27
QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘I: MAZMUNI, GENEZISI VA HOZIRGI ZAMON
SHAROITIDAGI TRANSFORMATSIYASI
Axmedova Shaxnoza Ma’mur qizi
Soliq qo‘mitasi huzuridagi
Fiskal instituti tinglovchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116055
Annotatsiya.
Soliq ma’murchiligini takomillashtirishda QQSni undirish mexanizmini
takomillashtirish muhim o’rin tutadi. Shundan kelib chiqqan holda, mazkur ilmiy tezisda QQSning
nazariy jihatlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
soliq, soliq ma’murchiligi, soliq stavkasi, qo‘shilgan qiymat solig‘i, egri
soliq, budjet.
VALUE ADDED TAX: CONTENT, GENESIS AND TRANSFORMATION IN PRESENT
TIME CONDITIONS
Abstract.
Improving the VAT collection mechanism plays an important role in improving
the tax administration. Based on this, this scientific thesis analyzes the theoretical aspects of VAT.
Key words:
tax, tax administration, tax rate, value added tax, indirect tax, budget.
НАЛОГ НА ДОБАВЛЕННУЮ СТОИМОСТЬ: СОДЕРЖАНИЕ, ГЕНЕЗИС И
ТРАНСФОРМАЦИЯ В УСЛОВИЯХ СОВРЕМЕННОГО ВРЕМЕНИ
Аннотация.
Совершенствование механизма взимания НДС играет важную роль в
совершенствовании налогового администрирования. На основе этого в данной научной
диссертации анализируются теоретические аспекты НДС.
Ключевые слова:
налог, налоговое администрирование, налоговая ставка, налог на
добавленную стоимость, косвенный налог, бюджет.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini davlat budjetining daromad qismiga jalb qilish g‘oyasi dastlab
XX asrning boshlarida yuzaga keldi. Bu taklifni birinchi marta Germaniya budjet amaliyotida joriy
etishni 1919 yilda Vilgelm fon Simens ilgari surdi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini amaliyotga joriy etish va undirish mexanizmi birinchi marta
frantsuz moliyachisi M.Lore tomonidan ishlab chiqildi. Ammo qo‘shilgan qiymat solig‘i
M.Lorening taklifidan so‘ng o‘tgan 10 yildan ortiq vaqt mobaynida tajriba uchun taklif etilgan
shaklda qo‘llanildi. Frantsiyada qo‘shilgan qiymat solig‘i haqiqatda 1968 yildan boshlab joriy
etildi (1).
28
XX asrning 70-yillarida qo‘shilgan qiymat solig‘i G’arbiy Evropaning qator
mamlakatlarining soliq amaliyotida joriy qilindi. Buning asosiy sababi va huquqiy asosi bo‘lib,
evropa iqtisodiy hamjamiyati tomonidan hamjamiyatga a’zo mamlakatlarda qo‘shilgan qiymat
solig‘ini undirishni tartibga solishning huquqiy me’yorlarini umumlashtirish to‘g‘risidagi maxsus
Direktivaning qabul qilinishi hisoblanadi. Mazkur Direktiva 1977 yilda qabul qilindi va unda egri
soliqlarning asosiy turi sifatida qo‘shilgan qiymat solig‘i e’tirof etildi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘iga xos bo‘lgan muhim xususiyatlardan biri shundaki, soliqqa
tortishning ob’yekti bo‘lib, nafaqat ichki bozordagi tovaroborot, balki mamlakat korxonalarining
tashqi bozorlaridagi tovaroboroti ham hisoblanadi.
Iqtisodiy adabiyotlarda, ko‘pchilik hollarda, qo‘shilgan qiymat solig‘ini “Evropacha” soliq
deb ham atashadi. Buning asosiy sabablari shundaki, birinchidan, qo‘shilgan qiymat solig‘i
dunyoda birinchi marta yevropa davlati bo‘lgan Frantsiyada joriy etildi; ikkinchidan, 1977 yilda
qabul qilingan Direktivaga asosan qo‘shilgan qiymat solig‘i bir vaqtning o‘zida Evropaning bir
necha davlatlarida joriy etildi; uchinchidan, qo‘shilgan qiymat solig‘i G‘arbiy Yevropadagi
integratsion jarayonlarni shakllantirish va rivojlantirishda muhim rol o‘ynadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining zarurligi bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat tomonidan
tartibga solib turish va uni boshqarish vazifasi bajarayotgan paytda namoyon bo‘ladi. Shu davrda
davlat o‘z funktsiyasini bajarishi uchun albatta moliyaviy manbaga ega bo‘lishi kerak.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i ishlab chiqarish yoki muomalaning har bir bosqichida qo‘shilgan
qiymatdan undiriladi. Qo‘shilgan qiymatga ish haqi, amortizatsiya, kredit uchun foiz, elektr
energiyaga, transportga, reklamaga ketgan sarf xarajatlar kabilar kiradi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i
xarid va sotish narxlari o‘rtasidagi ayirmani hosil qiluvchi qo‘shilgan qiymatdan hisoblanadi.
Mazkur soliq tovarning narxiga qo‘shiladi, ya’ni bunda ishlab chiqaruvchini emas, balki
iste’molchining daromadi soliq solish ob’yekti bo‘ladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i tovar va xizmat sotilishi bilanoq budjetga tushadi. Bu esa budjet
daromadlarini mustahkamlaydi, budjetdan amalga oshiriladigan ijtimoiy zaruriy xarajatlarni
uzluksiz, o‘z vaqtida, mustahkam moliyalashtirish imkonini beradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining asosiy vazifasi budjet daromadlarini ko‘paytirishdir, ya’ni
fiskal funktsiyasini bajarishga xizmat qiladi. Bu soliqdan iqtisodiy va sotsial (ijtimoiy) funktsiya
sifatida foydalanish imkoniyatlari chegaralangan. Umuman o‘zi egri soliqlar iqtisodiy
qiyinchiliklar mamlakatda yuqori bo‘lgan sharoitda davlat xarajatlarini mablag‘ bilan ta’minlash
uchun o‘rnatiladi va ular budjet daromadlarini shakllantirishda muhimdir.
29
Qo‘shilgan qiymat solig‘i eng yosh bilvosita soliqlardan biri bo‘lib, tovarni iste’molchiga
ko‘rsatishning har bir bosqichida qayta-qayta undiriladi.Ushbu soliqning o‘ziga xos xususiyati
shundaki, agar hisob bir joyda (sotuvchi tomonidan) amalga oshirilsa, unda boshqasida chegirilgan
(xaridor tomonidan).Bundan tashqari, bu ikki harakat bir vaqtning o‘zida sodir bo‘lishi kerak.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, QQS bo‘yicha chegirma talab qilgan soliq to‘lovchining
hatti-harakatlarini baholashning asosiy mezoni xaridorning soliqni ushlab qolish huquqi va etkazib
beruvchining QQSni budjetga to‘lash majburiyatini majburiy bajarishi o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
bog‘liqlikning mavjudligi hisoblanadi. bu huquqqa mos keladi. Xaridor tomonidan QQSni ushlab
qolish huquqining sotuvchi tomonidan ushbu soliqni budjetga undirish bo‘yicha soliq majburiyati
bilan mos kelishi QQS faoliyatining “ko‘zgu” (simmetriya) tamoyilini amalga oshirishdir.
Xaridor tomonidan QQSni ushlab qolish huquqining sotuvchi tomonidan ushbu soliqni
budjetga undirish bo‘yicha soliq majburiyati bilan mos kelishi QQS faoliyatining “ko‘zgu”
(simmetriya) tamoyilini amalga oshirishdir.
Ushbu tamoyil budjetga soliq tushumlarining saqlanishini ta’minlaydi, chunki bir soliq
to‘lovchi tomonidan soliq to‘lovi miqdorining kamayishi boshqa soliq to‘lovchi tomonidan
to‘lanishi bilan qoplanadi.Shunday qilib, QQSni qaytarish (hisoblash) shaklida olish uchun. soliq
imtiyozi, bu qaytarish uchun budjetda mablag‘lar manbasini yaratish kerak.
Aynan mana shunda, bizning fikrimizcha, QQSning iqtisodiy mohiyatidagi tizimli
bog‘liqlik namoyon bo‘ladi. Amaldagi soliq qonunchiligida “qo‘shilgan qiymat solig‘i” nima
ekanligiga aniq ta’rif berilmagan.
QQSning kamida uchta o‘ziga xos xususiyatini shakllantirish mumkin. Birinchidan, soliq
solinadigan aylanmaga to‘lovchi tomonidan ilgari to‘langan soliq summalari kiritilmaydi (QQS va
ilgari amaldagi “kaskad” aylanma solig‘i o‘rtasidagi asosiy farq, uning stavkasi barcha
bosqichlarda to‘plangan tovarlarning yalpi qiymatiga qo‘llaniladi).
Ikkinchidan, soliq solinadigan aylanma va soliq hisobga olinadi va tovarlar narxining bir
qismi sifatida tashkilotlarning hisobvaraqlarida alohida ko‘rsatiladi.
Uchinchidan, butun aylanma soliqqa tortiladi, lekin soliq to‘lovchi tomonidan qo‘shilgan
qiymatga mos keladigan soliqning faqat bir qismi budjetga to‘lanadi.
Shunday qilib, QQSning iqtisodiy mohiyati va xususiyatlarini tahlil qilib, unga quyidagi
ta’rifni berish mumkin: “Qo‘shilgan qiymat solig‘i bilvosita soliqlarning bir turi, sotilgan
(topshirilgan) tovarlar, bajarilgan ishlar, ko‘rsatilgan xizmatlar, mulkiy huquqlar qiymati
o‘sishining bir qismini budjetga olib qo‘yish shaklidir”.
30
Ushbu kontseptsiya QQSning o‘ziga xos xususiyati bo‘lgan qo‘shilgan qiymat
ko‘rsatkichini aks ettiradi. Tovar harakatining har bir bosqichida to‘lovchi o‘z xarajatlarini
qoplaydi va faqat yangi yaratilgan qiymatga soliq qo‘shadi.
Rivojlanish darajasidan qat’iy-nazar har qanday mamlakat taraqqiyotining barcha
bosqichlarida amal qiluvchi davlatning fiskal majburiyati va iste’moli aholi salomatligi uchun havf
tug‘diruvchi tovarlar ishlab chiqarilishini davlat tomonidan nazorat qilish zaruriyatidan kelib
chiqadi. Shuning uchun mamlakatimizda o‘tkazilayotgan islohotlar zamirida ham ushbu ikki
masalaning – davlat fiskal maqsadi va aholi daromadlariga nisbatan moslashuvchan siyosatni
yuritish maqsadi yotadi.
Har qanday mamlakat iqtisodiy siyosatining vazifalari davlatni moliyaviy resurslar bilan
ta’minlash, butun mamlakat iqtisodiyotini tartibga solish uchun shart-sharoitlarni yaratish,
shuningdek, bu jarayonda bozor munosabatlari orqali yuzaga keladigan aholi daromadlari
darajasidagi tengsizlikni yumshatishdan iborat. Soliqlar va ayniqsa, bilvosita soliqlarning nima
uchun mavjud ekanligini qayta-qayta isbotlagan holda, o‘z vazifalarini amalda namoyon etish
orqali ushbu maqsadga erishish jarayonida eng samarali vositadir.
Davlat daromadlarini shakllantirishga qaratilgan soliq tizimining rivojlanish tarixida
QQSning joriy etilishi XX asr ikkinchi yarmida ushbu yo‘nalishdagi eng muhim kashfiyotlardan
biri hisoblanadi (2). QQS g‘oyasi germaniyalik ishbilarmon Vilgelm fon Simens tomonidan 1919-
yillarda ilgari surilgan bo‘lsa-da, ushbu soliq amaliyotga 1948 yilda Frantsiyada tatbiq etilgan.
Frantsiya dastlab ishlab chiqarish bosqichini qamrab oluvchi YaMMga asoslangan QQSni
joriy qilgan va keyinchalik uni 1954 yilda iste’molni to‘liq qamrab oluvchi QQS bilan
almashtirgan (3).
Mazkur soliq 1960 yillarning oxiri va 1970 yillarning boshlarida Yevropa mamlakatlarida
(Germaniya, Daniya, Niderlandiya, Frantsiya, Shveytsariya, Belgiya, Buyuk Britaniya, Italiya,
Lyuksemburg, Norvegiyada) joriy etilgan va hozirgi kungacha amal qilib kelmoqda.
Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligiga (MDH) kiruvchi mamlakatlarda QQS 1992 yildan
boshlab joriy etila boshlangan.
Bugungi kunda QQSni 170 ta mamlakat joriy etgan bo‘lib, ushbu davlatlar jami soliq
tushumlarining o‘rtacha 20 foizini QQSdan tushumlar tashkil etadi(4).
Tadqiqotlar mamlakatda amal qiladigan QQS mexanizmi iqtisodiyotning rivojlanish
darajasi bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatadi. Xususan, L.Ebrill va boshqalar aholi
daromadlari va savodxonligi darajasi yuqori, qishloq xo‘jaligi ulushi esa past bo‘lgan
iqtisodiyotlarda QQS tushumlari nisbatan yuqoriroq bo‘lishini aniqlagan.
31
QQSning bilvosita (egri) soliqqa tortishning boshqa muqobil usullaridan afzalligi uning
yuqori fiskal salohiyati hisoblanadi. Odatda QQS keng soliq bazasiga ega bo‘lishi va u orqali
hisob-fakturalarni monitoring qilish imkoniyatining mavjudligi soliq qonunchiligiga rioya etish
hamda soliqlar yig‘iluvchanligini yaxshilashga yordam beradi.
Yuqoridagilarga qo‘shimcha ravishda, Xalqaro valyuta fondi ideal QQS tizimi quyidagi
xususiyatlarni ham o‘zida aks ettirishi lozimligini ta’kidlaydi. Xususan:
• barcha iste’mol xarajatlarini o‘z ichiga olgan keng qamrovli bazaga ega bo‘lishi;
• yagona optimal stavkaning qo‘llanilishi;
• nollik stavkani faqat eksportga nisbatan qo‘llash;
• hech qanday imtiyozlarsiz mexanizmga ega bo‘lishi;
• QQS to‘lovchi sifatida ro‘yxatdan o‘tish chegarasini soliq ma’murchiligi (yig‘ish)
xarajatlari va yo‘qotiladigan tushumlardan kelib chiqqan holda belgilash;
• QQSni hisoblashda invoys usulidan foydalanish;
• QQSni iste’mol joyi tamoyiliga asosan undirish.
Iqtisodiyotni soliqlar vositasida tartibga solishda egri soliqlarni budjetga undirishning
quyidagi afzalliklari mavjud. Birinchidan, egri soliqlar orqali xo‘jalik sub’ektlaridan ko‘proq soliq
undirish imkoniyatining mavjudligi moliyaviy resurslar boshqariladi. Yuqori daromad olayotgan
yoki bozorda muayyan darajada mavqega ega bo‘lgan soliq to‘lovchilarning moliyaviy resursining
bir qismi markazlashgan pul fondiga olinadi va u boshqalarga (jamiyat uchun muhim bo‘lgan
ishlab chiqaruvchiga) dotatsiya, sanatsiyalash sifatida o‘tkazilib, iqtisodiyot sub’ektlarining amal
qilish holati va ularning tarkibi tartibga solish imkoniyati tug‘iladi.
Ikkinchidan, egri soliqlar orqali davlat iqtisodiyotga makro va mikro darajada aralashish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Makrodarajada tartiblashda asosan aktsiz solig‘i va bojxona boji muhim
rol o‘ynaydi. Aktsiz solig‘i va bojxona boji orqali davlat birinchidan, iste’mol tarkibiga ta’sir etadi,
ikkinchidan kapital oqimining yo‘nalishiga ta’sir etish imkoniyatiga ega bo‘ladi, uchinchidan,
milliy iqtisodiyotda faoliyat ko‘rsatuvchi ichki tovar ishlab chiqaruvchilarni chetdan
mahsulotlarning suqilib kirishidan asraydi.
Uchinchidan, egri soliqlar orqali milliy bozorda ortiqchalik darajasida bo‘lgan tovarlarni
ishlab chiqaruvchilarni direktiv ko‘rsatmalar bilan emas, balki iqtisodiy ta’sir (majbur) etish orqali
kapitalni bu sohadan boshqa sohaga o‘tkazishni hamda yangidan ish boshlayotgan tadbirkorlik
sub’ektlarini bu turdagi faoliyat bilan emas jamiyat uchun muhimroq va bozor uchun kamyob
bo‘lgan mahsulot ishlab chiqarishni yohud faoliyat bilan shug‘ullanishga yo‘nalish beriladi,
32
pirovardida davlat tomonidan kapitalning oqimini muvofiqlashtirish va tartibga solish siyosati
amalda realizatsiya etilishi oqibatida iqtisodiyotga ijobiy ta’sir etish imkoniyati tug‘iladi.
To‘rtinchidan, davlatning makrodarajadagi ta’sir vositasi sifatida hududlarning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishni muvofiqlashtirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Bu umumdavlat soliqlarini
budjet tizimining turli pog‘onalari o‘rtasida qayta taqsimlanishida ko‘rish mumkin. Ma’lumki,
davlatning soliq-budjet siyosatidagi asosiy muhim yo‘nalishlaridan biri budjetlararo
munosabatlarni iqtisodiy jihatdan tartibga solish hisoblanadi. Bu jarayon esa quyi budjet
bo‘g‘inlarining biriktirilgan daromad manbalarining etarli emasligini e’tiborga olganda o‘zaro
hisob-kitoblar hamda umumdavlat soliqlarining ayrim turlari bo‘yicha ularning bir qismi o‘zlariga
qaytarilishi tarzida ta’minlanadi.
REFERENCES
1.
Satish P. K., Lore M., Borodovsky L. The yield curve //The Professional’s Handbook of
Financial Risk Management. – 2000.
2.
James K. Exploring the Origin and Global Rise of VAT.
Manash University, Melbourne,
2011- pp. 133-145
3.
Le T. Value Added Taxation: Mechanism, Design, and Policy Issues.
WB Courses on
Practical Issues of Tax Policy in Developing Countries, Washington DC.,
2003 – pp. 1-
138
4.
OECD. Consumption Tax Trends 2020: AT/GST and Excise Rates, Trends and Policy
Issues. OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/152def2d- en. 2020.
5.
Уразматов Ж. М. ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТ СОЛИҒИНИ УНДИРИШ
МЕХАНИЗМИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
ЙЎЛЛАРИ
//ЖУРНАЛ
ИННОВАЦИИ В ЭКОНОМИКЕ. – 2021. – Т. 4. – №. 1.
6.
Абдувохидов А. А. Ислоҳотларнинг Ҳозирги Босқичида Тадбиркорликни
Ривожлантириш Аҳоли Фаровонлигини Оширишнинг Муҳим Асоси Сифатида
//Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali. – 2021. – Т. 1. – №. 6. – С.
388-399.
7.
Kamilova S. PROBLEMS AND SOLUTIONS OF DIGITALIZATION OF THE
BANKING SYSTEM //Iqtisodiyot va taʼlim. – 2022. – Т. 23. – №. Maxsus_son. – С.
102-107.
