ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1512
JAHON MOLIYA BOZORLARI VA UNUNG INQIROZI SABABLARI
X. Samatov
Ilmiy raxbar
Ismoilov Ruslan
https://doi.org/10.5281/zenodo.11402308
Annotatsiya.
Jahon moliya bozori xalqaro kapital bozorining bir qismi bo'lib, turli
mamlakatlardagi kreditorlar va qarz oluvchilarning kapitalga bo'lgan jami talab va taklifini
o'zida mujassamlashtiradi. Shu o'rinda moliya bozori va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi o'zaro
bog'liqlikni ta'kidlab o'tish lozim. Chunki moliya bozorining mavjudligini asosiy tamoyili iqtisodiy
o'sishni jadallashtirish hisoblanadi.
Kalit so’zlar:
moliya bozori, iqtisodiy o'sish, investitsiyalar, moliyaviy instrument.
WORLD FINANCIAL MARKETS AND CAUSES OF ITS CRISIS
Abstract.
The world financial market is a part of the international capital market, which
embodies the total supply and demand for capital of lenders and borrowers in different countries.
At this point, it is necessary to emphasize the interrelationship between the financial market and
economic growth. Because the main principle of the existence of the financial market is the
acceleration of economic growth.
Key words:
financial market, economic growth, investments, financial instrument.
МИРОВЫЕ ФИНАНСОВЫЕ РЫНКИ И ПРИЧИНЫ ЕГО КРИЗИСА
Аннотация.
Мировой финансовый рынок является частью международного рынка
капитала, который воплощает в себе совокупный спрос и предложение на капитал
кредиторов и заемщиков в разных странах. Здесь необходимо подчеркнуть взаимосвязь
финансового рынка и экономического роста. Потому что главный принцип существования
финансового рынка – ускорение экономического роста.
Ключевые слова:
финансовый рынок, экономический рост, инвестиции, финансовый
инструмент.
Moliya bozori va iqtisodiy o'sishni quyidagi oddiy misol (investitsiylar) bilan
tushuntirishga urunib ko'ramiz. Iqtisodiy o'sish va investitsiyalar (moliyaviy instrument
ko'rinishini olgan investitsiya)ning o'zaro bog'liqligi mexanizmi Nobel mukofoti laureati
P.Samuelson tomonidan "akselerator tamoyili" ko'rinishida quyidagicha ifodalangan[1]: real
YaIM o'sishi real investitsiyalar o'sishiga olib keladi, o'z navbatida real investitsiyalarning
ko'tarilishi unga javoban YaIM o'sishiga sabab bo'ladi. Bu tamoyilning muhim jihati shundan
iboratki, real investitsiyalar real kapital (bino va inshoatlar, mashina va anjomlar) va ishlab
chiqarish zahiralari bahosi ortishini bildiradi. Demak, ko'rinib turibdiki, moliyaviy instrumentlar
(qimmatli qog'ozlar) yordamida real kapitalga qilingan investitsiyalarning ortishi uning bahosini
oshiradi, bu esa mos ravishda moliyaviy instrument ko'rinishini olgan investitsiyalarning o'sishiga
olib keladi, ya'ni "moliyaviy instrument (qimmatli qog'oz) va uning real bazisi (real kapital)
o'rasidagi ekvivalentlilik" tamoyilini to'g'riligini hamda iqtisodiy o'sish, investitsiyalar va moliya
bozorining o'zaro bog'liqligi isbotlaydi.
Demak moliya bozori mamlakat YaIM shakllanishini, iqtisodiy o'sishning ta'minlanishini
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1513
harakatga keltiruvchi unsur bo'lib xizmat qiladi. Dunyo moliya bozorida mamlakatlar ulushining
kattaligi davlatning iqtisodiy qudratini, boshqa mamlakatlarga ta'sirini ko'rsatib beradi. Bugungi
kunda dunyo moliya bozorining umumiy qiymati 230 trillion AQSh dollaridan yuqoriligi ko'plab
yillik hisobotlar va maqolalarda qayd etib o'tilgan. Quyida dunyo mamlakatlarining jahon moliya
bozoridagi ulushi keltirilgan (1-rasm).
Dunyo mamlakatlarining jahon moliya bozoridagi ulushi (2018 yil holatiga)[3] Bugungi
kunga kelib, nisbatan kam sonli mamlakatlar o'rtasida moliya bozorining salmoqli ulushi
taqsimlangan. Bular ichida eng kattalari AQSh (40%), Yaponiya (8%), Xitoy (7%), Gongkong
(7%), Buyuk Britaniya (4%), Fransiya (3%), Germaniya (3%) kabi dunyoning eng qudratli
mamlakatlari o'rin olgan. Ko'rinib turibdiki dunyo moliya bozorining uchdan ikki qismi aksariyat
rivojlangan mamlakatlarga tegishli. Jahon moliya bozorining asosiy segmentlaridan biri fond
birjasi yoki qimmatli qog'ozlar (kapital) bozori hisoblanadi.
Statistik ma'lumotlarga e'tibor beradigan bo'lsak, 2018 yilda jahon fond bozori
kapitalizatsiyasi 85 trillion AQSh dollarini tashkil qilgan. Kapitalizatsiyaning asosiy qismi
Amerika Qo'shma Shtatlari hissasiga to'g'ri kelgan. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, AQSh
kapitalazitsiyasi dunyoning boshqa jami mamlakatlari fond bozorining kapitaliztsiyasiga qariyb
teng bo'lib qolgan. Shu sababli o'rganishlarimiz jarayonida ko'proq urg'u AQShga beriladi.
AQSh kapital bozori dunyodagi eng katta va to'lovlilik va samaradorlik qobiliyati eng
yuqori bo'lgan mamlakat hisoblanadi. AQSh kapital bozori qiymati mamlakat yalpi ichki
mahsulotidan qariyib 2 barobar katta - fond bozori YaIMning 162 foizini tashkil etadi, YaIMni
doimiy daromad bozori (Fixed income market) bo'yicha hisoblaganda AQSh kapitali 207 foizni
tashkil etgan. Jahon fond bozori kapitalizatsiyasining 2018 yilda dunyo mamlakatlari
kesimida taqsimlanishi 03/2019
Jahon qimmatli qog'ozlar bozori kapitali 2018 yilda 85 trillion AQSh dollarini tashkil
qilgan. AQShning undagi ulushi 38 foizni yoki jami kapitalning 32 trillion dollarini tashkil etgan.
Bu o'zidan keyingi eng yirik bozordan qariyb 3,5 barobar katta demakdir (Yevropa ittifoqiga
nisbatan (Buyuk Britaniyani hisobga olmaganda)). Shuningdek, jahon fond bozorining asosiy
ishtirokchilari qatoriga Yevropa Ittifoqi (11%), Xitoy (10%), Yaponiya (7%), Buyuk Britaniya
(5%), Gong Kong (5%), Kanada (3%), Avstraliya (2%) va Singapur (1%) ni kiritishimiz mumkin.
Ushbu mamlakatlar dunyo fond bozorining asosiy o'yinchilari hisoblanadi (2-rasm). 3-rasm. Jahon
fond bozori kapitalizatsiyasi faqatgina AQSh va rivojlanayotgan mamlakatlar mavjud bo'lgan
holatda qanday taqsimlanishi[5]So'nggi ma'lumotlarga ko'ra, dunyoda 195 dona mamlakat
mavjud. Ularning 80ga yaqini rivojlangan mamlakatlar sifatida e'tirof etilishi mumkin. Bundan
kelib chiqadiki qolgan 115 mamlakat rivojlanayotgan yoki turg'un (rivojlanishdan to'xtagan)
mamlakatlar hisoblanadi. Aynan shu mamlakatlar, shu jumladan O'zbekiston dunyo fond
bozorining atiga 17 foiziga egalik qiladi. Solishtirish uchun yuqoridagi holatni e'tiboringizga
taqdim etmoqchimiz (misol tariqasida). Agar dunyo fond bozori faqatgina AQShning 38 foizlik
ulushi va rivojlanayotgan mamlakatlarning 17 foizlik ulushidan iborat bo'lganda edi, ular
o'rtasidagi fond bozori kapitalizatsiyasi yuqoridagi kabi taqsimlangan bo'lar edi. Ya'ni AQSh
bozorning 69 foiziga (bozorning uchdan ikki qismi) rivojlanayotgan mamlakatlar 31 foizga egalik
qilgan bo'lar edi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1514
Jahon moliya bozori segmentlari va unda dunyo mamlakatlarining ulushi 4-rasmda
keltirilgan diagrammalarda jahon moliya bozorining asosiy segmentlaridan biri hisoblangan fond
bozori va doimiy daromad bozorlarining moliya bozoridagi ulushi hamda mamlakatlar o'rtasida
taqsimlanishi keltirilgan. Fond bozori 2018 yilda 85 trillion AQSh dollarini tashkil etgan bo'lsa,
doimiy daromad bozori qiymati 100 trillion dollarga teng bo'lgan. Jahon fond bozori va doimiy
daromad bozori bo'yicha aksariyat dunyo mamlakatlarining ulushi teng. Biroq bu ko'rsatkichlar
Yevropa Ittifoqi hamda rivojlanayotgan mamlakatlarda keskin farq qiladi. Zamonaviy bozor
iqtisodiyoti sharoitida global va mintaqaviy moliyaviy markazlar puxta o'ylab ishlab chiqilgan,
iqtisodiy-moliyaviy, huquqiy- me'yoriy mexanizmlar majmui asosida turli mahalliy va xorijiy
moliya institutlarining ma'lum bir joyda moddiy-iqtisodiy manfaat yuzasidan to'planishini
ta'minlaydi. Natijada mamlakat moliya bozoridagi aktivlar va ko'rsatiluvchi xizmatlar turini
ko'paytiradi, innovatsion mahsulotlar bilan takomillashgan, iqtisodiy mustahkam, murakkab
infratuzilmani yuzaga keltiradi. Moliyaviy institutlarning bir joyga to'planishi yoki
akkumulyasiyasi hisobiga shakllangan moliya bozoridagi kuchli raqobat ular ko'rsatadigan
xizmatlarning iste'molchilar talabi asosida son va sifat jihatdan oshishiga olib keladi. Jahon
iqtisodiyotida moliya sektorining rivojlanish xususiyatlarini o'z ilmiy ishlarida tadqiq etgan bir
qator iqtisodchi olimlar global, xalqaro, mintaqaviy va mahalliy moliyaviy markazlarning o'ziga
xos jihatlarini yoritishga harakat qilganlar. L.N. Krasavinaning fikricha, jahon moliyaviy
markazlari bu xalqaro moliyaviy oqimlar va yirik hajmdagi operatsiyalarning nisbatan foydali
bo'lgan sohalar bo'yicha taqsimoti natijasida ma'lum bir joyda to'planishi, yoki marzkazlashuvini
anglatadi. Tarixan, ular milliy bozorlar negizida, keyinchalik jahonning valyuta, kredit, fond va
oltin bozorlari asosida paydo bo'lgan. Shuning uchun, jahon moliyaviy markazlari tarkibida moliya
bozorining barcha sektorlari joylashgan A.V. Novikov va I.Y. Novikova moliyaviy markazlar
tushunchasini aniqlashda uch xil yondashuvga asoslangan[8]. Birinchidan, funksional jihatdan
moliyaviy markazlar moliyaviy va maslahat xizmatlarining majmuidir. Ikkinchidan, institutsional
nuqtai nazardan ular moliyaviy operatsiyalarni amalga oshiruvchi moliyaviy institutlar tizimi
hisoblanadi. Uchinchidan, moliyaviy markazlar geosiyosiy jihatdan moliya bozori 59
ishtirokchilariga sifatli xizmat ko'rsatish, moliyaviy resurslarni jalb etish va qayta taqsimlashga
imkon beruvchi infratuzulmaga ega global shaharlardir. Uchinchi yondashuv L.N.Krasavinaning
xalqaro moliyaviy markazlar to'g'risidagi tushunchasini yanada aniqlashtirishga imkon beradi.
V.S. Utkinning fikricha, hozirgi kunda moliyaviy markazlar xalqaro sanalishi uchun
kamida quyidagi xususiyatlarga ega bo'lishi kerak Birinchidan, markaz joylashgan mamlakat
iqtisodiyoti jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashgan bo'lishi, unda barqaror valyuta asosida doimiy
iqtisodiy o'sish ta'minlanishi va samarali moliyaviy siyosat yuritilishi lozim. Ikkinchidan,
markazda moliyaviy operatsiyalar va investitsiyalarga to'sqinlik qilmaydigan, mablag'larni
samarali taqsimlash imkonini beruvchi liberal soliq va huquq tizimi amal qilishi kerak.
Uchinchidan, moliyaviy markazda bank, birja va sug'urta tizimini o'z ichiga olgan, samarali
nazorat yuritiladigan, rivojlangan moliyaviy infratuzilma mavjud bo'lishi zarur. Tahlillarimiz
asosida yirik xalqaro moliyaviy markazlar yer yuzidagi asosiy vaqt zonalari doirasida
joylashganligi, xususan Nyu-York, London, Syurix, Gonkong, Sigapur, Tokio, Shanhay, Seul
jahondagi eng katta moliyaviy markazlar hisoblanishi, shuningdek, moliyaviy markazlar
o'rtasidagi kurash turli vaqt zonalarida joylashgan markazlarga nisbatan o'z vaqt zonasida
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1515
joylashgan markazlar o'rtasida kuchli bo'lishi aniqlandi 2018 yilda jahon bo'yicha e'lon qilingan
GFCI ko'rsatkichi deyarli o'zgarishsiz tendensiyasiga ega bo'lgan bo'lsa-da, umuman 30 ta yirik
moliyaviy markazlardan atigi 10 tasi o'z reytingini oshirishga erishgan. Tadqiqotlarimizga ko'ra,
2007 yildan boshlab e'lon qilinib kelayotgan GFCI ko'rsatkichlarida Gonkong va Singapur
moliyaviy xizmatlar ko'rsatishning barcha turlari bo'yicha Nyu York va Londondan keyingi yirik
global moliyaviy markazlar sifatida dunyoda tan olib kelinmoqda. Shuningdek, Gonkong va
Singapur moliyaviy markazlarida moliya bozorining taraqqiyoti va sohaning raqobatbardoshligi
qariyb bir xil ekanini tahlillar natijasida aniqlash mumkin. Bu esa, o'zida tez sur'atlarda moliyaviy
markazni shakllantirgan shaharlar sifatida ularning xalqaro aloqalarini tashkil etish, mintaqaviy va
moliyaviy barqarorligini ta'minlash mexanizmini mamlakatimiz iqtisodiy taraqqiyoti yo'lida
foydalanish uchun o'rganish zaruratini ko'rsatadi. Global moliyaviy markazlar indeksining
o'zgarish tendensiyasi (reyting baholash asosida hisoblangan, yuqori reyting moliyaviy
markazning kuchayganligidan alolat beradi).
Dunyo mintaqalari bo'yicha moliyaviy markazlar holatini tahlil qilsak, oxirgi yillarda
G'arbiy Yevropadagi asosiy 5 ta, jumladan London, Frankfurt, Parij, Jeneva va Lyuksemburg
moliyaviy markazlarining reytingi kamaygan yoki o'zgarishsiz qolgan. Sharqiy Yevropadagi
Almata, Stambul, Praga moliyaviy markazlarining reytingi ortib borgan, Moskvaning reytingi
yaxshilanmay, 88 o'ringa tushib qolmoqda. 2018 yilda Osiyo va Tinch okeani havzasida
joylashgan 10 ta yirik moliyaviy markazlardan 8 tasi, ya'ni Gonkong, Singapur, Shanxay, Tokio,
Pekin, Sidney va Shenjen moliya markazlarining reytingi o'tgan yilga nisbatan pasaygan yoki
o'zgarishsiz qolgan, Melburn, Sindao, Kuala Lumpur va Vellington kabi moliya markazlarining
reytingi ko'tarilganini kuzatish mumkin. Yaqin Sharq va Afrikadagi ayrim moliyaviy markazlar,
ya'ni Dubay, Abu-Dabi, Yoxannesburg, Kasablanka shaharlarining reytingi esa yaxshilanib
bormoqda. Shimoliy Amerika qit'asidagi Boston, Vashington, Toronto, Nyu York kabi moliya
markazlarining reytingi qariyb pasaymagan bo'lsa, hududdagi Montreal shahrining reytingi, 32
ballga ortib, 24-o'rindan 18-o'ringa ko'ratilgan. Lotin Amerikasi qit'asidagi moliyaviy markazlar
reytingi o'zgarishida beqarorlik mavjud. Braziliyadagi San-Paula va Rio-de-Janeyro moliyaviy
markazlari reytingi biroz tushgan, Meksika va Panama shaharlarining reytingi ortib, GFCIdagi
o'rni mos ravishda 1 va 8 pog'ona yuqoriga ko'tarilgan. Offshor moliyaviy markazlar[11] hududni
tartibga solish va o'z mavqei uchun kurash olib bormoqdalar. Natijada Buyuk Britaniya va
Shimoliy Irlandiya qo'shma qirolligining alohida ma'muriy birliklari, xususan Normand orollari
(Gerisi, Djersi, Sark orollari), Men oroli va mazkur Qo'shma qirollikka tobe hududlar (GFCIda
ko'rsatiladigan 4 ta hududdagi 14 offshor markazlar)ning xalqaro moliyaviy markaz sifatida
reytingi tushmoqda. Moliyaviy markazlarni baholashda ularning raqobatbardoshligi o'zgarish
darajasiga ham e'tibor qaratish muhim ahamiyatga ega. Markazlar raqobatbardoshligining
barqarorligini aniqlashda ikkita asosiy me'zondan foydalanish maqsadga muvofiq, ya'ni birinchisi
markazni baholovchi mutaxassislar xulosalaridagi farqlarning ortishi, ikkinchisi vositali omillar
ko'rsatkichlari o'zgarishida beqarorlikning kuchayishi hisoblanadi. Mazkur ikki mezon asosida
moliyaviy markazlar barqaror, dinamik o'zgaruvchan, prognoz qilib bo'lmaydigan turlarga
ajratiladi. Tahlillarimiz natijasida London, Nyu-York, Singapur, Gonkong va Seul moliyaviy
markazlari raqobatbardoshlik bo'yicha barqaror ekanligi aniqlandi. Fikrimizcha, mamlakatimiz
moliya bozorining yuqori sur'atlar bilan barqaror rivojlanishini ta'minlash, xalqaro moliya
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1516
munosabatlarini erkinlashtirish, ushbu sohalarning innovatsion taraqqiyotini ta'minlash borasida
Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlari tajribalaridan foydalanish maqsadga muvofiq.
MOIYAVIYA BOZORLAR INQIROZGA O'CHARASH SABABLARI
Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi—2008-yilda bo'lib o'tgan bo'lib, AQSHda banklarning
ipoteka kreditlarini qarzni qaytarish qobiliyati bo'lmaganlarga berishi oqibatida boshlanadi.
Hozirgi davrda dunyo mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotidagi muhim jihat – milliy
iqtisodiyotlarning tobora integratsiyalashuvi va global-lashuvining kuchayib borishidir[1].
Jahon hamjamiyatida yaqin o‘tmishda boshlangan va hozirda ham o‘z o’rniga ega bo’lgan
moliyaviy-iqtisodiy inqiroz aynan shu ma’noda globallashuv jarayonlarining salbiy oqibati
sifatida namoyon bo‘ladi
Dastlab AQSh ipoteka bozorlarida namoyon bo‘lgan mazkur inqiroz yetarlicha to‘lov
layoqatiga ega bo‘lmagan, qarzlarni qaytarish qobiliyati shubhali bo‘lganlarga ipoteka kreditlari
berish amaliyotining jadallashuvi natijasida ro‘y bergan.
Ipoteka krediti o‘zining mohiyati bo‘yicha ko‘chmas mulk garovi hisobiga beriladigan
kreditlar bo‘lsa-da, AQSh bozorlari bunday likvidli ko‘chmas mulklarga yetarlicha «to‘yingani»
oqibatida ularning narxlari keskin tusha boshlagan.
Kreditlarning qimmatlashuvi aholining ipoteka kreditiga talabining pasayishiga va
kreditlarni qaytarish bo‘yicha qarzdorlar to‘lovining kamayishiga olib keldi. Boshqa tomondan,
oziq-ovqat mahsulotlari va energiya resurslari narx-larining o‘sishi aholining kreditni qaytarish
bo‘yicha moliyaviy imkoniyatlarining cheklanishiga sabab bo‘ladi. 2000-2007 yillar mobaynida
jahon bozoridagi oziq-ovqat mahsulotlarining narxi o‘rtacha ikki barobarga, benzin narxi esa 3,5
barobarga oshgan. Neft narxi rekord darajada ko‘tarilgan, ya‘ni bir barreli 147 dollardan ortdi[2].
Pirovard natijada 2007 yil boshida AQShda aholining ipoteka kreditlarini qaytarishi bilan
bog‘liq muammo kuchaygan. Banklarning to‘lov qobiliyatiga ega bo‘lmagan mijozlarning
ko‘chmas mulklarini qayta sotuvga qo‘yishi natijasida ipoteka bozoridagi taklif ko‘payib,
bozordagi narxlarning keskin pasayishiga olib kelgan[2].
Ko‘pchilik mutaxassislar vujudga kelgan moliyaviy inqirozning haqiqiy sabablaridan biri
rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotning haddan ziyod ortiqcha erkinlashtirish siyosati
ekanligini, ya‘ni «o‘z-o‘zini boshqaruvchi bozor» g‘oyasini ilgari surish orqali davlatning milliy
iqtisodiyotga va xususan moliyaviy bozorlarga aralashuvining cheklanganligi bilan ham
izohlaydilar.
Jahon moliyaviy inqirozining yuzaga kelishining asosiy sabablaridan biri – moliyaviy
resurslar bilan real ishlab chiqarish hajmi o‘rtasidagi mutanosiblikning keskin buzilishi
hisoblanishini qayd qilish lozim. Ma‘lumotlarga ko‘ra, AQShda muomaladagi pul massasi (naqd,
kredit pullar va turli to‘lov vositalari)ning tovar va xizmatlar ishlab chiqarish real hajmidan deyarli
10 baravar, agar pulning aylanish tezligi ham hisobga olinsa, uning miqdori pulga bo‘lgan talabdan
bir necha o‘n baravar ko‘payib ketganligini anglatadi.
Inqirozga qarshi choralar
AQSh va Evropa Ittifoqiini inqirozdan qutqarish uchun yirik tijorat banklarining
aktsiyalarini sotib olib, ularni byudjet mablag‘lari hisobiga likvidli aktivlar bilan ta‘minlay
boshladi yoki tijorat banklari kreditlari uchun davlat kafolatlari tizimidan foydalanish joriy
qilinadi. Masalan, AQShda Federal zaxira tizimi qimmatli qog‘ozlarni sotib olish orqali xususiy
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1517
sektorni to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyalashtirgan bo‘lsa, Buyuk Britaniya hukumati banklar va
moliyaviy muassasalar aktsiyalariga 37 mlrd. funt sterling mablag‘larini investitsiya qilgan.
Germaniya hukumati esa, bank tizimini qo‘llab-quvvatlash uchun investitsiya va kreditlar shaklida
500 mlrd. evro ajratgan. Bu davrda Evropaning ko‘pchilik yirik banklari milliylashtirildi, ya‘ni
davlat tomonidan sotib olindi[4].
Inqiroz oqibatlarini yumshatish uchun iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish
usullaridan keng foydalanish yo‘lga quyilgan. Dunyoning ko‘pchilik rivojlangan mamlakatlari
inqirozni bartaraf qilish uchun yirik miqdorda moliyaviy resurslar ajrata boshladi. Jumladan,
AQSh hukumati sarflagan mablag‘larining hajmi 3539 mlrd. dollar bo‘lib, bu mamlakat yalpi ichki
mahsulotining 25% ni tashkil etadi. O‘zbekiston ham xalqaro hamjamiyatning va global
moliyaviy-iqtisodiy bozorning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanishi sababli inqiroz oqibatlarining
ma‘lum darajada iqtisodiyotimizga o‘z ta‘sirini ko‘rsatishi muqarrar bo‘lgan[4].
REFERENCES
1.
Jo'rayev.T.T. Iqtisodiyot nazariyasi (o'zbekcha). Toshkent: Fan va Texnologiyalar, 2018-yil
— 352-357 bet. ISBN 978-9943-11-903-1.
2.
Brian Duignan „financial crisis of 2007–08“ (inglizcha). britannica.com. Qaraldi: 7-aprel
2023-yil.
3.
Karimov, Islom. JAHON MOLIYAVIY-IQTISODIY INQIROZI, O‘ZBEKISTON
SHAROITIDA UNI BARTARAF ETISHNING YO‘LLARI VA CHORALARI, O'zbekiston,
Toshkent: O'zbekiston, 2009.
4.
Wenjie Chen, Mico Mrkaic, and Malhar Nabar (mart 2019–yil). „The Global Economic
Recovery 10 Years After the 2008 Financial Crisis“. IMF Working Paper. № WP/19/83. 15-
bet. Qaraldi: 7–aprel 2023–yil.
5.
. Edward E. Leamer. Macroeconomic Patterns and Stories. Los Angeles CA 90095-1481. p.
158.
6.
Mapping global capital markets 2017. // McKinsey Global Institute, August 2017. p. 2.
7.
Seeking Alpha - Country Stock Markets As A Percent Of World
8.
SIFMA. Trends in the Capital Markets - 2019 outlook. p. 6.
International monetary and financial relations. M .: Finance and Statistics, 2005. - 576 with:
Il. p. 295.)
