ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1101
QARAQALPAQ TILINDE SINONIM HÁM ANTONIMLERDI OQÍTÍWDA
MODELLESTIRIW METODLARÍN QOLLANÍW
Atabaeva Gózzal Bazarbaevna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Ámeliy filologiya kafedrası stajyor-oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15124277
Annotaciya.
Bul maqalada qaraqalpaq tiilinde sinonim hám antonimlerdi oqıtıwda
modellestitiw metodın qollanıwdı úyrenip shıqtıq. Modellestitiw metodlarınan Frayer modeli
tańlap alındı. Sinonim hám antonimlerdi oqıtıwda Frayer modelin studentler menen birgelikte
jeke hám toparlarǵa bóliw arqalı oqıtıw metodikası haqqında sóz etildi.
Gilt sózler:
leksika, sinonim, antonim, model, modelletiriw.
THE USE OF MODELING METHODS IN TEACHING SYNONYMS AND ANTONYMS
IN THE KARAKALPAK LANGUAGE
Abstract.
In this article, we have studied the application of the modeling method in
teaching synonyms and antonyms in the Karakalpak language. From the modeling methods, the
Frayer model was selected. In teaching synonyms and antonyms, the methodology of teaching the
Frayer model by dividing students into individuals and groups was discussed.
Keywords:
lexicon, synonym, antonym, model, modeling.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ МЕТОДОВ МОДЕЛИРОВАНИЯ ПРИ ОБУЧЕНИИ
СИНОНИМАМ И АНТОНИМАМ В КАРАКАЛПАКСКОМ ЯЗЫКЕ
Аннотация.
В данной статье мы изучили применение метода моделирования при
обучении синонимам и антонимам в каракалпакском языке. Из методов моделирования
была выбрана модель Фрейера. При обучении синонимам и антонимам обсуждалась
методика преподавания модели Фрeйера совместно со студентами, разделяя их на
отдельные группы.
Ключевые слова
: лексика, синоним, антоним, модель, моделирование.
Hárbir mámlekettiń rawajlanıwı onıń bilimlendiriw sisteması menen tıǵız baylanıslı.
Prezidentimiz Sh.Mirziyoevtıń atap ótkenindey «Eń úlken baylıq–bul aqıl-zeyin hám ilim, eń
úlken miyras–bul jaqsı tárbiya, eń úlken jarlılıq–bul bilimsizlik esaplanadı». Sol sebepli bárshemiz
ushın aldıńǵı bilimlerdi ózlestiriw, haqıyqıy máripat hám joqarı mádeniyat iyesi bolıw úzliksiz
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1102
turmıslıq zárúrlikke aylanıwı kerek
1
. Bilimlendiriw nátiyjeliligin asırıw hám jańa pedagogikalıq
texnologiyalardı hám jańa oqıtıw metodların oqıtıw procesinde ámelge asırıw tiykarǵı
wazıypalardan biri.
Til biliminiń leksikologiya tarawında sózler mánisi hám qollanılıwı boyınsha úyreniledi.
Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramındaǵı mánisi jaǵınan bir-birine jaqın sózler-sinonimler hám
mánisi jaǵınan bir birine qarama-qarsı sózler-antonimler maqalamızdıń tiykarǵı obyekti.
Sinonimler predmet, waqıya hám qubılıslardıń eń kishi názik belgilerin, bul belgilerge bolǵan
subyektiv qatnastı hám basqalardı kórsete alar eken, olar, álbette, tildiń súwretlew quralları
sıpatında qaraladı. Sinonimler tildiń sózlik quramınıń bay ekenin kórsetip turıwshı ózine tán qural
bolıp esaplanadı.
Antonimler kórkemlew quralı retinde de belgili. Antonimler kórkem shıǵarma
tilinde, awızeki sóylewde, solardıń ishinde frazeologizmler, ushırma sóz, naqıl-maqallar
quramında da tereń obrazlılıqtı, ekspressivlikti payda etiwde salmaqlı orınǵa iye.
Maqalada studentlerge qaraqalpaq til biliminde sinonim hám antonimlerdiń tilimizdegi bir-
birinen mánilik ayırmashılıǵın, jasalıw jolların hám ekspressivlik-stillik ózgesheliklerin
modellestiriw metodların qollanıw jolları menen jetkerip beriwdi jolǵa qoyıwdı maqset etip qoydıq
hám bul maqsetke erisiw ushın tómendegidey wazıypalardı belgielp aldıq:
–
modellestiriw metodları járdeminde studentlerdiń sózlik quramdaǵı sózlerdiń mánisi hám
qollanılıwın úyretiw, sózlerdiń anıqlaması, belgileri hám qarama-qarsı mánilerin mısallar
járdeminde anıqlaw .
–
sózlik quramdaǵı mánisi bir-birine jaqın sózler sinonimlerdiń hár qaysısınıń tilde óz ornı,
qollanıw órisi, ayırıqshalıǵı, zárúrligi ózgeshelikleri bar ekenligin dálillew, mánisi jaǵınan
bir-birine qarama-qarsı keletuǵın sózlerdiń bir neshe túrlerin úyreniw;
–
Modellestiriw metodın qollanıw arqalı studentlerde sinonim hám antonimlerdiń
anıqlamaları, qarama-qarsı mánilerin hám mısallar járdeminde olardıń tildegi xızmetin
túsinip jetiwi hám sózlik quramda qollanıw parıqların toparlar menen islesiw arqalı
úyretiw.
Qaraqalpaq tilinde sinonim hám antonimlerdi oqıtıwda til biliminiń leksikologiya tarawın
oqıtıwda modellestiriw metodınan Frayer modeli tańlap alındı hám oqıtıwda qollanıw haqqında
modeldiń organayzeri járdeminde sinonim hám antonimlerge túsinikler berildi. Frayer modeliniń
ámeliy áhmiyeti sózlik quramdaǵı sinonim hám antonimlerdiń oqıtıwshılar tárepinen modellestirip
1
Мирзиёев Ш.М. Жаңа Өзбекстан раўажланыў стратегиясы. «O’ZBEKISTON» Ташкент-2022 23-бет
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1103
oqıtıw sheberligin asırıwǵa hám studentlerdiń tema boyınsha bilimlerin bekkemlep,
rawajlandırıwǵa xızmet etedi. Jáhán bilimlendiriw mákemelerinde til úyreniwdiń hám
úyretiwdiń kreativ modelleri hám de kreativ texnologiyaları bilimlendiriw processine
engizilmekte. Búgingi kúnde 4k modeli, 5e modeli sıyaqlı modellestiriw bilimlendiriw
procesinde qollanılmaqta. 4k modeli búgingi kúnde tálim sıpatın asırıwda áhmiyetli wazıypanı
orınlaydı. 4k birgelikte islesiw, sın pikir hám dóretiwshilik. K modeli 4 principti óz ishine aladı:
1. Kolloboraciya.
Bul studentlerdiń toparlarda islew
qábiletin rawajlandırıwǵa járdem
beredi. Olardı birgelikte islesiw, pikir almasıw hám ózara qollap-quwatlaw kónlikpeleriniń
qáliplesiwine járdemlesedi.
2. Kommunikativlik.
Óz pikirlerin anıq túsindiriwge, sáwbetlesin tıńlawǵa hám
túsiniwge, maǵlıwmattı jetkeriwde til qurallarınan paydalanıwǵa úyrenedi. Usı kompetenciya
arqalı student qorıqpay hárqanday qarım-qatnasqa túse aladı.
3. Kreativ pikirlew.
Óz maqsetlerine erisiw ushın jańa qatnas jasawdı
qollanıwdı
úyrenedi, innovaciyalıq sheshimlerdi oylap tabadı, dóretiwshilik arqalı problemalardı sheshiwdiń
kútilmegen usıllarına iye boladı. Qızıǵıwshılıǵın, oylaw, ideyalardı rawajlandırıw qábiletlerin
qáliplestiredi.
4. Kritikalıq pikirlew.
Maǵlıwmattı sın bahalaw, óz pikir hám juwmaqların qáliplestiriw,
kónlikpelerin rawajlandırıwdı óz ishine aladı.Topar menen birgelikte isleskende sın pikirlew arqalı
jámiyetlik qarım-qatnasqa kirise aladı. 4k kompetenciyalarına iye bolǵan student problemalardı
sheshiwde tómendegidey kórsetkishlerge iye boladı:
qarım-qatnas, birgelikte islesiw, sın pikirlew,
dóretiwshilik.
Usı kompetenciyalardı qáliplestiriw ushın 4k modeliniń Frayer modelin paydalanıw
múmkin. Bul metod pikirlerdi bildiriw qábiletin, dóretiwshilik qatnas jasaw hám tema boyınsha
sın pikirlewge úyretedi.
Modellestiriw
(
modulus-ólshem, norma
) metodı studentlerde ózlestirilgen tema, másele
yamasa mashqala haqqında logikalıq pikirlew, másele yamasa mashqalanıń ulıwma mánisin model
járdeminde ańlatıw kónlikpelerin qáliplestiriwge xızmet etedi.
Frayer modeli
– jańa sózlerdi hám
tusinip, olardaǵı sinonim hám antonimlerdi anıq ajıratıp úyreniw ushın qolaylı metod. Bul
studentlerdiń sóz baylıǵın kéńeytedi hám olardıń óz pikirlerin durıs bildirip úyreniwine
járdemlesedi. Frayer modeli grafikalıq organayzer. Doroti Frayer hám onıń Viskonsin
universitetindegi kásiplesleri 1969-jılda olar studentlerdiń sóz baylıǵın nátiyjeli úyreniwlerin
qáledi hám onıń jámááti sóz analizi arqalı qollap-quwatlaw ushın óz modellerin islep shıqtı.
Kópshilik sózliklerdi úyreniwde bul túrdegi organayzerden paydalanadı. Frayer modeli grafikalıq
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1104
organayzeri kóp qırlı bolıp, sóz baylıǵın keńeytiw, túrli túsinikler menen islew kónlikpesin payda
etedi.
Frayer modeli tórt basqıshtan ibarat:
1.
Anıqlama (Definition):
Sóz hám onıń mańısı.
2.
Belgileri (Characteristics
): Sózdiń tiykarǵı belgileri, qollanılıw ózgeshelikleri.
3.
Mısallar (Examples):
Sózdiń qollanılıw ornı yaki bolmasa mánisin tolıǵıraq túsindiriw
ushın keltirilgen mısallar.
4.
Qarama-qarsı sózler (Non-Examples/Antonyms)
: Sózge qarsı, antonim bolǵan sózler.
Qaraqalpaq tilindegi sinonim hám antonimlerdi oqıtıwda Frayer Modeli qalay qollanıladı?
1. Jańa sózdi tańlaw – oqıtıwshı hám studentler sózdi tańlap, onı tolıǵıraq úyreniwleri kerek.
2. Frayer modeli tabelin toltırıp, sinonim hám antonimlerin ajıratıw .
3. Sózdiń qollanılıw máselelerin úyreniw.
4. Mısallar jáne ámeliy jumıslar.
Bul modelde sabaq barısında hárbir sinonim hám antonim sózlerdiń modelin jaratsaq
boladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1105
Mısal: 1: "Batır" sózi ushın Frayer modeli
Nátiyje: Oqıwshılar "batır" sóziniń tushinigin tolıǵıraq ózlestiredi, onıń sinonimleri hám
antonimlerin ajıratıwdı úyrenedi.
Sinonimlerdiń payda bolıw jolları hám antonimlerdiń mánilik toparlarǵa bóliniwin
Frayer Modelinde toparlarǵa bólip oqıtıw.
Berilgen tekstten sinonimlerdiń payda bolıw jolların
hám antonimlerdiń mánilik toparlarǵa bóliniwlerin anıqlaw. Berilgen tekstten 1-topar
sinonimlerdiń payda bolıw jolların, 2-topar antonimlerdiń mánilik toparlarǵa bóliniwin anıqlap
olardı kestege jazıp toltırıwı kerek.
Mısalları: 1. Zulpı naqqashına, shashı sumbile. Sózlerińni sheker-balǵa megzettim. (Qazı
Máwlik). 2.
Qantu-nabat qossań ishken asıńa. Shiyrin-shakar qızları bar Shımbaydıń. 3. Ol
Serjanovtiń eń birinshi ret, sonıń menen eń aqırǵı ret kórip atrǵan sekilli ıntıqlıq penen qarap
otırıptı. 4. Biraq ol Bazar kempirdiń usı naqılǵa qalay aqılı alısıp aytatuǵınına soń aqıl
BATÍR
ANÍQLAMASÍ (definition)
Ózgeshelikleri
(characteristics)
Er júrekli, kúshli,
qorıqpaytuǵın, qaysar,
qaharman
Kelbetlik sóz shaqabı
Balanıń kóringen izden qorqqanına arı
kelip, ózine ızalandı,
qorqpaytuǵın
,
batır
ekenligin dálillewdi talap etipturgan bir
ishki dawısqa qulaq qoygan bala izge
qaytıw pikirinen waz keship. tuyenin
tabanına megzes iz ketken tapislega
taslangeriley berdi. (K.Karimov.
«Aǵabiy». 11, 12-b).
MÍSALLAR (Examples)
QARAMA_QARSÍ SÓZLER
(Non-examples)
Qorqaq, júregi joq
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1106
toqtatqannan keyin hayran bola basladı. (M.N). 5. Sonda usı kempirdey esi kireli-shıǵalı bolıp
otıra ma? (M.N). 6. Bul biyshara hayaldıń anası, qızı kóz aldında ashtan ólgen edi, búgin azanda
jalǵız ulı qazalandı. (T.Q). Mısallardı kóp etip bersek te boladı.
1-topar:
2-topar:
Juwmaqlap aytqanda pándi modellestiriw, hár bir temanı modelllestiriw metodları
tiykarında oqıtıw oqıtıwshınıń sabaq ótiwiniń joqarı dárejede shólkemlestiriliwine hám studenttiń
erkin pikirlew qábiletin, logikalıq oylawın rawajlandırıwda úlken áhmiyetke iye.
REFERENCES
1.
Мирзиёев Ш.М. Жаңа Өзбекстан раўажланыў стратегиясы.– Ташкент:
«O’ZBEKISTON», 2022 23-бет.
2.
Bekbergenov A. Sinonimler hám antonimler «Qaraqalpaq tili boyınsha izertlewler» Nókis,
1971.
3.
Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis, 1990.
4.
Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. Nókis, 1994.
Anıqlama (definition)
Ózgeshelikleri
(charaxteristics)
Mısallar (examples)
Qaraqama-qarsı sózler (Non-
examples)
Antonimlerdiń
mánilik toparları
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1107
5.
Qálenderov M. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha sinonimler sózligi. Nókis, 1990.
6.
Qálenderov M. Qaraqalpaq tilinde sinonimlerdiń grammatikalıq-strukturalıq leksika-
semantikalıq ózgeshelikleri. Nókis, 1989.
7.
Xojanov Sh. Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı. Monografiya. «BILIM». 2017.
8.
Xojanov Sh., Qudaybergenov M. Qaraqalpaq tili antonimleriniń qısqasha sózligi (oqıw
qollanba). Nókis. 2023.
9.
Bazarbaevna, A. G. (2024). PHRASEOLOGICAL WORLDVIEW.
Western European
Journal of Linguistics and Education
,
2
(10), 97-99.
