218
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
DINIY RADIKALIZM VA UNING JAMIYATGA SALBIY TA’SIRI
X.Samatov
Ilmiy rahbar.
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti Samarqand filiali
DI-24-07 guruh talabasi.
Qalandarov asilbek
Elektron pochta manzili:
kdrjahongeer@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379333
Annotatsiya. Mazkur maqolada zamonaviy davrda dolzarb bo‘lgan diniy radikalizm
hodisasi va uning jamiyat hayotiga salbiy ta’siri yoritilgan. Diniy radikalizm — bu din nomi
bilan niqoblangan, mutaassiblik va zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi noto‘g‘ri tushunchalar
yig‘indisi ekani ta’kidlanadi. Maqolada diniy radikalizmning ildizlari, uning shakllanish
sabablari, yoshlar ongiga qanday ta’sir o‘tkazishi va jamiyatda qanday ijtimoiy bo‘linishlarga
olib kelishi tahlil qilinadi. Ayniqsa, radikal g‘oyalar orqali tinchlik va barqarorlikka rahna
solinishi, ijtimoiy nizolar, nafrat va diniy murosasizlik kuchayishi holatlari misollar bilan
ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, maqolada radikalizmga qarshi kurashda sog‘lom diniy ma’rifat,
to‘g‘ri tarbiya va ommaviy axborot vositalarining o‘rni ham muhim o‘rin tutishi haqida so‘z
yuritiladi.
Kalit so’zlar: Diniy radikalizm, Radikalizm, Ekstremizm, Hanbaliy mazhabi, “Radik”
(ildizga qaytish), Qur’oni Karim, Sahih al-Buxoriy, Sahih Muslim, Musnad Ahmad ibn Hanbal,
Ibn Taymiyya, Ibn Qayyim al-Javziyya, Zo‘ravonlik, Murosasizlik, Bag‘rikenglik, Tinchlik,
Adolat, Ijtimoiy adolatsizlik, Ijtimoiy beqarorlik, Internet va ijtimoiy tarmoqlar.
Kirish
: Hozirgi globallashuv davrida insoniyat oldida turgan eng dolzarb muammolardan
biri — bu diniy radikalizm xavfi bo‘lib qolmoqda. Axborot texnologiyalari jadal rivojlanib, har
qanday g‘oya tez tarqalayotgan bir davrda noto‘g‘ri talqin qilingan diniy tushunchalar, ayniqsa,
yoshlar ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Diniy radikalizm — bu din niqobi ostida mutaassiblik,
zo‘ravonlik va murosasizlikni targ‘ib qiluvchi zararli g‘oyalar yig‘indisidir. Bunday yondashuv
nafaqat din mohiyatiga zid, balki jamiyat barqarorligi, tinchligi va taraqqiyotiga jiddiy tahdid
soladi.
Islom dini aslida tinchlik, bag‘rikenglik va adolat dini ekaniga qaramay, ayrim guruhlar
uni noto‘g‘ri talqin qilib, radikal qarashlar bilan jamiyatda bo‘linish, ixtilof va nizolarni yuzaga
keltirmoqda. Ushbu maqolada diniy radikalizmning mohiyati, uning paydo bo‘lish sabablari,
yoshlar ongiga salbiy ta’siri va jamiyatdagi zararli oqibatlari tahlil qilinadi.
Asosiy qism: Diniy radikalizmning sabablari, ko‘rinishlari va jamiyatga salbiy
ta’siri
1.Diniy radikalizm tushunchasi
Diniy radikalizmning zamirida turgan asosiy tushuncha — bu diniy g‘oyaning noto‘g‘ri
talqin qilinishidir. Radikalizm arab tilidagi “radik” so‘zidan olingan bo‘lib, ildizga qaytish,
qat’iylik degan ma’noni anglatadi. Ammo diniy kontekstdagi radikalizm bu so‘zning salbiy tusga
ega bo‘lgan ko‘rinishi bo‘lib, u dinni haddan tashqari qattiq, tor doirada talqin qilish orqali
zo‘ravonlik, murosasizlik va mutaassiblikni targ‘ib qiladi. Aslida Islom dini bag‘rikenglik,
tinchlik va adolatga asoslanadi.
219
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Shunga qaramay, diniy savodsizlik, noto‘g‘ri tushunish, ijtimoiy muammolar va ayrim
g‘arazli kuchlar ta’sirida shakllanayotgan radikal qarashlar bugungi kunda jamiyat barqarorligiga
jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Quyida diniy radikalizmning kelib chiqish sabablari, asosiy
ko‘rinishlari va jamiyatga ta’siri haqida batafsil so‘z yuritiladi.
I.Diniy radikalizmning lug‘aviy va istilohiy ma’nosi
Radikalizm so‘zi lotincha “radix” – ildiz degan so‘zdan olingan bo‘lib, biror masalaga
haddan tashqari chuqur, keskin va murosasiz yondashuvni anglatadi.
Diniy radikalizm
esa bu — diniy aqidalarni asl mohiyatidan ajratib, uni murosasizlik,
mutaassiblik va zo‘ravonlik asosida talqin qilishdir. Bu holatda dinni faqat jazolovchi, hukm
chiqaruvchi kuch sifatida tushunish va boshqa fikr yoki e’tiqodlarga nisbatan qat’iy rad etish
holatlari namoyon bo‘ladi.
Muhaddis va faqih Ahmad ibn Hanbal
(rahmatullohi alayh) o‘zining “Musnad” asarida
e’tiqod va amalni Qur’on va sahih Sunnat asosida tushunishga urg‘u beradi va bu masalada
haddan oshish (ghuluw)dan ogohlantiradi. Hanbaliy mazhabi — Islomni asl holicha saqlash
tarafdori sifatida radikal talqinlarni qoralaydi.
Zamonaviy radikal oqimlar ko‘pincha Qur’on oyatlarini yoki hadislarni
kontekstdan
ajratib
, yolg‘on targ‘ibotga xizmat qildirishadi.
Hanbaliy ulamolari
esa matnni
asabiyatsiz,
izchil va dalilga asoslangan
talqin etishga da’vat qilgan. Ularning yondashuvi musulmonlarning
jamiyatda osoyishtalik va o‘zaro hurmat asosida yashashiga xizmat qiladi.
II.Radikalizm va ekstremizm o‘rtasidagi farq
Ko‘p hollarda radikalizm va ekstremizm sinonim sifatida qo‘llanadi, ammo ular orasida
nozik farq bor.
Radikalizm
— fikrda yoki tushunchada haddan tashqari ketish bo‘lsa,
ekstremizm
— bu fikrni amalda tajovuzkor shaklda namoyon qilishdir. Har bir ekstremist —
radikal bo‘lishi mumkin, lekin har bir radikal ekstremist emas.
Hanbaliy mazhabida ham, xususan,
Ibn Taymiyya
(rahmatullohi alayh) o‘z asarlarida
diniy masalalarda haddan oshganlar haqida ogohlantirgan. U "dinda haddan oshgan har qanday
amal, Rasululloh (s.a.v.) Sunnatidan chetga chiqadi" degan fikrni ilgari suradi.
Radikalizm ko‘proq
g‘oyaviy darajadagi murosasizlik
bo‘lsa, ekstremizm bu g‘oyaning
praktik, tajovuzkor harakatlar bilan ifodalanishi
hisoblanadi. Masalan, radikal fikrli kishi o‘z
e’tiqodidan boshqacha qarashlarni qat’iyan rad etadi, lekin ekstremist bo‘lsa, bu rad etishni
tajovuz, zo‘ravonlik yoki terror harakatlari orqali amalga oshiradi.
“Har kim Allohning nozil qilgan hukmini emas, balki o‘z havo-nafsiga binoan
odamlarga zo‘ravonlik qilsa, u zolimdir.”
Bundan tashqari,
ekstremizm bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlar
ongiga tezda singmoqda
. U yerda ko‘pincha Hanbaliy mazhabi nomidan noto‘g‘ri, kontekstdan
uzib olingan fatvolar tarqatiladi. Bunday noto‘g‘ri talqinlarga qarshi,
Hanbaliy mazhabining
haqiqiy manbalari va salohiyatli ulamolarining ijtihodlari
asosida sog‘lom ta’lim berish juda
muhimdir.
III. Diniy radikalizmning muqaddas manbalarga zidligi
Qur’oni karimda va sahih hadislarda dinda ortiqcha yuklanish, zo‘ravonlik va
mutaassiblik qat’iyan rad etiladi.
“Dinda zo‘ravonlik yo‘qdir”
(Baqara surasi, 256-oyat) oyati
buning aniq dalilidir. Rasululloh (s.a.v.) hadislarida ham "dinda ortiqcha ketganlar halok bo‘ladi"
(Imom Muslim rivoyati) deb ogohlantirilgan.
Hanbaliylar ushbu manbalarga asoslanib, diniy amallarni haddan tashqari og‘irlashtirish
yoki zo‘ravonlik orqali dinni yoyishga urinishni man qildilar.
220
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Ibn Qayyim al-Jawziyya
(Ibn Taymiyya shogirdi) yozganidek: “Rahm-shafqat Islom
asosidir, zulm va majburlash esa dinga xiyonatdir.”
Shunday qilib, diniy radikalizmni tashuvchi qarashlar, haqiqatan ham, nafaqat muqaddas
manbalarga, balki Islomning insoniyatga yo‘l ko‘rsatadigan mehr-muhabbat va adolatga
asoslangan haqqoniy g‘oyalariga ham zid keladi.
2.Radikalizmning kelib chiqish sabablari
Diniy radikalizm, asosan, bir qator ijtimoiy, diniy va siyosiy omillarning birlashuvi
natijasida yuzaga keladi. Bu fenomenning asosiy sabablaridan biri — diniy ta’limotning
noto‘g‘ri talqini bo‘lib, bu radikal guruhlar tomonidan o‘z manfaati uchun ishlatiladi.
Shuningdek, jamiyatdagi iqtisodiy adolatsizlik, ijtimoiy beqarorlik va ta’limning
yetishmovchiligi yoshlarni radikal g‘oyalar va ekstremistik harakatlarga jalb qiladi. Yana bir
muhim omil — internet va ijtimoiy tarmoqlardagi radikal targ‘ibotning tez tarqalishi. Ushbu
omillar o‘zaro ta’sir qilib, jamiyatda diniy radikalizmni kuchaytiradi va yoshlarni zararli
yo‘nalishlarga undaydi.
I. Diniy ta’limotning noto‘g‘ri talqini va diniy e’tiqoddagi xatoliklar
Diniy ta’limotning noto‘g‘ri talqini va diniy e’tiqoddagi xatoliklar
Radikalizmning asosiy sabablaridan biri — diniy ta’limotlarning noto‘g‘ri talqini. Ba’zi
guruhlar diniy e’tiqodlarni o‘z manfaatlari uchun noto‘g‘ri talqin qilib, diniy radikalizmni targ‘ib
qiladilar. Bunday holatlar quyidagicha bo‘lishi mumkin:
•
Hadislar va Qur’on oyatlarini kontekstdan ajratish
: Radikal guruhlar diniy matnlarni
o‘zlarining siyosiy yoki ekstremistik g‘oyalariga moslab talqin qiladilar. Bu holat, aslida,
islomning asosiy g‘oyalariga zid keladi.
•
Diniy fanlardan yetarli darajada xabardor bo‘lmaslik
: Odamlar diniy ilmlarni
o‘rganmasdan, faqatgina soxta ma’lumotlarga asoslanib radikal g‘oyalarni qabul qilishadi.
Bunday holat, ularning e’tiqodlarini xatoliklarga olib keladi.
•
Hanbaliy mazhabining an’analariga qarshi chiqish
: Hanbaliy mazhabida Qur’on va
hadislar aniq va qat’iy talqin qilinadi. Ammo ba’zi guruhlar bu qoidalarni o‘zlarining shaxsiy
g‘oyalariga moslashtirib, radikal yo‘nalishlarni qo‘llab-quvvatlashadi.
•
Diniy ekstremizmni oqlash
: Noto‘g‘ri talqin qilingan diniy tushunchalar orqali, ba’zi
guruhlar zo‘ravonlikni va murosasizlikni oqlashga harakat qiladilar, bu esa jamiyatdagi
barqarorlikni buzadi.
II. Ijtimoiy adolatsizlik va iqtisodiy muammolar
Radikalizmning boshqa bir sabab — ijtimoiy adolatsizlik va iqtisodiy muammolardan
kelib chiqadi. Diniy radikalizm ko‘pincha yoksullik, ta’lim tizimining yetishmovchiligi va
ijtimoiy beqarorlikdan ta’sirlangan aholida tarqaladi. Jamiyatdagi iqtisodiy tengsizlik va
yoshlarning kelajakka bo‘lgan ishonchsizligi radikal g‘oyalarga oshkora moyillikni keltirib
chiqaradi. Hanbaliy mazhabida ta’limotlar mavjud ijtimoiy muammolarni hal qilishga qaratilgan
bo‘lsa-da, ayrim guruhlar bu tizimni o‘z manfaati uchun noto‘g‘ri ishlatib, odamlarni
isyonkorlikka undashadi.
III. Internet va ijtimoiy tarmoqlardagi radikal targ‘ibot
Bugungi kunda internet va ijtimoiy tarmoqlar diniy radikalizmning tez tarqalishiga sabab
bo‘layotgan eng muhim omillardan biridir. Diniy fanlarni yetarli darajada bilmagan va ishonchli
diniy manbalarni tekshirmagan shaxslar internetda radikal guruhlarning ta’siriga tushib qolishlari
mumkin. Hanbaliy mazhabiga oid to‘g‘ri diniy ma’lumotlar tarmoqda kam tarqaladi, bu esa
radikal g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlovchilarga imkon yaratadi.
221
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Radikal guruhlar internet orqali o‘zlarining ekstremistik g‘oyalarini keng auditoriyaga
tarqatadi va yoshlarni jamiyatda o‘z o‘rnini topa olmaydigan kishi sifatida ko‘rsatib, ularni
radikal qarashlarga undaydi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda diniy extremizmga qarshi
kurashishga doir ta’limotlar kam uchraydi va shu sababli, yoshlar axborotning noto‘g‘ri
manbalariga duchor bo‘lishadi.
Ijtimoiy tarmoqlar esa, ko‘pincha, ular uchun o‘z g‘oyalarini ifoda etish va keng
auditoriyaga tarqatishning oson va samarali yo‘li bo‘lib xizmat qiladi. Internetda diniy
ekstremizmga qarshi kurashish va to‘g‘ri diniy bilimlarni taqdim etish uchun jiddiy mehnat talab
etiladi, chunki foydalanuvchilar ko‘p hollarda ishonchsiz va noto‘g‘ri ma’lumotlarga ishonishlari
mumkin.
3. Jamiyatga salbiy ta’siri
Diniy radikalizm jamiyatga bir nechta salbiy ta’sirlar ko‘rsatadi. Bu ta’sirlar nafaqat
ijtimoiy barqarorlikka, balki inson huquqlari, dinlararo bag‘rikenglik va millatlararo totuvlikka
ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Diniy radikalizm, ayniqsa, yoshlar orasida tez tarqalishi mumkin,
chunki ular o‘ziga o‘xshash, noaniq va tezkor g‘oyalarni qabul qilishga moyil bo‘lishadi.
Shuningdek, radikal g‘oyalar ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy tizimlarning ishlashiga to‘sqinlik
qilib, muayyan guruhlarni yo‘qotishga va zararli siyosatlarni amalga oshirishga undaydi.
I. Ijtimoiy bo‘linish va qarama-qarshiliklar
Diniy radikalizm jamiyatda ijtimoiy bo‘linishni kuchaytiradi. Bu bo‘linish diniy, etnik
yoki siyosiy asosda yuzaga kelishi mumkin. Radikal g‘oyalar nafaqat jamiyatning bir qismini
bir-biriga qarshi qo‘yadi, balki ularning o‘rtasida qarama-qarshiliklarni ham kuchaytiradi.
Natijada, jamiyatning yagona va birlashtiruvchi qadriyatlari zaiflashadi.
a)
Diniy bo‘linish
Radikal guruhlar, o‘z qarashlarini boshqa musulmonlarga yoki boshqa diniy oqimlarga
qarshi o‘rgatishadi. Shu bilan birga, ular o‘zlarini “haqiqiy” musulmon deb hisoblab, boshqa
e’tiqodlarni noto‘g‘ri yoki past deb bilishadi.
b)
Etnik va milliy ajralish
Radikal g‘oyalar jamiyatda etnik va milliy bo‘linishni ham kuchaytiradi. Masalan, ayrim
radikal guruhlar o‘z milliy yoki etnik guruhlarini ustun qo‘yishga harakat qilib, boshqa millat
yoki etnik guruhlarni kamsitishadi.
c)
Siyosiy bo‘linish
Diniy radikalizm siyosatga ham ta’sir ko‘rsatadi. Radikal guruhlar, o‘zlarining siyosiy
qarashlarini kuchaytirib, jamiyatda siyosiy polarizatsiyani kuchaytiradi. Ular
Diniy
o‘z
hukumatlariga qarshi chiqib, diniy davlatni tashkil qilishni talab qilishadi.
II. Zaharli siyosat va zo‘ravonlikka da’vat
Diniy radikalizm, shuningdek, jamiyatda siyosiy muammolarga olib keladi. Radikal
guruhlar o‘z g‘oyalarini amalga oshirish uchun zo‘ravonlikni oqlaydi va siyosiy tizimlarni
zaiflashtirishga harakat qiladi. Ushbu guruhlar o‘z siyosiy manfaatlarini amalga oshirish uchun,
ko‘pincha tinch aholiga qarshi zo‘ravonlik harakatlarini amalga oshiradilar. Zo‘ravonlik va
murosasizlikni targ‘ib qiladigan radikalizm jamiyatda tartibsizlik va qo‘rquvni kuchaytiradi.
III. Zaharli siyosat va zo‘ravonlikka da’vat
Diniy radikalizm ijtimoiy birlikni buzadi va turli din va madaniyatlarni birlashtiruvchi
totuvlikni yo‘q qiladi. Diniy ekstremistlar boshqa e’tiqodlar yoki etnik guruhlarga qarshi nafratni
o‘rgatadi, bu esa dinlararo va millatlararo muloqotni qiyinlashtiradi.
222
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Diniy radikalizmning kuchayishi bilan birga, jamiyatda murosasizlik, ajralishlar va
millatlararo nizolar ham keskinlashadi.
Diniy radikalizmning jamiyatga ta’siri, ayniqsa, diniy va madaniy totuvlikni buzishi
bo‘yicha, quyidagi sahih hadislarni keltirish mumkin:
Totuvlik va birlashuvga chaqiruv
:
Rasululloh (s.a.v) shunday deganlar:
"Muminlar bir-birlariga rahm-shafqatda bir tana
kabi bo‘lishlari kerak. Agar bir a’zo og‘riq sezsa, butun tana uning og‘rig‘ini his qiladi."
(Sahih al-Buxoriy, Hadis: 6011)
Ushbu hadis, jamiyatda muminlar orasida totalik, yordam va bir-birini qo‘llab-quvvatlash
zarurligini ta’kidlaydi. Diniy radikalizm, bu tushunchaga ziddir, chunki u diniy jihatdan farqli
bo‘lganlarni rad etishga va ajratishga undaydi, natijada ijtimoiy ajralish va bo‘linish yuzaga
keladi.
Birlik va murosaga da’vat
: Rasululloh (s.a.v) yana bunday deganlar:
"Musulmon
musulmonga hech qachon zulm qilmasligi kerak. Ular bir-biriga yordam berishlari lozim."
(Sahih Muslim, Hadis: 2580)
Bu hadis, jamiyatda insofli va murosali bo‘lishning muhimligini ko‘rsatadi. Radikal
guruhlar, aksincha, o‘zlariga qarshi bo‘lganlarni nafrat va zo‘ravonlik bilan ta’qib qilishadi, bu
esa jamiyatni keskin ravishda bo‘lishishga olib keladi.
XULOSA:
Diniy radikalizm jamiyatda ijtimoiy va madaniy bo‘linishlarni keltirib chiqaradi,
zo‘ravonlikni targ‘ib qiladi va diniy totuvlikni buzadi. Radikal g‘oyalar jamiyatda ishonchsizlik
va nafratni kuchaytirib, beqarorlikka olib keladi. Islomning haqiqatdagi g‘oyalari esa, birlik va
murosaga chaqiradi, bu diniy radikalizmga zid. Shu sababli, radikalizmni bartaraf etish uchun
sog‘lom diniy ma’rifat va ijtimoiy barqarorlikni saqlash muhimdir. Jamiyatda diniy
bag‘rikenglik va hamjihatlikni kuchaytirish, tinchlik va totuvlikni ta’minlash uchun zarurdir.
REFERENCES
1.
Muqaddas Qur’oni Karim
2.
Sahih al-Buxoriy
– Muhammad ibn Ismoil al-Bukhari,
Sahih al-Bukhari
3.
Sahih Muslim
– Muslim ibn al-Hajjaj,
Sahih Muslim
4.
Musnad Ahmad ibn Hanbal
– Ahmad ibn Hanbal,
Musnad
, (Bayrut: Mu’assasa
al-Risala).
5.
Ibn Taymiyya asarlari
– Taqi al-Din Ahmad ibn Taymiyya,
Majmu‘ al-Fatava
(Majmu‘a fatovolari), Bayrut: Daru Ihya’ al-Turāth al-‘Arabi.
6.
Ibn Qayyim al-Javziyya
– Muhammad ibn Qayyim al-Jawziyya,
Madarij as-Salikin
(Yo‘l-yo‘riq bosqichlari), Bayrut: Daru Ihya’ al-Turath al-‘Arabi.
