ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
173
EKINZORLARNI, О‘RMONLARNI, DARAXTLARNI YOKI BOSHQA
О‘SIMLIKLARNI SHIKASTLANTIRISH YOXUD NOBUD QILISH
JINOYATLARINING KRIMINALISTIK TAVSIFI VA ISBOTLANISHI LOZIM
BО‘LGAN HOLATLAR
Qurbonov Javoxir Odil o‘g‘li.
О‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi “Tergov faoliyati”
mutaxassisligi bо‘yicha magistratura tinglovchisi.
Phone: +99897 904-11-18.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11521285
Abstract.
Maqolada ekinzorlarni, o‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa o‘simliklarni
shikastlantirish yoxud nobud qilish jinoyatlarining kriminalistik tavsifi va isbotlanishi lozim
bo‘lgan holatlar yoritilgan. Amalga oshirilgan tadqiqot asosida umumiy xulosalar berilgan,
ekinzorlarni, o‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa o‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud
qilish jinoyatlarini tergov qilishda sudga qadar ish yuritish bosqichini o‘tkazish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar bildirilgan.
Tayanch Tushunchalar:
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, jinoyat, jazo,
huquqni muhofaza qilish organlari, tergov faoliyati, ekinzorlar, o‘rmonlar, daraxtlar,
shikastlantirish, nobud qilish, kriminalistik tavsif, isbot.
CASES WHICH REQUIRED CRIMINAL DESCRIPTION AND PROOF OF
CRIMES OF DAMAGE OR DESTRUCTION OF FIELDS, FORESTS, TREES OR
OTHER PLANTS
Abstract.
The article describes the criminalistic description of the crime of damaging or
destroying crops, forests, trees or other plants and the circumstances that must be proven. On the
basis of the conducted research, general conclusions were given, practical recommendations were
made for conducting the pre-trial proceedings in the investigation of crimes of damage or
destruction of crops, forests, trees or other plants.
Key words:
Criminal Code of the Republic of Uzbekistan, crime, punishment, law
enforcement agencies, investigative activities, plantations, forests, trees, damage, destruction,
criminal description, evidence.
СЛУЧАИ, ТРЕБУЮЩИЕ УГОЛОВНОГО ОПИСАНИЯ И ДОКАЗАНИЯ
ПРЕСТУПЛЕНИЙ, ПРИВЕДЕННЫХ ПОВРЕЖДЕНИЮ ИЛИ УНИЧТОЖЕНИЮ
ПОЛЯ, ЛЕСА, ДЕРЕВЬЕВ ИЛИ ДРУГИХ РАСТЕНИЙ
Аннотация.
В статье дана криминалистическая характеристика преступления,
связанного с повреждением или уничтожением посевов, лесов, деревьев или других
растений, а также обстоятельства, подлежащие доказыванию. На основе проведенного
исследования были даны общие выводы, даны практические рекомендации по ведению
досудебного производства при расследовании преступлений, связанных с повреждением
или уничтожением посевов, лесов, деревьев или других растений.
Ключевые слова:
Уголовный кодекс Республики Узбекистан, преступление,
наказание,
правоохранительные
органы,
оперативно-розыскная
деятельность,
насаждения, леса, деревья, повреждение, уничтожение, характеристика преступления,
доказательства.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
174
KIRISH
Jinoyat ishlari bо‘yicha har tomonlama, tо‘la va xolisona tergov harakatlarini olib borish,
javobgarlikning muqarrarligi va haqiqatni aniqlash tamoyillarini amalda namoyon etish uchun
ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud
qilish jinoyatining kriminalistik tavsifini batafsil о‘rganish talab qilinadi.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish
jinoyati deganda blanket dispozitsiyali tarkibga ega bо‘lgan jinoyatni tushunishimiz,
ushbu jinoyatga huquqiy tahlil berish uchun bir qator boshqa qonunchilik hujjatlariga murojaat
qilishimiz lozim bо‘ladi.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish jinoyatlarning kriminalistik tavsifi jinoyat va jazo tо‘g‘risidagi qonunda belgilab
qо‘yilgan ijtimoiy jihatdan xavfli g‘ayrihuquqiy qilmishlarning kо‘rib chiqilayotgan turlari eng
muhim tomonlari tо‘g‘risidagi umumlashtirilgan daliliy ma’lumotlardan hamda ularga asoslangan
ilmiy xulosalar va tavsiyalar tizimidan iborat bо‘ladi. Kriminalistik tavsiflarni bilish jinoyat
ishlarini tez, har tomonlama va xolisona tergov qilishni tashkil etish uchun zarurdir.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish jinoyatlar kriminalistik tavsifi kompleks (ya’ni uyg‘un birlikdagi) mazmunga ega.
Ularning asosiy qismi jinoiy xulq mexanizmini, jinoyat tо‘g‘risidagi axborotni olish va
undan foydalanish tarkibini kriminalistik tadqiq etish, jinoyatchining shaxsini aniqlash va hokazo
jarayonida aniqlanadi. Shu bilan birga, ularda yaqin turuvchi yuridik fanlarning ayrim qoidalari
bо‘ladi. Biroq boshqa fanlardan bunday foydalanish odatdagi ilmiy uyg‘unlashuv (integratsiya)
doirasi bilan cheklangan bо‘ladi va tavsiflarning kriminalistik mohiyatiga ta’sir etmaydi.
Kriminalistik tavsiflar jinoyatlarning muayyan turlariga ham, о‘xshash (bir-biriga yaqin)
guruhlariga ham berilishi mumkin bо‘lib, bu ularning juda xilma-xil bо‘lishiga olib keladi.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish jinoyati tо‘g‘risidagi eng tipik boshlang‘ich axborotning ta’rifi jinoyatlar
kriminalistik tavsifining muhim elementlari jumlasiga kiradi. Ana shu axborotning mazmuni
va shakliga qarab tekshirishga oid ishlar tartibi hamda ularni ochish, tergov qilish va ularning
oldin olishning dastlabki bosqichlari va dasturlari belgilanadi. Ekinzorlarni, о‘rmonlarni,
daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud qilishning kriminalistik tavsifi
tarkibiga, jinoyatlarni sodir etish va yashirish usullari haqidagi ma’lumotlar tizimi ham kiradi.
Jinoyatlarni sodir etish usuli deganda jinoiy qilmishni tayyorlash, sodir etish va yashirishga,
shu jumladan tegishli qurollar va vositalarni qо‘llashga, joy va vaqtni tanlashga, tegishli
holatlardan foydalanishga qaratilgan о‘zaro aloqador hamda о‘zaro bog‘liq harakatlar tizimi
tushuniladi.
Jinoyatlar kriminalistik tavsiflarining majburiy elementlari jumlasiga ehtimol tutilgan
jinoyatchining shaxsi tо‘g‘risidagi ma’lumotlar kiradi. Kriminalistik metodika sohasidagi
tadqiqotlar shundan dalolat beradiki, jinoiy ekologik tajovuz, jinoyatni sodir etish usuli, uning
xususiyatlari, oqibatlari va jinoyatchining shaxsi о‘rtasida muayyan aloqadorlik bо‘ladi. Bunday
aloqadorlik haqidagi kriminalistik ma’lumotlardan foydalanib, tergovchilar va surishtiruvchilar
ayrim jinoyatlar yuzasidan ehtimol tutilgan jinoyatchining shaxsi tо‘g‘risida asosli versiyalarni
olg‘a surishlari hamda tergov qilishning eng maqsadga muvofiq dasturini belgilab olishlari
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
175
mumkin.
Shuni hisobga olib, jinoyatlar zamonaviy kriminalistik tavsiflarning aksariyatida ularni
tergov qilish paytida aniqlanishi lozim bо‘lgan, jinoyatlar tarkibining asosiy elementlari bо‘yicha
muayyan tizimga solingan holatlar rо‘yxati keltiriladi. Bular:
a) Shikastlantirish yoki nobud qilish obyekti (aynan qanday turdagi о‘rmon, ekinzor, daraxt
yoki о‘simlikka zarar yetkazilgan, zararning miqdori va hokazo);
b) Jinoyatning obyektiv tomoni (qayerda, qachon, qay tarzda, bir shaxsning yoki bir necha
kishining harakatlari bilanmi, ulardan har birining tutgan о‘rni (roli), qanday holatlarda, oqibatlari
qanaqa, yetkazilgan zarar, qilmish va oqibatlar о‘rtasidagi sababiy bog‘lanish, jinoyatga
kо‘maklashgan holatlar va hokazo);
v) Jinoyat subyekti (shikastlantirish yoki nobud qilishni, olovga ehtiyotsizlik bilan
munosabatda bо‘lishni kim sodir etdi, uning shaxsini tavsiflovchi ma’lumotlar, agar shaxslar
guruhi ishtirok etgan bо‘lsa, ular kimlar);
g) Jinoyatning subyektiv tomoni (ayb, uning shakli, qasddan qilingan ayb bо‘lsa, uning
sababi va maqsadi, ehtiyotsizlik bо‘lsa, о‘z-о‘ziga ishonish yoki jinoiy beparvolik natijasidami).
Bayon qilishning bunday usuli har xil turdagi jinoyatlarni tergov qilishda aniqlanishi lozim
bо‘lgan holatlar butun doirasining о‘ziga xosligini ifodalaydi va bir vaqtning о‘zida ilmiy
ma’lumotlardan amaliyotda nisbatan osonlik bilan foydalanilishini ta’minlaydi.
Shu bilan birga jinoyatlarni tergov qilishda isbotlanishi lozim bо‘lgan holatlar doirasini
ortiqcha aniqlashtirib yuborish joiz emasligini hisobga olish kerak. Negaki bu jinoyat tarkibining
jinoyat-huquqiy tahliliga aylanib qolishi mumkin va uslubiy tavsiyalardagi kriminalistik
xususiyatlarning yо‘q bо‘lib ketishiga olib keladi.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish jinoyatini
kriminalistik nuqtayi nazardan tavsiflash
deyilganimizda, ushbu
jinoyatning sodir qilishga tayyorgarlik kо‘rish fe’l-atvorini, sodir qilish usullarini, sodir qilish
vaqti va joyini, shu bilan birgalikda uni guruhda sodir qilishida, har bir guruh qatnashchilarini
о‘ziga xos bо‘lgan harakatlarni bajarilishini tushunishimiz lozim. Binobarin, ekinzorlarni,
о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud qilish jinoyatini
kriminalistik tavsifiga quyidagi elementlarni kiritish tо‘g‘ri deb tasvirlab bersak maqsadga
muvofiq bо‘ladi. О‘z navbatida ularga quyidagilar kiradi:
a) motiv va maqsad;
b) jinoiy tajovuz obyekti;
v) jinoyatni sodir etish vaqti, shart-sharoiti;
g) jinoyatni sodir etish usuli;
d) izlarning hosil bо‘lish mexanizmi;
e) jinoyatchining shaxsi;
j) jinoyat predmeti;
z) kesish orqali nobud bо‘lgan daraxtlar yoki о‘simliklarni о‘tkazish (kimlar bunda ishtirok
etadi, jinoyat sodir etishda ishtirok etmagan bо‘lsa-da, jinoiy yо‘l bilan qо‘lga kiritilgan daraxtlar
yoki о‘simliklarni sotib olish va sotishni amalga oshirgan shaxslarni о‘rganish) kabi belgilarni
kiritish maqsadga muvofiq.
О‘rganilayotgan jinoyatning sodir etilish usullari ancha о‘ziga xosligi bilan boshqa
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
176
jinoyatlardan ajralib turadi.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish jinoyatning sodir etish usulining ayrim muhim elementi ularning puxta tayyorlanishi
hisoblanadi. Tayyorgarlik kо‘rish harakatlariga quyidagilar kiradi:
− Shikastlantirish yoki nobud qilish obyektini oldindan о‘rganish;
− Jinoyat sodir etish rejasini ishlab chiqish;
− Ishtirokchilarni tanlash va ular о‘rtasida vazifalarni taqsimlash;
− Eng qulay joy va vaqtni tanlash;
− Vositalarni tayyorlash;
− Tashqi kо‘rinishini niqoblash;
- Daraxtlar, butalar, о‘simliklarni jinoyat joyidan olib ketish, yо‘q qilish;
- Hokazolar.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish jinoyatni sodir etish chog‘ida jinoyatchilar tomonidan qoldiriladigan izlar juda ham
rang-barang bо‘lib, ular jinoyatning turlari, shuningdek, sodir etish usullariga bog‘liqdir.
Ularni topilgan joyi bо‘yicha ham, ushbu izlarni hosil qilgan obyektlar bо‘yicha ham
tasniflash mumkin. Tasodifiy shaxslar izlarini istisno qilganda, quyidagi iz hosil qiluvchilarni
ajratish mumkin: jinoyatchi; jinoyat quroli; jinoyat quroli va vositalaridan qolgan izlar, tajovuz
predmeti; atrof-muhit.
Undan tashqari, jinoyatchi shaxsning alohida ijtimoiy belgilari tо‘g‘ridan -tо‘g‘ri jinoyatni
kvalifikatsiya qilishga va unga nisbatan jazo choralarini belgilashga ta’sir kо‘rsatadi.
Shuningdek, jinoyatchi shaxsini har tomonlama tahlil qilmaslik ekinzorlarni, о‘rmonlarni,
daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud qilish jinoyatini samarali
tergov qilish va oldini olish muammolarining ijobiy hal etilishini murakkablashtiradi.
Tadqiq etilayotgan jinoyatlarni sodir etgan shaxslar tarkibining ijtimoiy-demografik tahlili
ularning aksariyati (99 %) erkaklar hissasiga tо‘g‘ri kelishini kо‘rsatgan.
Inson organizmining ma’lum yoshga ulg‘ayish xususiyatlari shaxsning shakllanishiga
muhim ta’sir etadi. Bir yoshdagi bosqichdan boshqasiga о‘tishda inson doimo ijtimoiy muhit bilan
о‘zaro aloqada, hayotiy tajribaga ega bо‘lib, uni tо‘ldirib boradi. Har bir yoshdagi bosqich о‘ziga
xos fiziologik, psixologik va eng muhimi, sotsiologik xususiyatlarga ega bо‘ladi. Ushbu holat tо‘liq
holda jinoyatchi shaxsga ham tegishlidir. Jinoyatchi shaxsning biologik, sotsiologik yoshiga xos
xususiyatlar va u tomonidan sodir etilgan jinoyatning turi va xususiyati о‘rtasida obyektiv aloqa
mavjuddir. Shaxsning yoshga oid xususiyatlarini inobatga olish ekinzorlarni, о‘rmonlarni,
daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud qilish jinoyatini samarali
tergov qilish uchun zarur bо‘ladi. Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni
shikastlantirish yoxud nobud qilish jinoyatini sodir etgan shaxsning yoshga oid xususiyatlari
mazkur jinoyatni sodir etish motiv va maqsadlarining shakllanishiga, jinoiy xohish-istakni amalga
oshirish usuliga ta’sir etadi. Buning barchasi insonning xulq-atvori bilan bog‘liqdir.
Tergov va sudlov amaliyotining ma’lumotlariga kо‘ra, ekinzorlarni, о‘rmonlarni,
daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud qilish jinoyatida kо‘pincha,
ikki-uch shaxslardan iborat bо‘ladi. Ayrim hollarda jinoiy guruhlar tomonidan sodir etiladi. Jinoiy
guruhlar kо‘pincha barqaror ravishda shunga о‘xshash va boshqa jinoyatlar majmuini sodir etadilar.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
177
Bu jinoyatlarni tergov qilishda qiyinchilik tug‘diradi
va tezkor vaziyatni
murakkablashtiradi.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish quyidagi joylarda sodir etiladi:
- О‘rmonlarda;
- Davlat qо‘riqxonalarida;
- Qishloq xо‘jalik yerlarida;
- Biosferalik rezervatlarda;
- Mahalliy ichki kо‘chalarda;
- Davlat о‘rmon fondiga kirmaydigan ekinzorlarda;
- Bog‘larda.
Vaqtiga kо‘ra kо‘cha ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni
shikastlantirish yoxud nobud qilish jinoyati, asosan, kunning kechki davrida sodir etiladi.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilishni tergov qilishda jinoyat sodir etish usullarini har tomonlama о‘rganish muhim о‘rin
tutadi. Kriminalistlar tomonidan jinoyatni sodir etish usuli deb ataladigan umumiy tizimga
tayyorlash, sodir etish va yashirishni kiritish haqidagi nuqtayi nazar tо‘g‘ridir.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilishning kriminalistik tavsifi tо‘g‘risida fikr yuritganda, bizningcha, uning quyidagi
belgilari ham nisbatan muhim elementlarni tashkil etishini ta’kidlash zarur: Ekinzorlarni,
о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud qilish jinoyatini
sodir etuvchi shaxslar tipologiyasi; jinoyatchilarning ijtimoiy pozitsiyasi; jinoyatchilarning
ehtiyojlari, axloqiy va huquqiy ongi; jinoiy xatti-harakatlar mexanizmi; Ekinzorlarni, о‘rmonlarni,
daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud qilishni sodir etishga imkon
beruvchi shart- sharoitlar (ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy-boshqaruv va madaniy-tarbiyaviy va
boshqa.).
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish jinoyatini sodir etish vaqti va joyi tо‘g‘risidagi ma’lumotlarni tadqiq etish ichki ishlar
organlarining patrul-post xizmatlari, yо‘l-patrul xizmatlari, hududiy ekologiya, atrof-muhitni
muhofaza qilish va iqlim о‘zgarishi boshqarmalari, bо‘limlari ishini tо‘g‘ri tashkil qilish, tezkor-
qidiruv guruhlari ekipajlarining maqbul yо‘nalishlarini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bunda shunday jinoyatlar dam olish kunlariga eng kо‘p tо‘g‘ri kelishini e’tiborga olish
lozim. Haftaning qolgan kunlarida ularning miqdori taxminan bir xildir va ushbu kunlarga nisbatan
kamroqni tashkil etadi.
Shunday qilib, olib borilgan tadqiqotlarning kо‘rsatishicha, ekinzorlarni, о‘rmonlarni,
daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud qilish jinoyatining
kriminalistik tavsifi uni tergov qilish metodikasini takomillashtirish, ekinzorlarni, о‘rmonlarni,
daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud nobud qilishni tez va tо‘liq ochishga
yо‘naltirilgan tergov harakatlarini о‘tkazish taktikasini maqbullashtirish borasida maqsadli va
differensial tadbirlarni ishlab chiqish uchun zarurdir.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish jinoyatlarini tergov qilishda aniqlanishi lozim bо‘lgan holatlar mavjud bо‘lib, ularga
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
178
quyidagilar kiradi:
1)
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish
yoxud nobud qilish jinoyatlari qachon, qayerda va qanday sharoitda sodir etilganligi;
2)
jinoyatning sodir etilishida nechta shaxs ishtirok etganligi, ularning umumiy va
xususiy belgilari;
3)
jinoyatchilar qurollangan bо‘lsa, nimalar bilan qurollanganligi;
4)
yetkazilgan zararning miqdori va xususiyatlari;
5)
jinoyat natijasida qolgan izlar, (daraxtlar qirqim qoldiqlari, yong‘in natijasida qolgan
kul izlari, о‘zimliklarni shikastlangan qoldiqlari va hokazolar);
6)
jinoyat natijasida jinoyatchilar qanday turdagi daraxt, о‘simlik, buta, ekinzorlarni
nobud qilganligi yoki shikastlantirganligi;
7)
jinoyatlarning sodir etilishiga sabab bо‘lgan sharoitlar.
Ekinzorlarni, о‘rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa о‘simliklarni shikastlantirish yoxud
nobud qilish jinoyatlarini sodir etishda jinoyatchilar puxta tayyorgarlik kо‘radilar, jinoyatni sodir
etish usullarini, ishtirokchilarni va vaqtni tanlaydilar. Isbotlanishi lozim bо‘lgan holatlardan biri
jinoyatni sodir etish usulini aniqlash hisoblanadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi T. “O‘zbekiston”2023-yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. Oʻzbekiston Respublikasi Qonun
hujjatlari milliy bazasining rasmiy veb-sayti www.lex.uz.
3.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat–protsessual kodeksi. Oʻzbekiston Respublikasi
Qonun hujjatlari milliy bazasining rasmiy veb-sayti www.lex.uz.
4.
“O‘zbekiston Yuridik ensiklopediyasi”, T., “Adolat”, 2010-yil.
Elektron ta’lim resurslari:
5.
6.
7.
http://www. Norma.uz.
8.
http://www. minjust.uz
