ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1522
SANLIQLAR MENEN KELGEN FRAZEOLOGIZMLERDIŃ IZERTLENIWI
Atabaeva Gózzal
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Ámeliy filologiya kafedrası stajyor-oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.11402414
Annotaciya.
Frazeologizmler til biliminde sóz shaqaplarına qatnası jaǵınan bir qansha
dárejede izertlengen. Frazeologizmler quramında sanlıqlar qollanıladı hám san mánisinen alıslap
basqa mánilerdi ańlatıp keledi. Biz bul maqalamızda qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler
quramında sanlıqlardıń qollanılıwı boyınsha ilimpazlardıń maqlaları hám ilimiy pikirleri
haqqında sóz etemiz.
Gilt sózler
: frazeologizm, frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına qatnası, sanlıq, uyıtqı
sózler, waqıt, muǵdar, ólshem.
STUDY OF COMMON PHRASEOLOGY WITH NUMBERS
Abstract.
Phraseologisms have been studied somewhat in linguistics in terms of their
relationship to word groups. Phraseologisms contain numbers and come to mean something
different from the meaning of number. In this article, we will talk about the articles and scientific
opinions of scientists regarding the use of numbers in Karakalpak phraseology.
Keywords:
phraseologism, relationship of phraseologisms to word groups, number, time,
quantity, size.
ИЗУЧЕНИЕ ОБЩЕУПОТРЕБИТЕЛЬНОЙ ФРАЗЕОЛОГИИ С ЧИСЛАМИ
Аннотация.
Фразеологизмы в некоторой степени изучались в лингвистике с точки
зрения их отношения к группам слов. Фразеологизмы содержат числа и имеют значение,
отличное от значения числа. В этой статье мы поговорим о статьях и научных мнениях
ученых относительно употребления чисел в каракалпакской фразеологии.
Ключевые слова:
фразеологизм, отношение фразеологизмов к группам слов, число,
время, количество, размер.
Frazeologizmler-obrazlılıq sıpatqa iye til birligi. Bul til birlikleri xalıqtıń turmıs-tárizi, úrp-
ádet dástúrleri, isenimine baylanıslı dóregen. Frazeologizmlerdiń qurılısın, komponentleriniń
ózgesheliklerin izertlep ǵana qoymay, olardıń quramında keletuǵın tirek sózlerdi úyreniw til
bilimindegi áhmiyetli máselelerdiń biri.
Frazeologizmlerdiń quramına názer salıp qarasaq, adam músheleri bolǵan awız, kóz, bas,
qol h.t.b., reńdi bildiriwshi sózler aq, qara, sarı h.t.b. sózlerdiń qatnasıwında dóregen
frazeologizmlerdi ushıratamız. Turaqlı sıpatqa iye bolǵan bul til birlikleriniń quramındaǵı sanlıq
sózlerdi de frazeologizmlerdiń dóreliwindegi tiykarǵı xızmet atqarıwshı tirek aǵza xızmetinde
qollanılǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Ayrım frazeologizmler sanlıq sózler tiykarında payda boladı.
Frazeologizm quramındaǵı tirek sózler haqqında ilimpazlar óz kóz-qarasların hám anıqlamaların
bildirgen. Biz bul maqalada sanlıqlar menen kelgen frazeologizmlerdiń izertleniw máseleleri
haqqında sóz etpekshimiz. Akademik S.Keńesbaev frazeologizm quramındaǵı bunday sózlerdi
uyıtqı sózler dep ataydı. «Frazeologizmlerdiń ishindegi geybir sózlerge semantikalıq jaǵınan
ayrıqsha kewil awdarılıp, olar tiykarǵı tirek xızmetin atqaradı. Onday sózler birneshe
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1523
frazeologizmlerde qaytalanıp otıradı. Onı «uyıtqı sóz» dep ataǵan maqul. Máselen, kóz, qol, bas,
júrek, taban, at, ay, jeti, t.b sózler uyıtqı sózlerge jatadı» [1].
Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózliginiń avtorı ilimpaz J.Eshbaev
«frazeologiyalıq sóz dizbekleri sostavı sanlıq, atlıq, feyil sózlerdiń qatar dizbeklesip keliwinen
jasaladı. Bunday jaǵdayda dizbektiń ulıwma mánisi sanlıq sózdiń átirapında soǵan baylanıslı
dúzilip, kóbinese feyil hám kelbetlik sózlerdi payda etedi. Jeti nasırın búgiw, eki kózi tórt bolıw,
jeti-segiz ataǵa keliw h.b frazeologiyalıq dizbeklerdiń ishindegi sanlıq sózler sol dizbeklerdiń
jasalıwında uyıtqı (baza) boladı. Eger sanlıqlardı usı dizbekten alıp taslap olardıń ornına basqa
sózlerdi qoysaq, onda dizbek óziniń burınǵı mánisin joytadı»-dep atap ótedi [2]. Bul sózlik kitapta
qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler mánileri, sinonimleri hám variantları menen birge túsindirme
berilgen. Solardıń ishinde sanlıqlar menen kelgen frazeologizmler de kópshilikti quraydı.
Qaraqalpaq tilinde A.Bekbergenovtıń maqalalarında frazeologizmlerdiń quramında
sanlıqlardıń qollanılıwı haqqında aytılǵan. Maqalada frazeologizm quramında sanlıqlar waqıt,
muǵdar, ólshem mánisiń ańlatıp keliwi hám olar variant sıpatında da qollanılıwın atap ótken [3].
N.Turabaevanıń maqalasında qaraqalpaq tiliniń frazeologizmlerindegi sanlıqlar menen kelgen
frazeologizmlerdegi variantlılıq haqqında sóz etilgen [4]. Sh.Qudiyarova qaraqalpaq hám qazaq
tilindegi frazeologizmlerdi salıstıra otırıp sanlıqlar menen kelgen frazeologizmlerdiń qollanılıw
ózgesheliklerin hám sokramental mánige iye sanlıqlar haqqında analiz jasaǵan [5]. Qaraqalpaq tili
frazeologiyasın izertlewshi ilimpaz G.Aynazarovanıń maqalasında frazeologizmler quramındaǵı
bir hám eki sanlıqları arasındaǵı sinonimlik hám antonimlik baylanıslar haqqında, komponentlik
quramı boyınsha eki komponentli, úsh komponentli hám kóp komponentli frazeologizmler dep
bólip qaraǵan [6].
B.Yusupovanıń maqalarında bir hám eki sanlıǵınıń frazeologizm quramında qollanılıwı
hám ańlatıp kelgen mánileri haqqında sóz etilgen. Frazeologizm quramında bir hám eki
sanlıqlarınıń bir-bir, bir-eki, eki-bir, eki-eki tipinde qollanılıp, olardıń frazeologizm ańlatatuǵın bir
tutas, pútin mánige qatnasın mısallar menen keltirgen. Ilimpaz B.Yusupova maqalasında eki
sanlıǵınıń qollanılıwına ayrıqsha toqtap «Eki sanlıǵınıń adamnıń qos múshesiniń ataması menen
jumsalıwı ayrıqsha qızıǵıwshılıq tuwdıradı: eki qolı aldına sıymaw, eki ayaǵı sal bolıw, eki kózi
tórt bolıw h.t.b»-dep atap ótedi [7].
Q.Paxratdinov hám Q.Bekniyazovtıń avtorlıǵındaǵı frazeologizmler sózliginde
qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń mánileri jazılǵan hám bulardıń ishinen sanlıqlar menen
kelgen frazeologizmler de orın alǵan [8].
J.Táńirbergenov «Qaraqalpaq tilinde eki komponentli feyil frazeologizmlerdiń quramında
sanaq sanlardan basqa túrleriniń feyiller menen dizbeklesip keliwi arqalı jasalǵan túrleri
ushıraspadı. Olar muǵdarı jaǵınan júdá az: bir búyirlew, bir sóylew, tórt ayaqlaw, toqsan tolǵanıw,
eki sóylew. Mısallardaǵı frazeologizmlerdiń mánisi sanlıq sózlerdiń átirapında qollanılıp, feyil
frazeologizmlerdi payda etip kelgen. Eger sanlıqlardı usı dizbekten alıp taslasaq yamasa olardıń
ornına basqa sózlerdi qoysaq, onda frazeologizmniń tiykarǵı ańlatatuǵın mánisi buzıladı.
Sanlıqlardıń frazeologizmler quramında tirek sóz xızmetinde keliwi xalqımızdıń áyyemgi
dáwirdegi sana-sezimi, úrp-ádeti menen baylanıslı bolıp keledi» [9].
Sanlıqlar erte dáwirlerden baslap qollanılıp kiyatırǵan sózler bolıp, hárbir sannıń óz
etimologiyası bar. Sanlar adamzattıń ólshem-muǵdardı anıqlaw zárúrliginen kelip shıqqan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1524
Frazeologizmler quramındaǵı sanlıqlar materiallıq yamasa diniy túsiniklerdi bildirip ǵana
qalmastan, waqıt, muǵdar, ólshem sonday-aq millettiń milliyligin, bolmıstı, milliy kóz-qarastı
kórsetetuǵın til birligi bolǵan konceptlerdi qurawshı til birlikleri. Frazeologizm quramındaǵı
sanlıqlardıń qollanılıwı boyınsha ilimpazlar olardıń frazeologizm quramında waqıt, muǵdar,
adamnıń hárqıylı ruwxıy halatın h.t.b mánilerdi ańlatıp keliwleri, olardıń sinonim hám variant
bolıp qollanılıwı haqqında pikirlerin bildirgenligin kóriwimizge boladı. Frazeologizm
quramındaǵı sanlıqlardıń qollanılıwı, olardıń xalıqtıń milliyligi hám olardıń úrp-ádet dástúrlerine
baylanıslı qollanılıwı úyreniliwi kerek bolǵan tárepleriniń biri.
REFERENCES
1.
Кеңесбаев С. Қазақ тiлiнiң фразеологиялық сөздiгi. Алматы: Ғылым, 1977, – Б. 611.
2.
Ж.Ешбаев. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис: 1985. –
14-16.
3.
Бекбергенов А. Фразеологиялық сөз дизбеклериндеги санлықлар. –ӨзССР ИА
Қарақалпақстан филиалының Хабаршысы журналы. 1968, №4, –Б. 74.
//
«Бир»
санлығының мәнилери хәм қолланылыуы Қарақалпақ тили бойынша изертлеулер –
Нөкис: Қарақалпақстан. 1971 – Б. 192.
4.
Турабаева Н. Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлериндеги санлықлардың
вариантлылығы.// Өз ИАҚҚБ Хаьаршысы, 1999. №3.
5.
Қудиярова Ш. Қарақалпақ хәм қазақ тиллериндеги сөзлердиң лексика-
семантикалық өзгешеликлери. Фил. илим. канд. ...дис, Нөкис, 2006.
6.
Айназарова Г. Фразеологизм қурамында «бир» хәм «еки» санлығының
жумсалыуы. – Бердақ атындағы ҚМУ Қарақалпақ филологиясы факультети
Өзбекстан Республикасы ғәрезсизлигиниң әқ жыллығына бағышланған «Хәзирги
филология илиминиң әхмийетли мәселелери» атамасындағы Республикалық
илимийөтеориялық конференциясының мақалалар топламы Нөкис, 2011, – Б. 28-31.
//
Санлықлар менен келген фразеологизмлердиң компонентлик қурамы жағынан
түрлери. – «Жәмийеттиң рауажланыуында илимпаз хаял-қызлардың орны»
атамасындағы республикалық илимий әмелий конференция материаллары. Нөкис
Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлектлик университети баспаханасы. 2011, – Б. 86-
87.
7.
Б.Юсупова. Қарақалпақ тилинен айрым изертлеулер Тошкент-2016 «BAYOZ»
nashriyoti. Қарақалпақ тилиндеги фразеологизмлерде бир хәм еки санлықларының
қолланылыуы бетлер. // «Бир» санлығының фразеологизмлерде жумсалыуы –
Қарақалпақ тили фразеологиясының актуал мәселелери Нөкис «Қарақалпақстан»
баспасы 2011, – Б. 110. // Фразеологизмлерде еки санлығының адамның мүше
атамалары менен жумсалыуы «Илим хәм жәмийет», 2013, №1. –Б. 40-42.
8.
Пахратдинов Қ., Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлер сөзлиги. –
Нөкис: Қарақалпақстан, 2018.
9.
J.Táńirbergenov. Qaraqalpaq tilindegi feyil frazeologizmler. –Monografiya. –Nókis.
«ILIMPAZ», 2021. – Б. 106-107.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1525
10.
Aynazarova G., Atabaeva G. Sanlıqlar menen kelgen frazeologizmlerdiń leksikalıq
variantlarda qollanılıwı. Муғаллим хәм узликсиз билимлендириу. 2021. –Б. 4-7.
11.
Gózzal, A. (2023). QARAQALPAQ TILINDEGI AWÍZEKI SÓYLEW TILINE TÁN
SANLÍQLAR MENEN KELGEN FRAZEOLOGIZMLER.
International Journal of
Contemporary Scientific and Technical Research
, 415-419.
