489
OILADA RUHIY ZO‘RAVONLIK TUSHUNCHASI VA UNGA NISBATAN
KURASHISH CHORA-TADBIRLARINING AHAMIYATI
Xaitov Ortiqboy Tursunboyevich
GulDPI magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11304179
Annotatsiya.
Ushbu maqolada oilada zo‘ravonlik tushunchasi, unga nistaban kurashish
tadbirlari, oilani tinch bo‘lishi omillari, zo‘ravonlik turlari, mavzu bo‘yicha olib borilgan tadqiqot
batafsil yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Zo‘ravonlik, ruhiy zo‘ravonlik, oila, tazyiq, qadriyatlar.
THE CONCEPT OF MENTAL VIOLENCE IN THE FAMILY AND THE
IMPORTANCE OF MEASURES TO FIGHT RELATED TO IT
Abstract.
In this article, the concept of violence in the family, measures to combat it, factors
of peace in the family, types of violence, research conducted on the topic are covered in detail.
Key words:
Violence, psychological violence, family, oppression, values.
ПОНЯТИЕ ПСИХИЧЕСКОГО НАСИЛИЯ В СЕМЬЕ И ВАЖНОСТЬ МЕР БОРЬБЫ
С НИМ
Аннотация.
В данной статье описаны понятие насилия в семье, меры борьбы с ним,
факторы мира в семье, виды насилия, исследования, проводимые по теме.
Ключевые слова:
Насилие, психологическое насилие, семья, угнетение, ценности.
Ma’lumki, jamiyatning muhim bo‘g’ini bo‘lgan oilalar qanchalik tinch va totuv bo‘lsa,
shundagina davlat tinch va barqaror ravnaq topishi mumkin. Har birimiz oila qurar ekanmiz,
oilamiz tinch, hayotimiz farovon bo‘lishini istaymiz. Oila tinch bo‘lsa, ko‘ngil xotirjam, ishlar
barorli bo‘ladi.
Afsuski, bugungi kunda oiladagi zo‘ravonlik juda jiddiy va dolzarb muammodir,
ko‘pchilik odamlar bu haqda sukut saqlashni afzal ko‘rishadi. Oila doirasidagi zo‘ravonlik - bu
oila a’zolaridan biri tomonidan boshqalarga nisbatan amalga oshiradigan tajovuzkor jismoniy
harakatlar, tahdidlar va psixologik hujumlaridir.
Bunday hollarni tarqalganligi uchun u juda yoqimsiz mavzuga aylanishi mumkin, chunki
zo‘ravonlik xatti-harakatlari har xil bo‘lishi mumkin: jismoniy, aqliy, iqtisodiy va hatto jinsiy.
Xarakterli tomoni shundaki, oiladagi shunga o‘hshash vaziyatdan hech kim chetda qolmaydi va u
xavfsiz emas! Buni har qanday uyda, oilaning ijtimoiy va moddiy ahvoli, boyligi, milliy, madaniy
yoki diniy mansubligidan qat’iy nazar kuzatish mumkin.
490
Uydagi zo‘ravonlik - bu bir shaxs tomonidan u bilan yaqin aloqada bo‘lgan odamlarga
nisbatan qilinadigan tahdid yoki takroran zo‘ravonlik xatti- harakatlaridir.
Ruhiy zo‘ravonlik — xotin-qizlarni haqoratlash, ularga tuhmat qilish, tahdid qilish,
ularning sha’nini, qadr-qimmatini kamsitish, shuningdek ularning xohish-irodasini cheklashga
qaratilgan boshqa harakatlarda ifodalanadigan zo‘ravonlik shakli, shu jumladan reproduktiv
sohada nazorat qilish, tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanuvchida o‘z xavfsizligi uchun
xavotiruyg’otgan, o‘zini himoya qila olmaslikka olib kelgan yoki ruhiy sog’lig’iga zarar etkazgan
harakat (harakatsizlik).
Tazyiq — sodir etilganligi uchun ma’muriy yoki jinoiy javobgarlik nazarda tutilmagan,
xotin-qizlarning sha’ni va qadr-qimmatini kamsitadigan harakat (harakatsizlik), shilqimlik. Tazyiq
va zo‘ravonlikdan jabrlanuvchi — o‘ziga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik sodir etilishi tahdidi ostida
bo‘lgan yoki tazyiq va zo‘ravonlik natijasida jabrlangan ayol jinsidagi shaxs.
Tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish — xotin-qizlarning hayoti, sog’lig’i uchun paydo
bo‘lgan xavfni bartaraf etish, tezkor chora-tadbirlarni talab qiladigan hayotiy vaziyatlar yuz
berganda xotin-qizlarning xavfsizligini ta’minlash, shuningdek, jabrlanuvchiga nisbatan tazyiq
o‘tkazgan va zo‘ravonlik sodir etgan shaxsning takroran g’ayriqonuniy xatti- harakatlariga yo‘l
qo‘ymaslik maqsadidagi iqtisodiy, ijtimoiy, huquqiy, tashkiliy, psixologik va boshqa tusdagi
kechiktirib bo‘lmaydigan tadbirlar tizimi.
Aslida bunga juda ko‘p sabablar mavjud va ularning aksariyati insonga, uning tarbiyasiga
ijtimoiy va axloqiy ta’sir ko‘rsatishi sababli aniq o‘ziga xosdir. Printsiplar, turli xil tashqi omillar
va unga ta’sir qilish. Ko‘pincha bo‘lajak er ota-onasidan oilaga xuddi shunday munosabatda
bo‘lib, qichqiriq va mushtlar yordamida nizolar va ularning echimini kuzatib, nikoh haqida bir oz
o‘ziga xos noxush fikrni shakllantiradi.
Shuningdek, oilada kuch bilan irodani tasdiqlash istagi bolalik davrida ruhiy
shikastlanishning natijasi bo‘lishi mumkin. Haqorat va har xil komplekslar, hayotning dastlabki
bosqichlaridan boshlab, o‘zlarining noroziliklari va yaqinlariga to‘plangan tajovuzlarni
qo‘zg’atishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, surunkali ravishda oiladagi
zo‘ravonlikka duchor bo‘lgan odam xatti-harakatlarida va fe’l-atvorida sezilarli darajada
o‘zgaradi. U tug’ma qo‘rquv, nosog’lom uyatchanlik va maxfiylikka aylanadi. Bundan tashqari,
bunday xatti-harakatlar modellari ohir-oqibat nafaqat uyda "zolim" ishtirokida, balki har qanday
sharoitda ham namoyon bo‘ladi va uning salbiy ta’siri ohir oqibat suitsidal (o‘zini joniga qasd
qilish) harakatlarga olib kelishi mumkin.
491
Mana bir misol: Toshkent shahridan yaqin masofada joylashgan Zangiota aholi yashash
punktida ayolning eri undan ajrashib ketmasligi uchun uni kishanlarga bog’lab qo‘ygan.
Yaxshiyamki, ayolning qarindoshlari uni qutqarishdi. Erga nisbatan esa jinoyat ishi
qo‘zg’atildi. Oiladagi ruhiy zo‘ravonlik shakllari haqida gap ketganda, ular hech qachon
jabrlanuvchiga nisbatan faqat jismoniy harakatlar bilancheklanmaydi. Bundan tashqari, oiladagi
psixologik zo‘ravonlik turlari barcha uchraydigan holatlarning eng keng tarqalgan variantidir.
Odatda, bolalar va ayollar zo‘ravonlik qurbonlarlariga aylanib qoladilar, ammo ularning
aksariyati bu tajovuzlarni yuzaga kelishida viktimologik jihatdan (ya’ni o‘ziga zarar keltirish
uchun qulay sharoitlar yaratish orqali) harakat qiladilar. Shuni anglash kerakki, hatto psixologik
yoki hissiy zo‘ravonlik asosida amalga oshirilgan harakatlar ham qadim zamonlardan beri jiddiy
jinoyat sifatida qabul qilingan. Bu haqiqatni bilmaslik oilaviy dramalarga stereotipik munosabat
shaklida xizmat qiladi, unda psixologik zo‘ravonlik tez-tez uchrab turadi, ammo jabrlanuvchi bu
nima ekanligini ham bilmaydi.
Shuni esda tutish kerakki, zo‘ravonlik tabiatning psixologik ta’siri bugungi kunda jinoyat
deb hisoblanadi. Uning namoyon bo‘lishiga turli xil haqoratlar, shaxsni xo‘rlash kiradi, ular bir
muncha vaqt o‘tgach ham faqat tobora kuchayib boraveradi. Ruhiy zo‘ravonlik asosan hissiy deb
ataladi. Ko‘pincha ayollar va bolalar oiladagi zo‘ravonlik qurbonlaridir.
Biroq, hatto insoniyatning zaif yarmi ham oilaviy munosabatlarda psixologik tajovuzkor
rolini o‘ynashi mumkin. Zo‘ravon oilaviy harakatlarning shakllaridan biri jabrlanuvchiga nisbatan
qo‘pol so‘zlarni ishlatishi, shantaj va tahdid, uy jihozlarini yo‘q qilishi, dahshatli voqealarni
tomosha qilishga majburlashi va boshqalarni qamrab oladigan ma’naviy qo‘rqitish va tahdidlarni
amalga oshirishi mumkin.
Zo‘ravonlik natijasida juda katta iqtisodiy zarar ko‘riladi. Ruhiy, jismoniy zo‘riqish tibbiy
harajatlarni talab etadi, ayollarning ish joyida mehnat unumdorligi kamayadi. Uyda, jamoada
ayollar faolligi pasayib, atrofdagilarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Oilaning ma’naviy-axloqiy
tomoniga, uning normal rivojlanishiga tiklab bo‘lmas darajasida zarar etadi.
Zero, donishmand xalqimizda aytilganidek “Guldan asalari bol, chayon zahar oladi”
deganlaridek, yoshlarimiz shu oilada tarbiyalanar ekan ularda umuminsoniy qadriyatlar bo‘lmish
qonun ustuvorligi, inson manfaatlari, o‘zaro yordam va milliy tafakkurimizda mavjud iymon-
e’tiqod, futuvvat, mehr-shafqat, hamjihatlik, sabr-qanoat, shukronalik tuyg’ularini keng targ’ib
qilish oilaga mehr, zo‘ravonlikka nisbatan nafratni tarbiyalash har birimizning
vazifamizdir.
492
REFERENCES
1.
Ilyashenko A.N. Viktimologicheskie problemo‘ nasilstvennoy prestupnosti v seme \\ Pravo
i politika, № 1, 2003. – S.92.
2.
Roditeli i deti, mujchino‘ i jenhino‘ v seme i obhestve \ Pod nauch.
3.
red. T.M.Malevoy, O.V.Sinyavskoy; Nezavisimo‘y institut sotsialnoy politiki. – M.: NISR,
2007. – S.89-93.
