ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
326
О‘ZINI О‘ZI О‘LDIRISHGA UNDASH JINOYATINI TERGOV QILISHNING
PROTSESSUAL VA KRIMINALISTIK JIHATLARI
O‘ktamov Abubakir Maxamatsidiq o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi “Tergov faoliyati”
mutaxassisligi bo‘yicha magistratura tinglovchisi.
E-mail:
Phone: +99833 337-77-70.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11553692
Annotatsiya.
Maqolada o‘zini-o‘zi o‘ldirishga undash jinoyatini tergov qilishning
protsessual va kriminalistik jihatlari yoritilgan. Amalga oshirilgan tadqiqot asosida umumiy
xulosalar berilgan, o‘zini-o‘zi o‘ldirishga undash jinoyatini tergov qilishning protsessual va
kriminalistik jihatlari bo‘yicha amaliy tavsiyalar bildirilgan.
Kalit so’zlar:
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, jinoyat, jazo, jazoni
yengillashtiruvchi holatlar, huquqni muhofaza qilish organlari, tergov faoliyati, o‘zini-o‘zi
o‘ldirishga undash, kriminalistik jihatlari.
PROCEDURAL AND CRIMINAL ASPECTS OF THE INVESTIGATION OF THE
CRIME OF SUICIDE
Abstract.
The article covers the procedural and criminalistic aspects of the investigation
of the crime of incitement to suicide. Based on the conducted research, general conclusions were
given, practical recommendations were given on the procedural and criminalistic aspects of the
investigation of the crime of incitement to suicide.
Key words:
Criminal Code of the Republic of Uzbekistan, crime, punishment, mitigating
circumstances, law enforcement agencies, investigative activities, incitement to suicide,
criminological aspects.
ПРОЦЕССУАЛЬНО-УГОЛОВНЫЕ АСПЕКТЫ РАССЛЕДОВАНИЯ
ПРЕСТУПЛЕНИЯ САМОУИЦИДА
Аннотация.
В статье освещены процессуальные и криминалистические аспекты
расследования преступления доведения до самоубийства. На основе проведенного
исследования даны общие выводы, даны практические рекомендации по процессуальным и
криминалистическим аспектам расследования преступления доведения до самоубийства.
Ключевые слова:
Уголовный кодекс Республики Узбекистан, преступление,
наказание, смягчающие обстоятельства, правоохранительные органы, следственная
деятельность, доведение до самоубийства, криминологические аспекты.
KIRISH
О‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 13-moddasida “О‘zbekiston Respublikasida
demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi, ularga kо‘ra inson, uning hayoti, erkinligi,
sha’ni, qadr-qimmati va boshqa ajralmas huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi” deb belgilangan.
Huquqiy demokratik davlatda inson tinch, osoyishta va farovon hayot kechirishi uchun
birinchi navbatda xavfsizlik ta’minlanishi, uning huquqlari va qonuniy manfaatlari, qadr-qimmati,
hayoti va sog‘lig‘i har qanday tajovuzlardan himoya qilingan bо‘lishi shart. Shunday ekan, davlat,
uning maxsus vakolatli organlari jamoat xavfsizligiga, insonning huquq va erkinliklariga hamda
qonun bilan himoya qilingan barcha ijtimoiy munosabatlarga qaratilgan har qanday tajovuzlarni,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
327
shu jumladan, sodir etilayotgan jinoyatlarni, ularni oziqlantiruvchi omillarni bartaraf etish,
kuchsizlantirib, ularga tо‘siqlar qо‘yishga qaratilgan hamma zaruriy chora-tadbirlarni amalga
oshirishlari kerak.
Konstitutsiyamizning 25-moddasida, shaxsning asosiy huquqlaridan biri sifatida insonning
yashash huquqi qayd etilgan, ya’ni har bir inson uchun ajralmas huquq – yashash huquqi bо‘lib,
unga tajovuz qilish eng og‘ir jinoyat deb ta’riflanadi.
Bugungi kunda о‘zini о‘zi о‘ldirishga undash jinoyati (suitsidga undash) — ijtimoiy xavfli
jinoyat hisoblanib, uning tergov qilish jarayonida protsessual va kriminalistik jihatlarga katta
ahamiyat beriladi. Mazkur maqolada, shu jinoyatlarni tergov qilishning turli protsessual
bosqichlari va kriminalistik usullari tahlil qilinadi.
Shu nuqtai nazardan, inson hayoti va qadr-qimmatiga tajovuz qilinganligi tо‘g‘risidagi har
qanday ma’lumot sinchkovlik bilan tekshirilishi zarur. Xususan, g‘ayritabiiy о‘lim holatlarini yoki
hayotga qarshi suiqasdlarni aniqlash va jinoyatchilarga nisbatan qonuniy jazoni ta’minlash
huquqni muhofaza qiluvchi organlarning alohida mas’uliyatiga kiradi.
Hozirgi kunda g‘ayritabiiy о‘lim holatlarini, ya’ni о‘z joniga qasd qilish sabablarini
tekshirish va uning asl sabablarini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Suitsid holatlarini tekshirish,
shuningdek, ularni sun’iy qilib kо‘rsatib yashirilgan og‘ir va о‘ta og‘ir jinoyatlarni fosh qilish va
о‘zini о‘zi о‘ldirishga undash holatlarini aniqlash tergovchilar va tezkor xodimlardan katta
mas’uliyat va malaka talab etadi.
О‘z joniga qasd qilishga undash holatlarida quyidagi holatlar isbotlanishi kerak:
1.
О‘z joniga qasd qilishga undash usuli
– tahdid qilish, jabrlanuvchiga shafqatsiz
munosabatda bо‘lish, uning insoniy qadr-qimmatini muntazam ravishda kamsitish. Ushbu holat
bilan bog‘liq holda jinoyat ishi materiallaridan jabrlanuvchiga nisbatan hujum subyekti tomonidan
aynan qanday harakatlar sodir etilganligi aniq bо‘lishi kerak. Tahdidlar sog‘liqkka zarar yetkazish,
jabrlanuvchining obrо‘sizlantiradigan ma’lumotlarni tarqatish va boshqalar bilan bog‘liq bо‘lishi
mumkin.
Shafqatsiz muomala muntazam kaltaklash, qiynoqqa solish, sog‘likka zarar yetkazish,
oziq-ovqat va suvdan, kiyim-kechakdan mahrum qilish, majburiy mehnatda ifodalanishi mumkin.
Jabrlanuvchining insoniy qadr-qimmatini muntazam ravishda kamsitish haqorat, masxara, noо‘rin
hazil, tuhmat va boshqalar shaklida namoyon bо‘lishi mumkin.
Agar jabrlanuvchi va jinoyatchining ish joyi bо‘yicha qarindoshlik aloqasi bо‘lsa, ishda
asossiz sо‘zlar, adolatsiz jazolar, ish haqining bir qismidan mahrum qilish va hokazolar
tо‘g‘risidagi ma’lumotlar bо‘lishi kerak. Ushbu holatlarni baholagan holda prokuror xabardor
shaxslarning sо‘roq bayonnomalarini, jabrlanuvchining sо‘roq bayonnomalarini о‘rganishi kerak.
Ish joyi, uning kundaliklari, yozuvlari, sud ekspertizalari materiallari, ayniqsa sud
ekspertizalari. Ushbu materiallarda ayblanuvchining xatti-harakatlari jabrlanuvchining insoniy
qadr-qimmatini kamsitganligi, tahdidlar mavjudligi yoki shafqatsizligi va uning о‘limga intilishiga
sabab bо‘lganligi tо‘g‘risida dalillar bо‘lishi kerak. Shu bilan birga, nima uchun marhum о‘zi
uchun yaratilgan og‘ir vaziyatdan boshqa yо‘l topa olmagani isbotlanishi kerak.
Bundan tashqari, prokuror jinoyat usuli tо‘liq tarkibiy bо‘lishi mumkinligini hisobga olishi
kerak, shuning uchun tergovdan jinoyatga tayyorgarlik bosqichining mavjudligi va uning
xususiyatlarini о‘rganishni talab qilish kerak.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
328
Sо‘nggi yillarda foydalanish kо‘rib chiqilayotgan jinoyatni sodir etganda, kompyuter
texnologiyalar va internet zarurligini bildiradi jinoyat protsessida kompyuter tadqiqotlari
jabrlanuvchi va ayblanuvchi, raqamli axborot tashuvchilar, ushbu shaxslar qaysi saytlarga tashrif
buyurganligi, ular yozishmalarda (shu jumladan, ijtimoiy tarmoqlarda) bо‘lgan-bо‘lmaganligini
va ushbu yozishmalarning mazmuni qanday ekanligini aniqlash.
2.
Jinoyat sodir bо‘lgan joy
– nafaqat fazodagi muayyan nuqtani, balki jinoyatga
tayyorgarlik kо‘rish va yashirish amalga oshirilgan ma’lum bir hududni ham ifodalaydi (bilan bu
bosqichlarning mavjudligi), aslida о‘z joniga qasd qilishga olib keladi va jabrlanuvchining о‘z
joniga qasd qilgan joyi. Jinoyat usulining xususiyatlari jinoyatning obyektiv tomonini tashkil
etuvchi harakatlar sodir etilgan hudud yoki binolarning bir emas, balki bir nechta hududini
о‘rganishni talab qilishi mumkin. Ish materiallarida kо‘rsatilgan joylarning har biri tо‘g‘risidagi
ma’lumotlar bо‘lishi kerak. Bu joylarning barchasi tekshirilishi kerak,
jinoyat sodir etilgan vaqtda jabrlanuvchi ham, huquqbuzar ham u yerda bо‘lganligi
isbotlanishi kerak. Shuningdek, tergovdan ushbu joylarning aholining keng doirasi uchun
qulayligi, jinoyat sodir etilgan vaqtda u yerda guvohlarning bо‘lishi, jabrlanuvchi va
ayblanuvchining bunga munosabatini о‘rganishni talab qilish kerak
1
.
3.
Jinoyat sodir etilgan vaqt
– jinoyat usulini tashkil etuvchi ayrim harakatlar sodir
etilganligi va jabrlanuvchining о‘z joniga qasd qilishning aniq sanalarini о‘z ichiga olgan ma’lum
bir vaqt davri sifatida kо‘rib chiqilishi kerak.
4. О‘z joniga qasd qilishga undash motivi va ayblanuvchining aybi uchun tergov davomida
ushbu holatni isbotlash kerak hujum subyektining о‘z harakatlarining oqibatlariga munosabati,
ya’ni jabrlanuvchining о‘zi tomonidan sodir etilgan harakatlari va harakatlariga munosabati
о‘rganilishi kerak
2
. Shu bilan birga, ish materiallarida ayblanuvchi jabrlanuvchining munosabati
haqida bilgan va shunga qaramay, uning jabrlanuvchini kamsitish, haqorat qilish va shafqatsiz
munosabatda bо‘lish harakatlarini tо‘xtatmaganligi tо‘g‘risida ma’lumotlar bо‘lishi kerak.
Prokuror bunday ma’lumotlarni guvohlarni sо‘roq qilish bayonnomalarida,
jabrlanuvchining о‘zi, agar u tirik bо‘lsa, turli xil hujjatlardan topishi mumkin. Biror kishining о‘z
joniga qasd qilish sabablari boshqacha bо‘lishi mumkin: shaxsiy manfaat, shaxsiy dushmanlik,
mojaro, janjal, qabul qilish istagi, jabrlanuvchining merosi, bezorilik niyatlari va boshqalar motiv
о‘z joniga qasd qilishga undash va ayblanuvchining aybi, xususiyatlari ayblanuvchi va
jabrlanuvchining shaxsi – bu holatlar bir-biri bilan chambarchas bog‘liq.
Tergovga qiziqqan shaxslarning shaxsiy xususiyatlari va ehtiyojlari xulq-atvor ishtiyoqini
belgilaydi, bu esa, о‘z navbatida, jabrlanuvchi va ayblanuvchining tergov qilinayotgan
harakatlariga bahosini, ayblanuvchining uning harakatlariga munosabatini isbotlash imkonini
beradi va oqibatlari, shuningdek, ayblanuvchining va jabrlanuvchining tajribasini baholashi,
ikkalasining shaxsiyatini baholamasdan turib, qiyin savolni hal qilib bо‘lmaydi: ayblanuvchining
1
Криминалистические аспекты противодействия преступлениям против личности : учебное пособие. Часть I:
Криминалистические аспекты противодействия преступлениям против жизни / Е. Б. Серова. — Санкт-
Петербург : СанктПетербургский юридический институт (филиал) Академии Генеральной прокуратуры
Российской Федерации, 2013. — 56 с.
2
О значении изучения личности потерпевшего по уголовному делу см.:
Бурданова В. С., Быков В. М. Виктимологические аспекты криминалистки. Ташкент, 1981; Шиканов В. И.
Теоретические основы тактических операций в расследовании преступлений. Иркутск, 1983.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
329
xatti-harakati jabrlanuvchining fikriga kо‘ra kamsituvchi, shafqatsiz, tahdidli bо‘lganmi va bu
haqda ayblanuvchi bilarmi yoki yо‘qmi.
5.
Jabrlanuvchi shaxsining xususiyatlari.
Tashqi shaxsiyat – bu jabrlanuvchining jinsi,
yoshi, ta’lim darajasi; uning kasbi, ijtimoiy mavqei, oilaviy ahvoli va boshqalar.
Ichki tomon – bu insonning axloqiy-psixologik qiyofasi, uning dunyoqarashi, qadriyat
yо‘nalishlari, xulq-atvori, sog‘lig‘ining holati, ijtimoiy moslashuv darajasi, xushmuomalalik,
xayrixohlik, shaxsiyat urg‘ularining mavjudligi, intim hayot xususiyatlari, turli xil
giyohvandliklarning mavjudligi. (alkogol, giyohvand moddalar), fobiyalar va og‘riqli istaklar
(masalan, qimor о‘yinlariga qaramlik). Ayniqsa, hissiy beqarorlik, haddan tashqari teginish,
qо‘rqoqlik, haddan tashqari mag‘rurlik va о‘zini past his qilish kabi belgilar diqqatga sazovordir.
Amerikalik о‘z joniga qasd qilish bо‘yicha mutaxassis E.Shneydman ta’kidlashicha
3
, “О‘z
joniga qasd qilish hech qachon baxtsizlikdan sodir bо‘lmaydi. Aksincha, u butunlay yо‘q bо‘lgan
sharoitda sodir bо‘ladi”. О‘z joniga qasd qilish sabablari orasida oila ichidagi nizolar, qarama-
qarshi jinsdagi odamlar bilan muammolar, kattalar kо‘pincha yengil qabul qiladigan javobsiz
sevgi, dо‘stlarning xiyonati va maktabdagi nizolar bо‘lishi mumkin.
Tadqiqotchilar voyaga etmaganlarning shaxslararo munosabatlarni о‘rnata olmaslik,
impulsivlik, zaiflikning kuchayishi, norozilik va boshqalarni qayd etishadi. О‘z joniga qasd qilgan
yoki о‘z joniga qasd qilishga uringan kо‘plab voyaga etmaganlar quyidagilar bilan tavsiflanadi:
qiziqishlarning tor doirasi, foydali faoliyatga о‘ta olmaslik, past psixologik madaniyat (ibtidoiylik)
yaqinlaringiz bilan janjal va janjallarning kо‘p sabablari). Ota-onalarning pedagogik
qobiliyatsizligi katta ahamiyatga ega.
4
Ushbu holatlar tergov jarayonida aniqlanishi va prokuror
tomonidan protsessning sudgacha bо‘lgan bosqichlarida ham, sudda davlat ayblovini qо‘llab-
quvvatlashda ham baholanishi kerak.
Xulosa
О‘zini о‘zi о‘ldirishga undash jinoyatni tergov qilish jarayonida protsessual va
kriminalistik jihatlarga katta ahamiyat beriladi. Bu jarayonda zamonaviy usullardan foydalanish,
ekspertlarning bilim va tajribasini oshirish hamda yangi texnologiyalarni qо‘llash muhim
ahamiyatga ega hisobalandi.
REFERENCES
1.
О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi, T., 2023.
2.
О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. Rasmiy nashr. – T., “Adolat” 2023.
3.
О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “О‘zini о‘zi о‘ldirish darajasiga
yetkazish jinoyat ishlari bо‘yicha sud amaliyoti tо‘g‘risida”gi 11.09.1998yildagi 20-sonli
qarori. О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarori tо‘plami. – Toshkent:
Adolat. 2006 – B. 167-168.
4.
О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga sharhlar. (Maxsus qism) – Toshkent:
О‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi. – 2016.
3
Эдвин С. Шнейдман. Душа самоубийцы. М., 2001. С. 303.
4
Зарипова Г., Кадеров А. Суицидальные тенденции в поведении несовершеннолетних // Законность. 2007. №
10. С. 2—5.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
330
5.
Musayev M. О‘zini о‘zi о‘ldirish darajasiga yetkazishni tergov qilish. Toshkent.
A.Navoiy nomidagi О‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti. – 2007.
6.
Криминалистические аспекти противодействия преступлениям против личности:
учебное пособие. Част И: Криминалистические аспекти противодействия
преступлениям против жизни / Е. Б. Серова. — Санкт-Петербург:
СанктПетербургский юридический институт (филиал) Академии Генералной
прокуратури Российской Федератсии, 2013. — 56 с.
7.
О значении изучения личности потерпевшего по уголовному делу см.: Бурданова
8.
В. С., Биков В. М. Виктимологические аспекти криминалистки. Ташкент, 1981;
Шиканов В. И. Теоретические основи тактических оператсий в расследовании
преступлений. Иркутск, 1983.
9.
Эдвин С. Шнейдман. Душа самоубийси. М., 2001. С. 303.
10.
Зарипова
Г.,
Кадеров
А.
Суитсидалние
тенденсии
в
поведении
несовершеннолетних // Законност. 2007. № 10. С. 2—5.
