ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
636
MEKTEP OQIWSHILARINA TÁRBIYA PÁNIN OQITIWDIŃ ÓZINE TÁN
ÓZGESHELIKLERI.
Jalalova Xalima Alimjanovna
Masharipova Amangul Bazarbayevna
Ibrayım Yusupov atındaǵı dórtiwshilik mektebi tárbiyashı -pedagog.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11897735
Anotatsiya.
Bul maqlada mektep oqıwshılarına tárbiya pánin oqıtıwdıń ózine tán
ózgeshelikleri, mámleketimizde tálim-tárbiyaǵa baylanıslı qarar hám nızamlıqlar haqqında sóz
etilgen.
Gilt sózler
: mektep, tálim-tárbiya, kámil shaxs,
ruwxıy-aǵartıwshılıq,
qábilet.
PECULIARITIES OF TEACHING EDUCATION TO SCHOOLCHILDREN.
Abstract.
This article describes the special features of teaching education to
schoolchildren, the decisions and regulations related to education in our country.
Key words:
school, education, perfect personality, spiritual-educational, ability.
ОСОБЕННОСТИ ПРЕПОДАВАНИЯ ОБРАЗОВАНИЯ ШКОЛЬНИКАМ.
Аннотация.
В данной статье описаны особенности обучения школьников, решения
и нормативные акты, связанные с образованием в нашей стране.
Ключевые слова:
школа, образование, совершенная личность, духовно-
воспитательная способность, способности.
Kámil shaxs, onı qáliplestiriw ideyası adamzat civilizaciyasınıń rawajlanıwınıń barlıq
basqıshlarında eń áhmiyetli, aktual problema bolıp kelgen. Óytkeni, kámillikti árman etpegen, hár
tárepleme jetilisken áwladtı tárbiyalap kamalǵa keltiriw haqqında oylanbaǵan xalıq bolmasa
kerek. Kámil shaxstı tárbiyalaw ideyası biziń xalqımızdıń ázelden ádiwli niyeti, onıń ruwxıyatınıń
baslı bólegi bolıp kelgen. Kámil shaxstı tárbiyalawdıń tiykarǵı faktorlarınıń biri – bul
tárbiya
bolıp tabıladı.
Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev «Tárbiya qansha jetik bolsa, xalıq sonsha baxıtlı jasaydı»
deydi danıshpanlar. Tárbiyanıń jetik bolıwı ushın bolsa bul máselede boslıqtıń payda bolıwına
ulıwma jol qoyıwǵa bolmaydı», - degen pikirdi bildirgen edi [3]. Haqıyqatında da tárbiya – bul
kámilliktiń deregi bolıp tabıladı. Búgingi kúnde mámleketimiz Jańa Ózbekstan "Milliy
tikleniwden - milliy rawajlanıwǵa qaray" principi tiykarında rawajlanıwdıń jańa ÚShINShI
RENESSANS dáwirine qádem taslamaqta. Bunday sharayatta mámleketimizde jaslar tárbiyasın
zamanagóy tiykarda, yaǵnıy búgingi kúnniń mútájliklerinen kelip shıqqan halda shólkemlestiriw,
ámelge asırılıp atırǵan islerdi sın kóz qaras penen bahalap, júzege kelgen máselelerdi sheshiw,
sonday-aq, bul tarawǵa innovacion pikirlew arqalı jańa mexanizmlerdi engizip, jańa basqıshqa
kóteriw waqtı kelgenin dáwirdiń ózi kórsetpekte. Jaslardı tárbiyalawda mámleketimiz basshısı
Prezidentlik jumısınıń dáslepki kúnlerinen baslap-aq elimizde innovaciyalıq hám kreativ
pikirleytuǵın zamanagóy kadrlar tayarlaw, jaslardı watansúyiwshilik ruwxında, joqarı mánawiyat
iyeleri etip tárbiyalaw, usı maqsette bilimlendiriw sistemasın jetilistiriw máselelerine ayrıqsha
itibar qaratıp kelmekte. Prezidentimiz mektep bilimlendiriwi sistemasın reformalaw boyınsha
elimizde ámelge asırılıp atırǵan is-ilajlar, bul baǵdarda aldımızda turǵan áhmiyetli wazıypalar ullı
aǵartıwshı babamız Mahmudxoja Behbudiydiń «Dúnya imaratları ishinde eń ullısı mektep» degen
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
637
pikirin ayrıqsha atap ótip, bul máseleniń mazmun-mánisi hám áhmiyetine hár tárepleme toqtaǵan
edi.
Haqıyqatında da, dún’yadaǵı rawajlanǵan mámleketler tariyxına názer taslaytuǵın bolsaq,
olarda jámiyetlik turmıstı ózgertiwge qaratılǵan reformalar dáslep bilimlendiriw sistemasınan,
baqsha, mektep, tárbiya máselesinen baslanǵanın kóremiz. Sebebi mektepti ózgertpey turıp,
adamdı, jámiyetti ózgertip bolmaydı. Bilimlendiriw hám tárbiyanıń tiykarı mekteptiń tálim-
tárbiyası bolıp tabıladı. Sonlıqtan-da jaslardı mektep jasınan baslap erkin pikirleytuǵın áwlad
sıpatında tárbiyalawǵa qaratılǵan qatar normativ hújjetler qabıllandı. Mısalı
“Bilimlendiriw
haqqında»ǵı Nızam
nıń qabıl etiliwi, «
Xalıq bilimlendiriw sistemasın 2030-jılǵa shekem
rawajlandırıw koncepciyası
», «
Úzliksiz tárbiya koncepciyası
»nıń qabıl etiliwi, mámleketlik
ulıwma bilim beriw mektepleri menen birge kóplegen mámleketlik emes, mámleketlik-jeke
menshik sheriklik túrindegi mektepler, Prezident mektepleri, qánigelestirilgen hám dóretiwshilik
mektepleri jumıs alıp barıp atırǵanı tikkeley jaslarımızdıń dóretiwshilik qábiletlerin
rawajlandırıwǵa qaratılǵan. Ásirese mekteplerdegi ruwxıy-aǵartıwshılıq islerdi jańasha tiykarda
shólkemlestiriw, «Milliy ideya», «Ádepnama», «Dinler tariyxı», «Watan tuyǵısı» sıyaqlı pánlerdi
birlestirgen halda, birden-bir «
Tárbiya
» pánin engizilgenligi ayırıqsha áhmiyetke iye. Yaǵnıy,
ruwxıy jetik, shın mánide watansúyiwshi insanlar etip tárbiyalawǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta.
Endigi wazıypa
tárbiya pánin oqıtıw arqalı
oqıwshı-jaslarımızda ruwxıy, ádep-
ikramlılıq etip tárbiyalaw, olardı turmısqa tayarlaw, olardıń erkin hám
dóretiwshilik qábiletlerin
rawajlandırıw metodların, quralların, forma hám texnologiyaların jaratıwdan ibarat
.
Ásirese baslawısh klass oqıwshılarınıń jas ózgesheliklerin esapqa alǵan halda olardaǵı
dóretiwshilik qábiletlerin anıqlaw hám olardı rawajlandırıw olardıń keleshegin belgilewde
ayırıqsha áhmiyetke iye.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev basshılıǵında 2019-jıl 23-avgust kúni bolıp ótken xalıq
bilimlendiriw sistemasın rawajlandırıw, pedagoglardıń tájiriybesi hám jámiyettegi ornın asırıw,
jas áwlad ruwxıylıǵın kóteriw máselelerine arnalǵan videoselektor jıynalısında tálim hám
tárbiyanıń áhmiyeti haqqında sóz bardı. Bul jıynalısta Mámleketimiz basshısı jas áwlad tárbiyası,
ádep-ikramlılıǵı haqqında toqtalıp, “Mektep - bul ómir hám ólim máselesi, keleshek máselesi. Bul
máseleni mámleket, hákimiyat hám hákimlerdiń ózi sheshe almaydı. Bul pútkil jámiyettiiń
wazıypası, minnetine aylanıwı kerek. Mektepti ózgertpey turıp, adamdı, jámiyetti ózgertip
bolmaydı”,- dep ayrıqsha atap ótti.
Haqıyqatında da, uzaq jıllar dawamında tárbiya balalar tálimnen bos waqıtında ámelge
asırılatuǵın qosımsha júklemege - ekinshi dárejeli jumısqa aylanıp, úzil-kesil process bolıp kelgeni
hám de jámiyettiiń pedagogikalıq mádeniyatı tómenlep, mektepke shekemgi bilimlendiriw,
mektep pedagogları, ata-analardıń tárbiyaǵa tiyisli pedagogikalıq-psixologiyalıq bilimleri zaman
talaplarına juwap bermey qaldı. Tárbiyada jol qoyılǵan qáteler tásirleri kúndelik turmısta, ǵalaba
xabar qurallarında, social tarmaqlarda keń talqılanıp, jámiyetshiliktiń qarama-qarsılıqlarına sebep
bolmaqta.
Bunday jaǵdayda Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń “
Ruwxıy-aǵartıwshılıq isler
natiyjeliligin asırıw boyınsha qosımsha ilajlar haqqında"ǵı 2019-jıl 3-maydaǵı PQ 4307-sanlı
Qararı
atqarılıwın támiyinlew, sonday-aq, Ózbekstan Respublikası Ministrler
Kabinetiniń 2019-
jıl 31-dekabrdegi “
Úzliksiz mánáwiy tárbiya koncepciyasın tastıyıqlaw hám onı ámelge asırıw
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
638
ilajları haqqında”ǵı 1059 - sanlı Qararınıń
shıǵıwı bul millet keleshegi, millet ruwxıy
rawajlanıwı ushın ayrıqsha tariyxıy waqıya boldı. Bul koncepciya
8 bap
hám ruwxıy tárbiyanıń
úzliksizligin támiyinlewge qaratılǵan
61 maqsetli
hám mánzilli wazıypalar rejesinen ibarat bolıp,
bunıń ámelge asırılıwı
4 basqıshtan
ibarat boladı.
Úzliksiz mánáwiy tárbiya koncepciyasınıń tiykarı milliy tárbiyamız, Unsur Ul Maoliy
Kayqawıs, Yusuf Has Hajib, Abu Rayhon Beruniy, Imom Buxoriy, Alisher Nawayı, HusaynVoiz
Koshifiy, Abu Nasr Farabiy, Abdulla Avloniy, Mahmudxoja Behbudiy, Abdurauf Fitrat sıyaqlı
ullı oyshıllarımızdıń ruwxıy -ilimiy miyraslarına tiykarlanǵan. Házirgi kúnde dúnyanıń
rawajlanǵan mámleketleri tájiriybesinde sınawdan ótken zamanagóy tárbiya texnologiyalarınan
paydalanıw Koncepciyanıń zaman menen birge qádem taslawına xızmet qıladı.
“... Hámme zat tárbiyaǵa baylanıslı. Tárbiya biz ushın ya ómir, ya ólim, ya qutqarılıw, ya
apat, ya saadat, ya baxıtsıxlıq máselesidur”, degen edi milliy pedagogikamızdıń ullı tulǵası
Abdulla Avloniy. Koncepciya usı hikmetli pikirge mas bolıp, bunda perzentlerimizde milliy
rawajlanıwımız ushın eń zárúr pazıyletler: Watanǵa sadıqlıq, isbilermenlik, ideologiyalıq
immunitet, aqıbetlilik, juwapkershilik, tolerantlıq, huqıqıy mádeniyat, innovaciyalıq pikirlew,
miynetsúygishlik balalıqtan baslap basqıshpa-basqısh rawajlandırıp barıladı. Er jetken ul-
qızlarımız ǵárezsiz turmısqa usı pazıyletleri menen kirip baradı. Bul pazıyletleri olardıń ózlerin
de, xalqımızdı da baxıtlı qıla aladı.
Úzliksiz mánáwiy tárbiya Koncepciyası ózinde dúnya pedagogikalıq tájiriybesi hám
jetiskenliklerin jámlegenligi ayrıqsha aytıp ótildi. Atap aytqanda, Evropa awqamınıń tárbiyalıq
usınısları, AQSh tájiriybesinen shaxs erkinlıgi, isbilermenlik, tabısqa erisiwge umtılıw, Qubla
Kareyada jaslar sanasına úrp-ádetler, etikalıq idealardı sińdiriw, Yaponiyanıń “xarakterdi
qáliplestiriwge baǵdarlanǵan tálim”, Qıtaydıń jaqsılıq, haqgóylik, páklik, danalıq hám isenimlilik
sıyaqlı pazıyletlerdi tárbiyalawǵa qaratılǵan pedagogikalıq tájiriybeleri úyrenilgen.
Koncepciyada Ózbekstanda jaslar tárbiyasın zamanagóy tiykarda ilimiy-texnologiyalıq
reformalaw boyınsha alıp barılıp atırǵan jumıslar hám onı búgingi kún mútajliklerinen kelip
shıqqan halda ilimiy tiykarlanǵan tayanısh kompetenciyalar, pazıyletler tiykarında qáliplestiriw
jumısına úlken áhmiyet berilgen. Bunıń ushın shańaraq, mektepke shekemgi tálim, ulıwma orta,
orta arnawlı kásip-óner, joqarı oqıw orınları, máhellelerdiń social-pedagogikalıq sherikligi jańa
dárejege kóteriledi.
Koncepciya aldına qoyılǵan wazıypalar:
- ruwxıy-etikalıq tárbiyanı bahalawdıń ilimiy tiykarlanǵan indikatorların islep shıǵıw;
-tárbiyanıń hámiledarlıq dáwirinen baslanatuǵın, evolyuciyalıq hám úzliksizlik
principlerine tiykarlanǵan metodikasın islep shıǵıw hám turmısta qollanıw;
-úzliksiz
tárbiya sistemasında milliy hám zamanagóy pedagogikanıń jedel
jetiskenliklerinen nátiyjeli paydalanıw;
-tárbiyalaniwshılar menen birge tárbiyashılardıń da bilimi hám tájiriybesin úzliksiz asırıp
barıw;
-shańaraq, bilimlendiriw mekemeleri hám máhelle, sonday-aq, ǵalaba xabar quralları hám
basqa da social shólkemler ortasında nátiyjeli sheriklik mexanizmin jolǵa qoyıw;
-ruwxıy tárbiyanıń evolyuciyalıq rawajlanıw hám úzliksizlik principlerine tiykarlanıwdan
ibarat.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
639
“
Úzliksiz mánáwiy tárbiya Koncepciyası” tórt basqıshta ámelge asırıladı
:
Birinshi basqısh
- shańaraqlarda (eki dáwir: 1-dáwir - hámile dáwiri, 2-dáwir - bala
tuwılǵanınan 3 jasqa shekemgi dáwir).
Ekinshi basqısh
- mektepke shekemgi bilimlendiriw 3-6 (7) jasqa shekemgi dáwir.
Úshinshi basqısh
- ulıwma orta bilim beriw sistemasında (eki dáwir: 1-dáwir - 7 (6 )-10
jas baslawısh klass, 2-dáwir - 11-17 jas orta hám joqarı klasslar);
Tórtinshi basqısh
- óndiriste iskerlik kórsetip atırǵan hám bánt bolmaǵan jaslar, sonday-
aq, orta arnawlı kásip-óner, joqarı oqıw orınları sistemasında (eki dáwir: 1-dáwir - orta arnawlı
kásip-óner hám joqarı tálim menen qamtıp alınbaǵan, sonday-aq, óndiriste iskerlik kórsetip atırǵan
hám bánt bolmaǵan jaslar - 17-30 jas, 2-dáwir - orta arnawlı kásip-óner, joqarı oqıw orınlarınıń
oqıwshı-studentleri 15-22 (24) jas).
Úzliksiz mánáwiy tárbiya koncepciyasında tárbiya balalar tálimnen bos waqıtında ámelge
asırılatuǵın qosımsha júklemege - ekinshi dárejeli jumısqa aylanıp, bunıń áqibetinde tárbiya úzil-
kesil process bolıp kelgenligi hám de jámiyettiń pedagogikalıq mádeniyatı tómenlep, mektepke
shekemgi tálim, mektep pedagogları, ata-analardıń tárbiyaǵa tiyisli pedagogikalıq-psixologiyalıq
bilimleri zaman talaplarına juwap bermey atırǵanlıǵı belgilenip ótiledi. Bunıń áqibetinde jol
qoyılǵan qátelerden eń kóp tarqalǵanı - awızsha tárbiya dawam etip atırǵanlıǵı, ata-analar,
mektepke shekemgi tárbiya mekemeleri tárbiyashıları, mektep oqıtıwshıları balalarǵa Watanǵa
sadıqlıq, juwapkershilik, isbilermenlik hám basqa pazıyletler teoriyalıq maǵlıwmatlarǵa aylanıp,
balalardıń ádetlerine aylanbay atırǵanlıǵı, iygilikli pikir, iygilikli sóz, iygilikli ámelge erisilmey
atırǵanlıǵı nátiyjesinde jaslardıń Watanǵa sadıqlıq, juwapkershilik, isbilermenlik, mehir-múriwbet
haqqında sózleri menen jasına mas ámelleri arasında ayırmashılıq bar ekenligi aytıp ótiledi.
Kórinip turǵanınday «
Úzliksiz mánáwiy tárbiya Koncepciyası»nda
I-XI klasslar ushın
“
Tárbiya” pánin en jaydırıw máselesi
ayırıqsha atap kórsetilgen.
Ministrler Kabinetiniń 2020 jıl 6 iyundaǵı 422-san qararınıń 3-qosımshasında «
Ulıwma
orta bilim beriw mektep oqıwshıları ushın «Tárbiya» páni Koncepciyası”
n qabıl etiw
belgilengen.
Ózbekstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw ministrliginiń «Ulıwma orta tálim mektepleri
ushın 2022-2023 oqıw jılına móljellengen tayanısh oqıw rejeni tastıyıqlaw haqqandıǵı 2021 jıl 24
dekabrdegi 414 sanlı bwyrıǵı” tiykarında [21]
oqıw rejege
muwapıq
baslawısh
baslawısh
klasslardıń
hár bir klasında “Tárbiya” pánin háptege bir saattan ótiw
názerde tutılǵan.
Baslawısh klasslarda «Tárbiya» pánin oqıtıw tómendegishe ózine tán ózgesheliklerge
iye
:
1-klasslarda
oqıwshılar
arzıw-árman etiwge
úyretiledi,
2-klasslarda
oqıwshılar arzıw-ármanına erisiw ushın aldına
maqset qoyıwǵa
úyretiledi,
3-klasslarda
oqıwshılar arzıw-ármanlarına jetisiwge qaratılǵan
ámeliy háreket
etiwge
úyretiledi,
4-klasslarda
oqıwshılar arzıw-ármanların eresiwge qaratılǵan ózleriniń aldılarına real
maqsetler qoyıwǵa úyretiledi.
Baslawısh klass oqıwshılar A2
kompetenciya
hám qánigelik talapların ózlestiriwi názerde
tutılǵan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
640
Oqıtıwshınıń kompetenciyası hám kompetenttigi
– bul oqıtıwshılıq kásbine qoyılatuǵın
talaplardan kelip shıǵıp, kompetentli muǵállim degenimizde óz kásibi boyınsha bilim, kónlikpe
hám uqıplılıqlardı tereńnen ózlestirgen halda olardan maqsetke muwapıq paydalana alıwı názerde
tutıladı.
Al
oqıwshınıń kompetenciyası hám kompetentligi
degenimizde bolsa oqıwshılardıń
oqıw pánlerinen iyelegen bilim, kónlikpe hám uqıplılıqların maqsetke muwapıq hám nátiydeli
paydalana alıwı, turmısta qollay biliwi názerde tutıladı.
Tárbiya páni boyınsha da
oqıwshılardıń iyelegen bilim, kónlikpe hám uqıplılıqların
ámelde, turmısta nátiyjeli qollanıwına qaratılǵan
A2 kompetenciyalardı
iyelewi názerde tutılǵan.
Bul kompetenciyalar tikkeley baslawısh klass oqıwshılarına qoyılatuǵın kompetenciya talapları
bolıp tabıladı.
A2 kompetenciyalar:
Arzu-árman qila aladı,
Maqsetti qoya aladı onı ámelge asırıwǵa umtılada,
Kritikalıq pikirlew qábiletine iye boladı,
Juwapgershilikti sezinedi,
Birgelikte isley aladı,
Ádep-ikramlılıq qaǵıydalarına ámel qıladı,
Durıs háreketleniwge ámel qıladı hám qollap-quwatlaydi,
Processlerde baslama (iniciativa) kórsetedi,
Ózin-óz rawajlandıradı,
Óziniń iskerligin ózi analizley aladı,
Átirap ortalıqqa unamlı qatnasta bola aladı.
Demek, «Ulıwma orta bilim beriw mektepleriniń oqıwshıları ushın «Tárbiya» páni
koncepciyasın”da balada aktiv puqaralıq poziciyanı qáliplestiriw kózde tutılǵan. Yaǵnıy
tárbiya
páni
oqıwshılarda aktiv poziciyanı qáliplestiriw, olardıń hár tárepleme sociallasıwǵa kómeklesiw,
nátiyjeli túrde birgelikte islesiw, waqtın mazmunlı shólkemlestiriw, milliy, mánáwiy hám
ulıwmainsanıylıq qádriyatlardı húrmet etiw, ózleriniń intellektual hám dóretiwshilik potencialın
júzege shıǵarıwǵa xızmet etedi.
REFERENCES
1.
Абдуллаева Ш. Умумий педагогика. Т.: “Нодирабегим”., 2021. – 598 бет.
2.
Артеменко О.Н., Бакунова И.В., Макадей Л.И. Педагогические условия,
способствующие повышению уровня умственного воспитания учащихся начальной
ступени обучения.
3.
Базарбаев Ж., Дәўлетова Қ. Әдептаныў. –Нөкис: «Билим», 1994. 83-б.
4.
Матжанов А. Ж. Транспортные проблемы Каракалпакстана в 1920-1930 годы
//Бюллетень науки и практики. – 2021. – Т. 7. – №. 6. – С. 509-517.
5.
Aman M. Traditional Transport among the Peoples of the Aral Region (1800-1873) //Res
Militaris. – 2023. – Т. 13. – №. 1. – С. 2985-2988.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
641
6.
Matjanov A. SCIENTIFIC RESEARCH OF THE LIFESTYLE OF THE PEOPLE
EVACUATED IN KARAKALPAKSTAN //Modern Science and Research. – 2023. – Т.
2. – №. 10. – С. 771-775.
7.
Uzakbaeva V. PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS AND PROCESSES OF
ADAPTATION TO THE EDUCATIONAL PROCESS IN ELEMENTARY SCHOOL
STUDENTS //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 988-990.
8.
Uzakbaeva V. BOSHLANG’ICH SINF OQUVCHILARIDA OQUV MOTIVIGA
OQUV FAOLIYATINING TA’SIRI //NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
