ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
65
BOLADA OTA OBRAZI HAQIDAGI TASAVVURLARNING PSIXOLOGIK TAHLILI
Zaripova Nilufar Egamberdiyevna
OILA va xotin – qizlar ilmiy-tadqiqot instituti doktaranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11486005
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Bolaning tasavvurida ota haqida so‘z boradi. Otaga
nisbatan nafrat ota-onalik munosabatlaridan tashqarida oʻzining ogʻir kechinmalari tasviri
sifatida yuzaga chiqadi. Shu bilan birga, shuni taʼkidlash kerakki, notoʻliq oilalar nafaqat otasi
yoʻqligi muammosiga, balki moliyaviy qiyinchiliklarga, oila ichidagi cheklangan muloqot
doirasiga, shuningdek, turmush oʻrtogʻisiz farzand tarbiyalovchi onalarning shaxsiy
muammolariga ham duch haqidagi ma’lumotlar ham keltirilgan.
Калит сўзлар:
oila, tarbiya, farzand munosabatlari, notoʻliq oilalar, otaonalik
munosabatlari, ideal ota, xavotir, ijtimoiy qobiliyatsizlik, urf-odatlar, ma’naviy meros,
qadriyatlar.
PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF CHILDREN'S PERCEPTIONS ABOUT THE
FIGURE OF THE FATHER
Abstract.
This article talks about a father in a child's imagination. Hatred towards the
father arises as a reflection of his own traumatic experiences outside the parental relationship.
It should be noted that dysfunctional families face not only the problem of the absence of a father,
but also financial difficulties, limited communication within the family, as well as personal
problems of single mothers raising children.
Keywords:
family, upbringing, children's relationships, dysfunctional families, parental
relationships, ideal father, anxiety, social incompetence, traditions, spiritual heritage, values.
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ПРЕДСТАВЛЕНИЙ ДЕТЕЙ О ФИГУРЕ ОТЦА
Аннотация.
В этой статье рассказывается об отце в воображении ребенка.
Ненависть к отцу возникает как отражение его собственного травматического опыта
вне родительских отношений. При этом следует отметить, что неблагополучные семьи
сталкиваются не только с проблемой отсутствия отца, но и с финансовыми
трудностями, ограниченностью общения внутри семьи, а также с личными проблемами
матерей-одиночек, воспитывающих детей.
Ключевые слова:
семья, воспитание, детские отношения, неблагополучные семьи,
родительские
отношения,
идеальный
отец,
тревожность,
социальная
некомпетентность, традиции, духовное наследие, ценности.
Bolaning tasavvurida ota bu shunday shaxski, uni deb ona bolani tark etishi mumkin
(yotoqga ketishi), shu sababli u salbiy emotsiyalar va kechinmalar obyektiga aylanadi, degan
taxminlar ham mavjud. Otaga nisbatan nafrat ota-onalik munosabatlaridan tashqarida oʻzining
ogʻir kechinmalari tasviri sifatida yuzaga chiqadi.
Qiz bolada ota sevgisining yagona obyekti boʻlish istagi va turmushga chiqish haqidagi
oʻy-xayollari onalik shaxsining ideallashuvi va paydo boʻlgan ayollik hissidan qoniqishi orqali
rivojlanadi. Ona endi raqib sifatida qabul qilinadi, lekin qiz tomonidan rad etilmaydi. Bu bosqichda
onaning soʻzsiz sevgisi ham muhimdir, chunki qiz ota haqidagi fantaziyalari ona bilan
munosabatlarining buzilishiga olib kelishi borasidagi tashvishni his etishi mumkin. Agar avvalgi
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
66
nizolar edipal fazani bosib olgan boʻlsa, qizlar onadan ajralishida qiyinchiliklarga duch kelishadi
va otaning sevgisi haqidagi oʻy-xayollari aybdorlik hissi paydo boʻladi, bu xatti-harakatlarda
regressiyasiga olib kelishi mumkin.
Xuddi shu oʻgʻil bolalarga ham tegishli. Agar ona otasini qadrlamasa, bu oʻgʻilni onadan
ajralishini sekinlashtiradi, chunki uni ham erkak sifatida qadrsizlanishidan qoʻrqadi. Agar
identifikatsiyalash muvaffaqiyatli boʻlsa, bola ham qizlarning rivojlanishida boʻlgani kabi, ona
bilan munosabatlarda otasining oʻrnini egallashni, unga nisbatan koʻproq erkini koʻrsatishni
xohlaydi. Eʼtibor uchun musobaqa oʻrniga ota bilan toʻgʻridan-toʻgʻri raqobat yuzaga keladi. Endi
bola uning oʻrnini egallashi uchun raqib bilan identifikatsiya qiladi va undan ham koʻproq unga
oʻxshash boʻlishni xohlaydi. Shu bilan birga, onasi bilan sevgi munosabatlari va otaning qasosidan
qoʻrqish haqidagi xayoloti uchun aybdorlik hissi paydo boʻladi. Bu salbiy his-tuygʻular bolani oʻz
xohish-istaklaridan voz kechishga va ularni vaqt oʻtishi bilan oʻzgartiradigan keyingi davrga
qoldirishga undaydi.
M. Bouen birinchi marta avlodlar uzluksizligi fenomenining muhimligiga eʼtibor
qaratganlardan biri edi. Uning soʻzlariga koʻra, otaning oiladan ketishi bolalarning hissiy
farovonligi uchun salbiy oqibatlarga olib keladi. Koʻplab mualliflarning koʻrsatishicha, oʻz otasi
va uning otasi bilan ongsiz aloqa bir necha avlodlarda kuzatiladi.
[
Боуэн М. О дифференциации «я» // Московский психотерапевтический журнал,
2005. №2. С. 147-164.]
Avlodlarning bunday uzatilishi D. Xillgard va A. Shutserbergerlar tomonidan tavsiflangan
“yillik sindromi”, N. Abraxam va M. Tereklar tomonidan shakllantirilgan “sagʻana va sharpa
sindromi”, I. Buzaremi-Nadem ning “oiladagi yashirin toʻgʻrilik sindromi” oiladagi vafot etgan
yoki yoʻqolgan aʼzosi bilan anglanmagan identifikatsiyani nazarda tutadi. Sovet davrida koʻplab
oilalar qatagʻon qilingan erlar fojiasiga duch keldi va bu holatda ota oʻlgan deb hisoblandi va
natijada bu voqea koʻpchilik oilalarning oilaviy sirga aylangan.
[
Шутценбергер А. Синдром предков. М.: Издательство института психотерапии,
2001. 240 с.]
Oilaning vorisdoshi sifatida oʻzini namoyon qilish, familiya tashuvchisi boʻlish uchun
oʻzining biologik otasini bilish juda muhimdir. Agar bola oʻgay otasi bilan yashasa ham, onasi
otasi kim ekanligini yashirsa ham, bola uchun uning nasl-nasabini bilish va uning otasi borligini
tushunish kerak.
Baʼzi psixologlarning fikricha, ota-onaning ajralishi holatida ota bilan bogʻliq
munosabatlarni oʻzgarishiga olib keladi, ammo tugamaydi, u bola ruhiyatida ota obrazisi sifatida
va ichki ob’yekt koʻrinishida mavjud boʻlib qolaveradi.
Shu bilan birga, shuni taʼkidlash kerakki, notoʻliq oilalar nafaqat otasi yoʻqligi
muammosiga, balki moliyaviy qiyinchiliklarga, oila ichidagi cheklangan muloqot doirasiga,
shuningdek, turmush oʻrtogʻisiz farzand tarbiyalovchi onalarning shaxsiy muammolariga ham
duch keladi. Bu salbiy jihatlarning barchasi bolaning kechinmalarida ham oʻz aksini topgan
boʻladi. Bunday bolalar oilada otaning yoʻqligiga mexanik ravishda koʻnikkan va baʼzi hollarda
esa, otasiz oʻsayotganligi uchun muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun juda koʻp mehnat qilish
kuzitilgan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
67
Shutsenbergerning fikricha, muvaffaqiyatli rivojlanish uchun ota oʻrnini bosuvchi har
qanday boshqa yaqin (amaki, togʻa, doʻst kabi yaqin qarindosh yoki insonlar), uni sevuvchi kishi
taʼminlay oladigan olamga ishonch zarur. Bundan tashqari, toʻliq oilalarning farzandlarida ham
toʻliq boʻlmagan oilalarning bolalarida uchraydigan belgilarga ega: yuqori darajadagi xavotir,
ijtimoiy qobiliyatsizlik, chalkash identifikatsiya va boshqa muammolar, I.S.Konning fikricha bular
kam oʻrganilgan va tarbiya harakatlarini aks ettiruvchi ijtimoiylashuvning kompensator
mexanizmlari hisoblanadi.
Shunday qilib, ona tomonidan tarbiyalangan bola uchun ota haqida, travmatik tajribani
oʻrganish, shuningdek, atrof-muhitdagi oʻrnini bosuvchi shaxslarni bilish muhimdir.
Nazariy maʼlumotlarni umumlashtirib, “Men obrazi”ni xulq-atvorni tartibga solish uchun
masʼul boʻlgan va quyidagi tarkibiy qismlarni oʻz ichiga olgan tuzilma koʻrinishida taqdim etish
mumkin:
hayot-maʼno oriyentatsiyalari;
kognitiv;
affektiv;
konativ.
Psixologiyada bir-birini toʻldiruvchi va ziddiyatlarni oʻz ichiga olgan “Men konsepsiyasi”,
“Men obrazi” va shaxsning oʻz-oʻzini anglashi turli nazariy pozitsiyalardan yaqin aloqada
oʻrganuvchi koʻplab yondashuvlarni ajratish mumkin.
[
Кон. И.С. Зачем нужны отцы // Звезда, 2006. № 12. С. 124 – 145
]
[
Кон И.С. Ребенок и общество. М.: ИЦ «Академия», 2003
]
Bola shaxsiyatini rivojlantirishda ota shaxsining ahamiyati madaniy-tarixiy kontekst bilan
chambarchas bogʻliq. Bugungi jamiyatda, biz hammamiz ham patriarxal madaniyatda
yashayotganimizga qaramasdan, otadan XX asrga qaraganda oilaviy tizimga koʻproq qoʻshilish
kutilmoqda, shuningdek, undan bolalarga nisbatan sevgi va gʻamxoʻrlikning namoyon boʻlishini
talab qiladi.
Ota obrazi bolada erta bolalik davridanoq rivojlana boshlaydi va uning psixikasini
rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi. Oʻsmirlik paytida bolada qator oʻzgarishlar yuz beradi va
oʻsmirlik davrining muvaffaqiyatli rivojlanishi bilan birga, obyektiv haqiqatga yaqinlashadi.
Ona tomonidan tarbiyalangan bola uchun otani bilish, travmatik tajribani oʻrganish,
shuningdek, atrofdagi figuralarni almashtirish muhim ahamiyatga ega.
Jamiyatda ideal ota haqida muvaffaqiyatli, oilaning moddiy farovonligini taʼminlovchi,
qatʼiy, qattiqqoʻl, mustaqil, kam hissiyotli ota obrazi mavjud; bola uni hurmat qiladi va uning
avtoritetini tan oladi. Bundan tashqari, zamonaviy otalar idealdan juda uzoq deb hisoblanadi.
R.V.Ovcharova ota-onalarning oʻxshash ideallarini topish tendensiyasini ilgari suradi. Insonning
taʼlim darajasi qanchalik baland boʻlsa, jamiyatning stereotiplaridan qanchalik uzoq boʻlsa, ota-
onasining ideali anʼanaviy gʻoyalarni afzal koʻruvchi oʻrta maʼlumotlilarga qaraganda koʻproq
androgin, turli xil boʻladi.
[
Россохин А. Всё о моей матери // Психология. 2006.№ 8. С. 100–103.]
Oila tarbiyasi psixologiyasi ota-ona mavqeini maqbullashtirish gʻoyasini ilgari surdi. Ota-
onalarning tarbiyadagi mavqei bola qanday boʻlsa, oʻziday qabul qilsa, unga iliq munosabatda
boʻlsa, xolisona baho bersa va shu baho asosida tarbiyalasa, bola hayoti sharoitidagi oʻzgarishlarga
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
68
muvofiq taʼsir usullari va shakllarini oʻzgartira olsa, maqbuldir. Maqbul ota-ona pozitsiyasini
qabul qilish uchun otaga quyidagi psixologik sifatlar kerak: farzandi bilan oʻzaro munosabat
chizigʻi yarati olish, tushunuvchan, moslashuvchan va bashoratli boʻlish, aks holda ota-ona
bolaning muvaffaqiyatli rivojlanishiga hissa qoʻsha olmaydi. Ota-onaning maqbul pozitsiyasi uch
asosiy mezonlarga javob berishi kerak: adekvatlilik, prognoz qilish va moslashuvchanlik. Kattalar
pozitsiyasining adekvatliligi bolasining xususiyatlarini haqiqiy aniq baholashga, ularning
individualligini koʻra bilish, tushunish va hurmat qila olishga asoslanadi.
Ota-ona farzandidan nimaga erishmoqchi ekanligiga asosiy eʼtiborni qaratmasligi kerak;
uning imkoniyatlari va mayllarini bilish va hisobga olish muvaffaqiyatli rivojlanishning eng
muhim shartidir. Ota-ona pozitsiyasining moslashuvchanligi muloqot uslubini oʻzgartirishga
tayyorlik, bolaga taʼsir qilish usullari va oilaning turmush sharoitidagi turli oʻzgarishlar bilan
bogʻliq. Infantilizatsiya pozitsiyasi muloqot toʻsiqlariga, har qanday talabga nisbatan itoatsizlikka,
isyonga va noroziliklarga olib keladi. Prognoz qilish pozitsiyasi bolaning “yaqin rivojlanish
zonasi”ga oriyentatsiyasida va ertangi kunning vazifalarida ifodalanadi. Bu kattalarning
tashabbusi bolaga umumiy yondashuvni uning rivojlanish istiqbollari bilan bogʻliq holda
oʻzgartirishga qaratilgan.
D.Blenkenxorn Good Family Man (“Yaxshi oilaparvar”) otalikning rolli modelini
shakllantirgan. Uning axloqiy qadriyatlari, shaxsiy “Men”ining maqsadlari, erkaklik meʼyorlar,
yaʼni “yaxshi oilaparvar”, taʼminlovchi, himoya qiluvchi, tarbiyalovchi va oʻz avlodini qoʻllab-
quvvatlovchi sifatlarni belgilaydi.
Ian Bryusning fikricha, yaxshi ota boʻlish uchun bu haqida nazariy maʼlumotga ega boʻlishi
va bu bilimlarni bolalar bilan kundalik munosabatlarda amalda qoʻllashi kerak. Muallif “yaxshi
ota”ning asosiy xususiyatlarini ajratadi:
yaxshi ota shunchaki yaxshi koʻradi: bolalarning xulq-atvoridan qatʼi nazar beminnat
yaxshi koʻradi, biroq bu ota hech qachon jahli chiqmaydi va bu bolalarining xatti-harakatidan xafa
boʻlmasligini anglatmaydi (hislarning oʻzgarishi);
farzandlari bilan muloqotda ochiq (ularning kayfiyati haqida soʻraydi, muammolar va
qiyinchiliklar, muvaffaqiyatlar va yutuqlar haqida gapirish istagini qoʻllab-quvvatlaydi, diqqat
bilan tinglaydi, ularning nuqtayi nazarini hurmat qiladi, oʻzi yaxshi koʻrishini aytadi, oʻz xatti-
harakatlarini, iltimoslarini tushuntiradi – bular oʻzini oqlash uchun emas, kelajakda ularga yaxshi
boʻlishini istaydi, ochiq muloqot – “ikki tomonlama harakatli yoʻl” ekanligini deb tan oladi);
munosabatlarni rivojlantirish uchun ularga eʼtibor qaratib birga vaqt oʻtkazadi (yaxshi
otalar ham boshqa otalar kabi juda band, biroq ular bolalar bilan birga vaqt oʻtkazishi uchun vaqt
topadi, oʻz hayotida ularni birinchi oʻringa qoʻyadi);
sabrli (bolalar xato qilganda achchigʻi chiqmaydi, maqtash bilan qoʻllab-quvvatlaydi,
topshiriqlarni shoshmasdan bajarishi uchun vaqt beradi);
xulq-atvorda taqlid qilishlari uchun yaxshi namuna boʻla oladi (bergan soʻzi, xatti-
harakatlari uchun erkaklarning masʼuliyati, soʻzi bilan ishi bir-biridan farq qilmasligi);
xursand boʻla oladi, bolalar bunday odamlar bilan yaxshi chiqishadi (alohida emas, balki
bolalari bilan birga oʻyin-kulgu qiladi, bolalarga quvonch olib keladi, bolada ajoyib xotiralarni
qoldiradi);
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
69
bolalarini taʼminlaydi (ehtiyojlarini qondirish, ehtiyoj-lar va injiqliklari oʻrtasidagi farqni
anglashga yordam beradi);
oʻz-oʻzini takomillashtirishga intiladi (ota-ona majbu-riyatlari munosabatlarida,
faoliyatning boshqa sohalarida magʻrurlikdan qochadi, bu bolalarga hayotda muvaffaqiyatga
erishish-larida ijobiy taʼsir koʻrsatadi).
[
Васильева Н.Л. Теория и методология современного детского психоанализа. СПб.:
Изд-во С.-Петерб. Ун-та, 2005.160 с
.]
Yuqoridagi tamoyillar bolalarni haddan tashqari gʻamxoʻrlik qilmasdan himoya qilishga
yordam beradi, ishonchli, gʻamxoʻrlik qiladigan, mukammallikka intilgan, har qanday mavzuni
ochiq muhokama qiladigan bolalarni tarbiyalashga yordam beradi, natijada bolaning hayotidagi
muammolar xavfi kamayadi. Buning natijasida ota avtomatik ravishda mukammal insonga
aylanadi.
REFERENCES
1.
Боуэн М. О дифференциации «я» // Московский психотерапевтический журнал,
2005. №2. С. 147-164.
2.
Шутценбергер А. Синдром предков. М.: Издательство института психотерапии,
2001. 240 с.
3.
Кон. И.С. Зачем нужны отцы // Звезда, 2006. № 12. С. 124 – 145
4.
Болен Дж. Ш. Боги в каждом мужчине. Архетипы, управляющие жизнью мужчин.
М.: София, 2008. 400 с.
5.
Pleck, J.H., Masciadrelli, B. P. Paternal involvement by US. residential fathers: Levels,
sources, and consequences. I. M. E. Lamb (Ed.), The role of the father in child
development. New York: Wiley, 2004. 4th ed. P. 222-271.
6.
Холмогорова А.Б., Полкунова Е.В., Родительские репрезентации у больных
депрессивными расстройствами // Актуальные проблемы клинической психологии в
современном здравоохранении. Екатеринбург, 2004. С. 342 – 356.
7.
Васильева Н.Л. Теория и методология современного детского психоанализа. СПб.:
Изд-во С.-Петерб. Ун-та, 2005.160 с.
