2024
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 6
53
ONA TILI TA’LIMIDA O‘QUV TOPSHIRIQLARI ORQALI O‘QUVCHILARNING
NUTQIY KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH LINGVODIDAKTIKASI
Ashirboyeva Nafisa Aminbayevna
Toshkent davlat Iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13340633
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ona tili o‘qitishda o‘quv topshiriqlari vositasida
o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirishning lingvodidaktik, metodik jihatlari
mazmuni, mashq o‘quv topshiriqlarining mohiyati va ularning mazmunini o‘rgatishga doir
pedagog, metodist, tilshunos olimlarning fikr-mulohazalari hamda ularning nazariy-metodik
tavsiyalari keltirilib, ularga shaxsiy munosabat bildirilgan.
Kalit so‘zlar:
ona
tili ta’limi, o‘quv topshiriqlari, lingvodidaktika,mashqlar ilmiy-nazariy
asoslari,matn yozish va tuzishga o‘rgatuvchi mashq va topshiriqlarning mazmuniy tarkibi, ijodiy
tafakkur, ilmiy, mantiqiy, izchil fikrlash,leksik birliklar, yozma matn ustida ishlash.
LINGUISTICS OF DEVELOPMENT OF SPEAKING SKILLS OF STUDENTS
THROUGH STUDY TASKS IN MOTHER LANGUAGE EDUCATION
Abstract.
In this article, the contents of the linguo-didactic and methodical aspects of the
development of students' speaking skills in the teaching of the mother tongue, the essence of the
training tasks and the opinions of pedagogues, methodologists, and linguists on teaching their
content, as well as their theoretical-methodical recommendations were given and a personal
attitude was expressed to them.
Key words:
mother tongue education, educational tasks, linguodidactics, scientific-
theoretical basis of exercises, content content of exercises and tasks teaching writing and
composition, creative thinking, scientific, logical, consistent thinking, lexical units, work on a
written text.
ЛИНГВИСТИКА РАЗВИТИЯ РЕЗОВЫХ НАВЫКОВ СТУДЕНТОВ ЧЕРЕЗ
УЧЕБНЫЕ ЗАДАЧИ В РУНОЯЗЫЧНОМ ОБРАЗОВАНИИ
Аннотация.
В данной статье рассмотрены содержание лингводидактических и
методических аспектов развития речевых навыков учащихся средствами учебных задач
при обучении родному языку, сущность учебных задач и мнения педагогов, методистов.
лингвистам по преподаванию их содержания были даны свои теоретико-методические
рекомендации, выражено личное отношение к ним.
Ключевые слова:
обучение родному языку, учебные задачи, лингводидактика,
научно-теоретическая основа упражнений, содержательное содержание упражнений и
2024
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 6
54
заданий по обучению письму и сочинению, творческое мышление, научное, логическое,
последовательное мышление, лексические единицы, работа над письменным текстом.
Ma'lumki, o‘quvchilarning o‘quv topshiriqlari orqali nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirish
ulardagi og'zaki monolog nutqining me'yoriy va asosiy kommunikativ nutq qobiliyatlari tizimini
rivojlantirishning zaruriy aspekti tariqasida lingvodidaktik metodologiyaga uyg‘unlik darajasida
bo‘lgan semantik segmentlar o'zaro bog'liqligini hisobga olgan holda uzluksiz aloqalar va
munosabatlar rivojida aks etadi.
Ilmiy, pedagogik, psixologik, o‘quv-metodik adabiyotlar, ilmiy maqolalar, manbalar tahlili
shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning o‘quv topshiriqlari orqali o‘quvchilarning nutqiy
ko‘nikmalarini rivojlantirish muammosi tilshunos, metodist, pedagoglar soha mutaxassislari
tomonidan turlicha talqin qilinib, turlicha yondashilgan. Umumiy o rta ta’lim ona tili ta’limida
o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun berilgan o ‘quv topshiriqlari
konseptual asosida mantiqiy izchillik, ifodalilik, ravonlik,mazmun bo‘lishini izohlab berishgan
R.N.Buneeva va E.V.Buneevalar
1
tomonidan o‘quvchilarni gapning maqsadiga qarab gap
turlari, mantiqiy urg‘u, intonatsiyaga asoslangan gap turlari, sanab o‘tish intonatsiyasi bilan
tanishtirish va o‘quv dasturida taqdim etilgan intonatsiya ko'nikmalarini rivojlantirish uchun
darslikdagi mashqlar va topshiriqlar ko ‘proq berilishi ta’kidlangan.
S.Matchonovning ta’kidlashiga ko‘ra, “o‘quv topshiriqlari shaklan ham, mazmunan ham
o‘ziga xos tartib-xususiyatga ega o‘quv materialidir. Ular ma’lum shakl, mazmun va mezonlar
asosida tuzilishi lozim”
2
. M.Saidovning “O‘zbek maktablarining 5-sinflarida ona tili ta’limi
jarayonida tafakkurni rivojlantiruvchi o‘quv topshiriqlari va ulardan foydalanish metodikasi”
mavzusidagi “Modomiki, ona tili mashg‘ulotlarining asosiy maqsadi o‘quvchilarni fikrlashga, fikr
mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda og‘zaki va yozma shaklda to‘g‘ri, ravon ifodalashga
o‘rgatish ekan, demak, o‘quv topshirishlari bevosita amaliy maqsadlarga, ya’ni o‘quvchilarning
nutqiy faoliyatini rivojlantirishga bo‘ysundirilishi kerak. O‘quvchilarning so‘z zahirasini oshirish,
so‘zdan to‘g‘ri va o‘rinli foydalanish malakalarini shakllantirish, gaplarni kengaytirish va
toraytirish, gap mazmunini saqlagan holda shaklini o‘zgartirish, ayni bir voqea, hodisa yoki ishlab
chiqarish jarayonining ham oddiy, ham badiiy, ham ilmiy tasvirini bera olish; ko‘rgan, kuzatgan,
o‘qigan, eshitgan voqea, hodisalarini bayon qilishga qaratilgan o‘quv topshiriqlari nutqiy
1
.Бунеев Р.Н., Бунеева Е.В. Русский язык. Программа // Программнометодические материалы. Русский язык.
Начальная школа / Сост. Л.А. Вохмянина. - М.: Дрофа, 2002. - 73 с.
2
Матжон С. Мактабда адабиётдан мустақил ишлар. – Т.: Ўқитувчи, 1996. – 108 б.
2024
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 6
55
faoliyatni rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar sirasiga kiradi”,- deydi
3
. Mashq – o‘quvchining
dars jarayonidagi amaliy ko‘nikmalarini shakllantiruvchi faoliyat turi. Bu faoliyat o‘quvchini
nazariy ma’lumotni tub mazmun mohiyatini o‘zlashtirish o‘zidan o‘tkazish, qaror qabul qilish,
tanqidiy va ijodiy fikrlash hissiyotlarni boshqara olish kabi madaniyatni rivojlantiradi
4
.
O‘quvchilarga o‘quv topshiriqlarini o‘rgatish natijasida ularda faol va rivojlanib
borayotgan leksika va fikr o‘sib boradi.Shular natijasida esa olingan bilimlar, ulardagi kognitivlik
tizimlashadi. O. Roziqov boshchiligida tuzilgan “Ona tili didaktikasi” nomli darsligida o‘quv
topshiriqlarini tuzish va bu boradagi ishlar ko‘lami yuzasidan quyidagicha yondashuv berilgan:
Mashq qilish uchun o‘quv topshiriqlarini tuzish jarayonida quyidagi ishlar amalga
oshiriladi.
A. Nutq shakllariga evristik, adaptiv, noadaptiv, alternativ ko‘rinishdagi o‘quv
topshiriqlari miqdorini aniqlash.
B. Tuziladigan o‘quv topshiriqlari tizimida o‘quvchilarning ijodiy va qayta xotirlash
faoliyatini hisobga olish.
D. O‘quv materiali mazmuniga ko‘ra topshiriqlarning turini aniqlash. Topshiriqlar tuzish
jarayonida mavzuni mustahkamlashni inobatga olish bilan birga nutq va tafakkurni rivojlantirish
masalalari diqqat markazida bo‘lishi kerak. Chunki o‘quvchilarning olgan bilimlari va mavzuni
o‘zlashtirganlik darajasi nutq shakllari orqali namoyon bo‘ladi.
V.V.Repkin
5
tomonidan esa ifodali o'qish ko'nikmalarini rivojlantirish uchun darsliklarda
dialoglarni rollar bo'yicha o‘qish uchun shunga o'xshash mashqlar taklif etilishi matnni ifodali
oʻqish qobiliyatiga urgʻu berilishi ta’kidlangan.
O‘quvchilarga o‘quv topshiriqlarini uzluksiz ishlash bosqichlarida nutqni o‘stirishga doir
mashq va topshiriqlar ustida ishlashning lingvistik, psixologik, metodik jihatdan asoslangan
metodikasini yaratish va ularda qiziqishning doimiyligini ta’minlash, suhbat mavzusini to‘liq
qamrab olish, so ‘zlarni talaffuz qilganda tinish belgilari savodxonligiga erishishga imkon berish,
nazariy ma’lumotlarni, o‘quv materialini, turli matnlarni ifodali o'qish ko'nikmalarini
rivojlantirishga yordam berish nutq madaniyatini rivojlantirishning o‘sish darajasini oshiradi.
3
Саидов М. Ўзбек мактабларининг 5-синфларида она тили таълими жараёнида тафаккурни ривожлантирувчи
ўқув топшириқлари ва улардан фойдаланиш методикаси. Пед.ф.н.диссертaция. –Т.:2000. -16 б.
4
Салиева П.А. Ўқитувчиларнинг касбий махоратини оширишда малака ошириш тизимидаги инновациялар.
Ученый XXI века. 2017 й. № 9-10 (34). 6-10-б.
5
Репкин В.В., Восторгова Е.В., Некрасова Т.В. Русский язык. Программа // Программно-методические
материалы. Русский язык. Начальная школа / Сост. Л.А.Вохмянина. - М.: Дрофа, 2002. — 320 с.
2024
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 6
56
REFERENCES
1.
Бунеев Р.Н., Бунеева Е.В. Русский язык. Программа // Программнометодические
материалы. Русский язык. Начальная школа / Сост. Л.А. Вохмянина. - М.: Дрофа,
2002. - 73 с.
2.
Матжон С. Мактабда адабиётдан мустақил ишлар. – Т.: Ўқитувчи, 1996. – 108 б.
3.
Репкин В.В., Восторгова Е.В., Некрасова Т.В. Русский язык. Программа //
Программно-методические материалы. Русский язык. Начальная школа / Сост.
Л.А.Вохмянина. - М.: Дрофа, 2002. — 320 с.
4.
Саидов М. Ўзбек мактабларининг 5-синфларида она тили таълими жараёнида
тафаккурни ривожлантирувчи ўқув топшириқлари ва улардан фойдаланиш
методикаси. Пед.ф.н.диссертaция. –Т.:2000. -16 б.
5.
Салиева П.А. Ўқитувчиларнинг касбий махоратини оширишда малака ошириш
тизимидаги инновациялар. Ученый XXI века. 2017 й. № 9-10 (34). 6-10-б.
