ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
62
SH.
SEYTOVTIŃ
“ÓRDEK
QIRǴININAN
SOŃ”
ROMANINDA
QAHARMAN
OBRAZIN
JARATIW
USILLARI
Dilara Esbosinova
Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı assistent-oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13765718
Annotaciya.
Bul maqalada jazıwshı Sh.Seytovtıń “Xalqabad” roman-tetralogiyasınıń
úshinshi kitabı «Órdek qırǵınnan soń» romanındaǵı qaharman obrazın jaratıwda qollanılǵan
usıllar haqqında sóz baradı.
Gilt sóz:
Qaharman obrazı, monolog, dialog, ishki monolog, portret.
METHODS OF CREATING A HERO IMAGE IN THE NOVEL "ÓRDEK
QIRǴININAN
SOŃ" SH.SEITOV’S
Abstract.
This article talks about the methods used to create a heroic image in Sh.Seytov's
novel “Órdek qırǵınınan soń”.
Keywords.
Character image, monologue, dialogue, inner monologue, portrait.
МЕТОДЫ СОЗДАНИЯ ОБРАЗА ГЕРОЯ В РОМАНЕ «ÓRDEK QIRǴININAN
SOŃ"»
Ш. СЕИТОВА
Аннотация.
В данной статье говорится о методах создания героического образа в
романе Ш.Сейтова «Órdek qırǵınınan soń».
Ключевые слова:
Образ персонажа, монолог, диалог, внутренний монолог,
портрет.
Málim bolǵanınday, kórkem ádebiyatta ómir shınlıǵı obrazlar járdeminde sáwlelendiriledi.
Dóretiwshi ómirdi baqlaydı, baqlaǵan waqıyaların oy-sanasınan ótkeredi, olardı qayta
islep, taǵı janlı ómir túrinde jaratadı. Ómirdegi waqıya-hádiyselerdi qayta tiklewde adam obrazı
júdá úlken áhmiyetke iye. Biz kórkem obraz degende, tiykarınan, adam obrazın túsinemiz hám ol
ádebiyatda sheshiwshi orın tutadı. Kórkem ideyalıq joqarı sapadaǵı shıǵarmalarda adamlar obrazı
arqalı biz belgili bir dáwir ómiri haqqında keń hám konkret maǵlıwmat alamız.
Ómirdi tipiklestiriwde, onı kórkem súwretlewde, qaharman obrazın hám xarakterin ashıp
beriwde, shıǵarmanıń ideyasın súwretlewde, onıń emocional tásirin kúsheytiwde kórkem
detallardıń, dialog, monolog, poliloglardıń áhmieti úlken. Jazıwshı Sh.Seytov bolsa óz náwbetinde
bulardan hárbir shıǵarmasında óz ornında sheber hám nátiyjeli paydalana alǵan.
Sh.Seytov prozada bayanlaw texnikasın meńgergen sheber jazıwshı. Jazıwshınıń hár bir
qaharmannıń háreketin, qıymıl-qozǵalısın sheber bayanlawı sonday, olar tap kino lentasındaǵıday
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
63
kóz aldımızǵa eleslep ketedi. Sonlıqtan da rus kinoscenaristi D.Xolendro: «Sh.Seytovtıń
shıǵarmaların oqıp otırıp obektivti nege qaratıw kerekligin bárhama kórip otırasań»-degen pikirdi
aytadı. Al, ádebiyatshı alım J.Esenov «Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba» romanında qaharmanlardıń
minez-qulqın oqıwshılarǵa tásirli etip jetkeriwdegi jazıwshınıń sheberligin ayta ketip, bul romanda
kinoscenariyge, videofilmge qolaylı kartinalıq kórinisler basım degen edi.
Haqıyqatında da, Sh.Seytovtıń tutas bir pútin dóretiwshiligi qaraqalpaq prozasın
psixologiyalıq súwretlewler, lirizm menen túrlendirdi. Sonlıqtanda, jazıwshınıń dóretiwshiligi
kóplegen alımlarımızdıń dıqqatın ózine qarattı. Sh.Seytovtıń prozasın turmıs shınlıǵın
súwretlewdegi, kózge túsken sheberligi onıń sırları professor Q.Maqsetov, Z.Nasrullaeva,
K.Mámbetov hám taǵı basqa alımlardıń miynetlerinde sóz etildi.
Kórkem shıǵarmadaǵı obrazları óziniń shıǵarmadaǵı ornı hám atqaratuǵın wazıypasına
qarap eki túrli boladı. Eger personaj shıǵarma waqıyalarınıń orayında turıp, syujet waqıyaların
háreketke keltirse, shıǵarma konfliktiniń sheshiliwinde jetekshi rol oynasa, jazıwshınıń alǵa
qoyǵan ideyasın ashıp bere alsa, bunday personaj shıǵarmalarınıń bas qaharmanı bolıp esaplanadı.
Kópshilik jaǵdaylarda kórkem shıǵarma orayında bir emes, bir-biri menen teń wazıypanı
atqaratuǵın bir neshe obrazlar turadı. Bunday obrazlardıń hár qaysısı bas qaharman bolıp esaplana
beredi. Eger personaj kórkem shıǵarmanıń orayında turmasa da, qálegen bir tárepi menen
jazıwshınıń alǵa qoyǵan ideyasın júzege shıǵarıwǵa, onı toltırıwǵa xızmet qılsa, bunday
obrazlar ekinshi dárejeli obrazlar bolıp esaplanadı.
Monolog- (grekshe monos-bir h’ám logos-sóz, gáp)- kórkem shıǵarma qaharmanınıń óz-
ózine hám basqalarǵa qaratılǵan gápi. Monolog dialogtan gápke basqa shaxslardıń aralaspawı
menen parıq qıldadı. Ayırım dramatik shıǵarmalarda monolog tamashagóylerge qaratılǵan boladı.
Monolog lirik shıǵarmalardıń tiykarın quraydı. Prozalıq shıǵarmalarda da bar bolıp,
dramalıq shıǵarmalardaǵıday avtorǵa qah’armannıń berilgen qandayda máselelerge qatnasın
anıǵıraq bildiriw, obraz ruxiyatına tán qásiyetlerdi bórttirip súwretlew imkanın beredi. Bazıda
dramanıń kulminacion noqat monologta óz kórinisin tabadı. Monologlar óz tábiyatına kóre eki
túrli boladı. a) sırtqı monolog: bunda personaj óz gápin dawıs shıǵarǵan h’alda bayan etedi; b)
ishki monolog: bunday monolog personajdıń ishki gápi, oyları kórinis tabadı. Monologtıń eki túri
de shıǵarma personajlarınıń ruwh’ıy dúnyasın sáwlelendiriwde áhmiyetli qural esaplanadı. Ózbek
ádebiyatında T.Boboev ishki monologda qaharman óziniń sırlı jasırın pikirlerin aytadı. Ádette
bunda qaharman turmısınıń eń keskin momentleri súwretlenedi dep eslew monologı, talqılaw
monologı, arzıw monologı (monolog orzu) sıyaqlı túrlerge bólip qaradı.
Sh.Seytov «Órdek qırǵınınan soń» romanında ishki monologlardı qaharmannıń ishki
ekspressiyasın beriw ushın qollanǵan. Romanda Sayımbettiń “quyrıq plan”ǵa qarsı ekenligin aytıp
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
64
Qunnazar aqsaqal, Mádiyar hám Allanazar biybalaǵa aytqan gáplerin iylap, endi olar bunı tisinen
shıǵarıp qoyamas pa eken? Óz oyına ózi oralıp qıynaladı: “...Haqıyqatlıq – birew, biraq, ol eki
júzli qanjar! Abaylamasań eki júzi birden ózińdi soyadı, abaylańqırap aytsań bir júzi áshkaraladım
degen jaǵıńdı, ekinshi júzi ózińdi kesip ketedi. Nátiyjede áshkaralaǵan jaǵıń da shalajansar, onıń
jarası senikinen burın pitedi de ózińdi óltirip ketedi, óytkeni, haramılıq ómirsiz bolǵanı menen
ómirsheń, tırısqaq. Sonıń ushın oylan, Sayımbet, oylan, qanjardıń ózińe tiyetuǵın jaǵın
zálelsizlendirip alıp ur! Bolmasa óziń qurbanlıqqa shalınasań.” (14-bet)
“Sayımbet ózinen ózi pátlengendey óziniń sanın ózi mushladı: “Men bunı nege Mádiyarǵa
aytıp qoydım, aytayın dese, usı gáplerdi ol bilmey júr me, ol nege maǵan aytpadı?! Qunnazar aǵa-
she, Allanazar biybala-she, olar bilmedi me! Allamurat shaǵaldıń kulak emesligin qaysımız
bilmeytuǵın edik, sonı Qunnazar bilmeytuǵın ba edi?! Qunnazar xatlanıp ketken kulakemes
“kulaklardıń” bárin biledi, bay emes “baylardıń” bárin biledi, bári de biledi, sonda birewi tiline
bastı ma?! Meni hárqashan tilim baylap beredi, tilim!...” (14-bet)
Sayımbet tárepinen aytılǵan bul monologlarda qanday da qorqınısh bar bolsa, Mádiyar
hárqanday jaǵdayda da hújdanıńa qarap is tutıw kerekligin, insannıń ómirde óz jolın tabıwında
hújdan isi sheshiwshi ekenligin atap keledi. Awılǵa kelgen wákil Jamal sot Bazarbay qılıydıń
hayalı Aytgúlge ashıq bolıp, ortaǵa jeńgeshilikke Mádiyardı saladı. Onı bunday qıysıq joldan
júriwge birinshiden, xalıqqa degen sadıqlıǵı, sonday-aq hújdanı jol qoymaydı. “Hárbir adamnıń
iyesi, patshası bar, ol quday da, húkiwmet te, sudya da, prokuror da emes, ol – Hújdan. Adam tek
Hújdannıń hámirin orınlaydı, quday da, partiya da, húkiwmet teinsannıń sol hújdanın ózine qaratıp
alǵan jaǵday da ǵana Hújdanǵa aytqanın qıldıradı.” (93-bet)
Kórkem shıǵarma qaharmanları biri ekinshisiniń oy-órisi, is-háreketi, minez-qulqı,
sóylegen sózi menen parıqlanadı. Usınday ózgesheliklerdi ayırıp alıwımızǵa keń múmkinshilik
tuwdıratuǵın tiykarǵı komponentlerdiń biri shıǵarma qaharmanlarınıń dialogları esaplanadı.
Yaǵnıy dialoglar shıǵarma tiliniń tartımlılıǵın támiynlew menen birge qaharman xarakterin
ashıp beriwde tiykarǵı xızmetti atqaradı.
Ózbek prozasında kórkem sóz poetikasın arnawlı túrde izertlegen ilimpaz I.Solijonov:
“Dialoglar kórkem shıǵarma syujetin shólkemlestiriwde hám rawajlandırıp barıwda úlken
rol oynaydı” dep bahalaydı.
Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde “Qaraqalpaq romanlarında kórkem sóz poetikası”
máselesi boyınsha arnawlı izertlewler alıp barǵan ilimpaz Z.Bekbergenova óziniń ilimiy jumısında
Sh.Seytovtıń “Xalqabad” romanın da basshılıqqa aladı. Ilimpazdıń pikirinshe: “Dialoglar
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
65
shıǵarma tiliniń tartımlılıǵın támiynlep, bayanlaw stilin túrlendirip, janlandırıp barıwǵa xızmet
etedi.”
1
Sh.Seytovtıń «Órdek qırǵınınan soń» romanında dialoglar psixologiyalıq xızmet atqaradı.
Qaharmanlardıń óz ara sóylesiwlerinen olardıń psixikasın ańlay alamız. Jazıwshı dialoglar
arqalı qaharmanlardıń ishki dúnyasın, ómirge kózqarasların konkretlestiredi. Yaǵnıy biz
qaharmanlardıńı bir-biri menen sáwbeti arqalı olardıń qanday obraz ekenligin bile alamız.
Romanda Mádiyar menen Jamal sottıń dialogı:
Keńsege jaqınlaǵanda sottıń qıyalı buzıldı:
–
Jańaǵı Aytgúliń maǵan yamana unap qaldı! – dedi ashıǵıw-háwesligin dawısınan ańlatıp.
Baslıq awzına túskenin ayttı:
–
Ol bárimizge de unaydı.
–
Unawı kerek. Xalıq degen qoy, aydaǵan jaǵıńa júre beredi. Unaǵan bolsa qashshan
yawmıtlastırdım desesh!
–
Men óz qoram túwe basqa qoraǵa da shappayman.
–
Onda shawdırasań-ǵı! – dedi sorawlı, úmitli dawıs penen.
–
Shawdırmayman da.
–
O nege?
–
Jańa ózińiz ayttıńız-ǵo, “xalıq degen qoy” dep.
–
A-al, aytqanda ne bolıptı, durısında da qoy.
–
Men sol qoydıń shopanıman, oǵan qasqır shawdırmawım kerek. (80-bet)
Olar bir-biri menen astarlı túrde sóylesken bul dialogı arqalı Mádiyardıń óz xalqınıń
patriotı ekenligin kórsek, Jamal sot obrazında buzıq oy-qıyal jámlengenligin uǵamız. Yaǵnıy,
ilimpaz Z.Bekbergenovanıń aytqanı sıyaqlı, “Dialoglar shıǵarmanıń ideyalıq mazmunı menen
birge qaharman xarakterin ashıw quralı bolıp xızmet etedi.”
REFERENCES
1.
Худойбердиев Э. Адабиётшуносликка кириш. Тошкент: «Ўқитувчи», 2003
2.
Сейтов Ш. ϴрдек қырғынынан соң. 1989
3.
Allambergenov K., Orazımbetov q., Paxratdinov Á., Bekbergenova M. XX ásir qaraqalpaq
ádebiyatı tariyxı. II bólim. Tashkent
4.
Бекбергенова З. Қарақалпақ романларында көркем сөз поэтикасы. Нөкис, «Илим»,
2016
