsınıń
Qaraqalpaqlar menen kópten berli ómir súrip kiyatırǵan Arallı Ózbek baqsılarınıń miyneti
ayrıqsha belgili orın tutadı. (-Arallı Ózbek baqsıların «Qońıratlı baqsılar» Qaraqalpaq baqsılar
depte aytadı. Qońıratlı baqsılar (Arallı)-namaların Qaraqalpaq namalarına aytadı).
Ámiwdáryanıń ayaǵındaǵı «Arallı» dep atalǵan Xorezm ózbekleri baqsılarınıń
kópshiligine Túrkmen baqsısı Súyew baqsı ustaz bolǵan. Súyewden burında Abay, Atash,
Fáripniyaz (qaraqalpaq) qusaǵan xorezm jigitleriniń ataqlı baqsıları bolǵan.
Bul baqsılar Ózbek, Túkmen, Qaraqalpaq, Qazaq, xalıqlarında yaǵınıy Xorezmde
jasawshı qońsılas usı xalıqlardıń da súyip tıńlaytuǵın ataqlı baqsıları bolıp tanılǵan.
İlimpaz alımlarımızdan-Qallı Ayımbetovtıń «Xalıq danalıǵı» Qabıl Maqsetovtıń
«Dástanlar» baqsılar, jırawlar, «Qaraqalpaq jıraw, baqsıları» T.Adambaevtıń «Qaraqalapq
muzıkası tariyxınan» atap kitaplarında ayqın kórsetilgen.
Baqsıshılıq óneri, baqsılar Qaraqalpaqlar arasında XVIII-ásirden burında bolǵanlıǵı, erte
dáwirlerden baslanǵanlıǵın dáliyllep, biraq baqsıshılıqtıń keńnen gúllep rawajlanıwın, jetilisiwin
XVIII-ásirden dep tariyxıy dereklerge súyene otırıp tastıyıqlanadı.
Qaraqalpaq baqsıları dástan qosıqların atqarıwı óziniń barlıq sheberligin iske salıp,
dástannıń mazmunı salt namalardı taqlay biliw menen, tıńlawshılardıń qanday namalardı taqlay
biliwi menen tıńlawshılardıń qanday namalardı jaqsı kóretuǵının esapqa alıp, tıńlawshı
kópgshilik qaysı baqsılar mektebiniń namaların unatadı, toyǵa jıynalǵan kópshiliktiń talabına
sáykes, dástanlardaǵı qosıqlardı aytıwdı namalardı ózgertip otırǵan.
Qaraqalpaq xalqınıń atqlı baqsıları tárepinen dóretilgen qosıq-namalar, olardıń atqarǵan,
dástanları, xalıq qosıqları hám duwtar sazları olardıń shákirtlerine, xalıq ishinen shıqqan talantlı
qosıqshı, sázendelerge ótip, jańalanıp, uzaq jıllar dawamında eń hasıl dúrdanaları olardıń yadında
saqlanıp ustazdan shákirtke miyras bolǵanday usı búginge kelip jetken.
Xalqımızdıń muzika baylıǵı elede kóp jıllar dawamında máńgige izi úzilmey kemkemnen
kóbeyip, jetilisip taza nama qosıqlar menen tolısıp xalqımız arasında jańlay beredi, xalqımızǵa
mádeniy, ruwxıy baylıq bolıp xızmet qıladı.
Ataqlı Qarqalpaq baqsılarınıń, sonıń ishinde Axımbet, Musa, Edenbay, Bayniyaz,
Shernazar, Berdax baqsı Qarajan, qız baqsı Húrliman, Qurbaniyaz, Japaq Esjan, Amet, Genjebay
hám taǵı basqa da baqsılarımızdıń atları olardıń atqarıwındaǵı nama-qosıqları, duwtar sazları,
xalıq dástanları uzaq jıllar dawamında xalqımızdıń yadında máńgi saqlanıw menen birge, xalıq
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
27
ishinen shıqqan talantlı jaslarımızdıń, qosıqshı, sázende, baqsılar-ımızdıń sonday-aq
artistlerimizdiń jetilisiwine olardıń qatarı ónip-ósip kóbeye beriwine úlken tásir etetuǵını sózsiz.
Baqsılarımızdıń atqarǵan nama-qosıq, dástanları, sovetlik dizim dáwirinde hám házirgi
ǵárezsiz zamanımızda-da kóplep jazıp alınıp, radionıń altın fondına magnit lentları jazılıp
qaldırılmaqta.
Qaraqalpaq folklorınıń 100 tomlıǵınıń ishinen óziniń girewli orının taptı.
Qánige sázendelerimiz, muzıka oqıtıwshı-larımız, kompozitorlarımız tárepinen bir
qanshaları qayta islenip, jańasha tús alıp xor shıǵarmalarına, orkestrlerge, oyın namalarına,
muzıka drama, operalarında da paydalınılmaqta.
Burınǵı baqsılarımızdıń dóretken nama-qosıqları, milliyligimizdi tanıwda, milliy
mádeniyatımızdı hártárepleme rawajlandırıwda, keleshek jaslardı milliy mádeniyatqa,
tárbiyalawda qosıq-namalar dóretiwshi jaslarǵa úlgi bolıw menen qatar jol kórsetiwshi juldız
retinde sanaları sózsiz.
Xalqımızdıń muzıka mádeniyatın rawajlandırıwda Qarqalapq xalqınıń ataqlı baqsılarınıń
dástan qosıqların atqarıwdaǵı ózgeshelikleri menen sheberlikleri, uqıplılıqları, xalqımızdıń
yadında uzaq saqlanıw menen birge keleshektede dawam ete beredi.
REFERENCES
1.
Karimov I. «Kadrlar tayarlaw boyinsha milliy baǵdarlama» T.1997j.
2.
Dúysenova T., S.Kenjebaeva «Mekteplerde muzikaliq ta’rbiya». «bilim» 2003j.
3.
«Jiraw namalari» Qarqalpaqstan baspasi 1991j
4.
«Japaq baqsı Shamuratov qosıqları ha’m namaları» Qaraqalpaqstan ma’deniyati gazetasi
No’kis 1992j.
5.
Qabil Maqsetov «Qaraqalpaq xalqiniń kórkem awiz eki dóretpeleri» N. «Bilim» 1996j.
6.
Q.Maqsetov «Baqsi jirawlar» kitabi
7.
Apraksina O. «Metodika muzikal`noy vospitanie» M.1983
8.
N.Musabekov «Muzika ta’rbiyasi» T.1983.
9.
M.Avralova., D.Galieva., «Musiqa madaniyati» fanidan majburiy standart nazarot
ishlarini ótkazish yuzasidan tavsiyalar. T.2002 y.
10.
Muratbayevich S. R. MUSIQANING SHAXS KAMOLOTIDAGI ORNI VA
AHAMIYATI //O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI. – 2022. – Т. 2. – №. 14. – С. 315-319.
11.
Muratbayevich S. R. Modern Methods of Developing Students' Vocal Skills //Genius
Repository. – 2023. – Т. 26. – С. 15-17.
12.
Muratbaevich S. R. USE OF MODERN TECHNOLOGIES IN TEACHING MUSIC
//Conference Zone. – 2022. – С. 75-77.
