2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
19
N.
TÓRESHOVA
POEMALARINIŃ
JANRLIQ
ÓZGESHELIKLERI
Dilara Esbosinova
Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı assistent-oqıtıwshı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13765768
Annotaciya
. Bul jumısta qaraqalpaq poeziyasınıń kórnekli wákili bolǵan N.Tóreshova
dóretiwshiligindegi poemalar sóz etile otırıp, olardıń janrlıq ózgesheliklerine baylsnıslı
kózqaraslar bildiriledi.
Gilt sózler:
Janr, poema, lirikalıq qaharman, syujet, epizod.
Qaraqalpaq hayal-qızları arasında ádebiyatımızǵa kelip qosılǵan tolqınnıń wákilleririniń
arasında Nabiyra Tóreshova da óz hawazı hám tematikası menen ajıralıp turadı. Ne ushın hadal
adamlardıń janı azar shegip jasaydı? Ne ushın haqıyqatlıq tunshıǵıp qala beredi? Ádillik qayda,
biz onıń poetikalıq shıǵarmaların oqıp otırıp usı hadallıq, haqıyqatlıq hám ádillik súrenleriniń
shayırı ushın ómirdiń mazmunı bolıp tabılatuǵının kóremiz. Shayırdıń lirikalıq qaharmanı usı
súrenlerdiń jer betindegi saltanatın kórgisi keledi:
Aspannan túsip birewler bizge,
Bas bola ma islerimizge,
Júreyik pe iyin qısıp
Qolımızda emes bari
Xalıqtıń kútken jaqsılıqları.
(«Áste aqırın bola beredi» balladasınan).
Shayırdıń tuńǵısh toplamı «Jaslıǵım meniń» 1978-jılı jarıq kórdi. Bul toplamǵa kirgen
qosıqlardı ele turmıstıń ashshı-dushshısın tatıp kórmegen, ómir tek jaqsılıqlarǵa tolı dep
oylaytuǵın jaslıq júrektiń debdiwleri dep qarawǵa boladı. Al, bunnan on jıl soń jarıq kórgen
«Sáwir samalı» toplamında biz pútkilley basqa Nabiyra Tóreshovanı ushıratamız. Ondaǵı
«Shayqas» poemasında mınanday bir xarakterli epizod bar. Bir jolawshı órtenip atırǵan
toǵaylıqtıń tusınan ótip baratırıp onıń ishinde tawlanıp atırǵan jılandı kórip qalıp, onı ayap, tayaq
penen ottan shıǵarıp alıptı. Sol waqıtta onı ottan qutqarıp alǵan jılanı shaǵajaq bolıp umtılıptı.
Buǵan hayran qalǵan jolawshı: -Men saǵan jaqsılıq ettim, ólimnen alıp qaldım, al seniń
meniń jaqsılıǵıma jamanlıq etejaǵıńnıń atı ne? - dep soraptı. Sonda jılan: -Men jamanlıǵım ushın
otta órtenip ketiwim kerek maqluq edim, meni óz mayıma quwırayın dep atırǵan ot haq edi, al sen
bolsań meni ayap, ólimnen qutqarıp nahaqlıqtıń tárepin aldıń, sonıń ushın seniń obalıń joq, men
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
20
seni shaǵıp óltiremen, mendey záhárli maqluqlarǵa erk berseń, basqalarǵa apat keltireseń dep
juwap beredi. Usı ráwiyatqa túsinik bere otırıp shayır bılay dep jazadı:
Pushayman bolıptı jolawshı keyin,
Paydasız ne isler ótkennen keyin,
Nápáklikti ayap biz de ózimiz,
Mıń hiyleden ashılmay júr kózimiz.
Haslında joqtı qılmısdur ayaw,
Dúzete almas onı mıń tarbiyalaw…
Kórip turǵanıńızday, shayır ómirdi jaqsılıq hám jamanlıqtıń gúres maydanı sıpatında sóz
etedi. Bul gúres maydanında shayıranıń lirikalıq qaharmanı jaqsılıq tárepinde hám ol adam kerek
jerinde, yaǵnıy jamanlıqqa qarsı-rehimsiz jáne qatal bolıwı tiyis dep juwmaq shıǵaradı. «Haslında
joqtı ayaw qılmıs» - deydi ol. Sebebi jaqsılıq tárepdarları ózleriniń turǵan biyigin qorǵay almasa,
bayraǵı qulaydı, ol biyikti jamanlıq iyesi aladı. Bul gúres maydanında biypárwalıq apat keltiredi.
Eger sen búgin jaqsınıń tárepin alıp, kóz kórgen náhaqlıqqa qarsı turmasań, erteń sen
náhaqtan janıp atırǵanda, seni qorǵaytuǵın adam bolmaydı.
«Shayqas» poemasınıń syujeti sovxoz direktorı Túlkibay menen agronom Sárbinazdıń
arasındaǵı qarama-qarsılıqqa qurılǵan. Túlkibay-dúnyanı jalpaǵınan súrip kiyatırǵan adam, ol
qalay lawazımınan paydalanıwdı hám onı qalay qorǵawdı jaqsı biledi. Sonlıqtan onı, pútkil rayon,
respublika tanıydı, dásturxanlı adam.
Payda ashar Túlkibaydıń esigin,
Ózi de quwar onı jalań ayaqlı.
Biraq Túlkibaydıń paydası, ataq-abırayı qarataban xalıqtıń esabınan bolıp atırǵan nárseler.
Ol basqarǵan xojalıqta qosıp jazıwlar háwij alǵan, ótirik maǵlıwmattıń zardabın shegip
atırǵan ferma malları mezgiline bir márte sút bermeydi, awılda sawda laregi, monsha, kitapxana,
medpunkt degenler joq, olardı ashıwǵa bası awırıp atırǵan Túlkibay joq, ol qasına jalpıldaqlardı
jıynap alǵan, solardıń qolı menen kewline ne kelse, sonı qıla beredi, xalıq degen qoydan juwas,
aydaǵan jaǵına júre beredi, ne xorlıq bolsa da kóne beredi dep oylaydı. Sarbinaz bul xalıqtan
ajıralıp qalǵan basshınıń insapsızlıq islerine qarsı turadı. Biraq, bul qáwipli nárse, burın
Túlkibaydıń shoferı onıń menen qarsılasaman dep, tún ishinde kóshede onıń jumsaǵan adamları
sileytip tayaqqa jıǵıp mayıp etip taslaǵan. Al, buxgalter Japaqtı Túlkibay moynına kóp aqsha
túsirip qamatıp jibergen. Adamlar Túlkibaydan qorqqanınan ótirik tabellerge qol qoyıp berip, onıń
tegin dúnyaǵa másirip kózi jer kórmey shaljańlawına erk berip qoyıptı. Biraq bunday jaǵday
uzaǵına dawam ete beriwi múmkin emes, xalıqtıń ishinen bunday náhaqlıqqa qarsı gúresetuǵın
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
21
bir adam shıǵıwı kerek. Mine, poemanıń qaharmanı Sárbinaz – usı xalıq kútken márt, bir erkektiń
ornına júretuǵın nashar. Túlkibaydıń da ózine jarasa ómir filosofiyası bar. Ol «bir men emes,
hámme de men sıyaqlı adamlar, biraq birewge quday berip, qasında hamalı bar, al ekinshi
birewdiń hamalı joq, sonnan keyin bolǵandı kóre almay kúnleydi, eger onıń da qolında qúdiretli
hamalı bolǵanda, ol mendey etip omırıp jemegendi kór» dep oylaydı. Sonlıqtan da, ol Sarbinazǵa
«sen kelte oylaysań, sendey shontıqlar keń dúnyanı tar etip júr, saǵan hayal basıń menen hadallıq,
haqıyqatlıq, ádillik dep shırıldap ne bar, onnansha meniń oynasım bol, sonda mına men ayırıp
atırǵan baylıqtıń bir úlesi saǵan da tiyedi, ille-pillege orap qoyaman, jegeniń aldıńda, jemegeniń
artıńda boladı», dep azǵıradı. Túlkibay menen Sárbinazdıń ómir filosofiyalarınıń bahasın beriwshi
– xalıq. Poemada usı xalıqtıń wákili sıpatında Bekman qarawıldıń obrazı berilgen. Bekman ǵarrı
Túlkibaylardı toǵaydaǵı túnde jıltırap kórinetuǵın qońızlardı shoq dep jıynap, ústine shópshek
jayıp salıp, ot jaǵıp jılınamız dep hálekke túsip atırǵan maymıllar todasına usatadı.
Túlkibaylar da usı taqilette dúnyanıń aldamshı qızıqlarınıń qulı bolıp jasaydı. Poemada bul
eki qarama-qarsı kúshtiń arasındaǵı gúrestiń ayaqlanǵanlıǵı berilmeydi - sebebi bul máńgilik
gúres, bir jerde Sárbinaz Túlkibaydı jeńgeni menen, ekinshi jerde Túlkibay Sárbinazdan ústem
kelip turadı. Sonlıqtan poemanıń baslı ideyası – júreklerde jamanlıqqa, jawızlıqqa qarsı máńgi
gúressheńlik tuyǵısın oyattı. Al, poemanıń haqıyqıy juwmaǵı onıń basındaǵı allegoriyalıq
epizodta berilgen. Bunda adamgershilik táreziman bolıp, jamanlıq penen haqıyqatlıqtı tárezige
tartadı. Tárezige qoyılıp atırǵan tas - Ádillik tası. Jamanlıq hár sapar tárezimannıń kóziniń
tasasınan tawıp, Ádillik tasların urlap alıp, ózi awır kele beredi. Sonda táreziman pálleniń bir
jaǵına pák kewillerdi saladı – Páklik otı Jamanlıqtı órtep jiberedi.
Ádillik tasları túwel jıynaldı,
Táreziman qayta baslar óz isin.
Adamlarǵa tek haqıyqatlıqtan,
Molıraq úlestirip bermeklik ushın.
Demek, «Shayqas» poemasınıń ideyası - hár bir adamnıń kewlindegi páklik, hadallıq,
jaqsılıq, haqıyqatlıq hám adamgershilik tuyǵısı ushın gúres.
Nábiyra Tóreshovanıń talantınıń shıńlanıp, jetiskenin kórsetken toplamı 1990-jılı
járiyalanǵan «Periyzat» atlı kitabı boldı. Usı toplamdaǵı «Áste aqırın bola beredi» atlı ballada
shayıranıń ómir tuwralı tereń tolǵanıslarınıń jıynaǵı.
Haqıyqatlıq ushın gúresip atırǵan, biraq bul jolda ada bolmas tosqınlıqlarǵa duwshar bolıp
qıynalıp ketken lirikalıq qaharman hár túrli adamlarǵa barıp, «bul qalay bolǵanı?» dep aqıl
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
22
soraydı. Jan dostı oǵan: «Sen insanlardı dúzetemen dep áwere bolma, altın waqıtıń zaya ketedi,
onnansha olar menen kelisip, rabayına baǵıp, óz kúnińdi kóre ber» dep aqıl beredi. Kásiples dostı:
«Otqa urınba, isti nasırǵa shaptırıp alasań, óz basıńa sawda arttırıp alasań, onnansha
soqırdıń sońına baq, sen arqayın, tınısh júre ber, barlıq qıysıq isler áste-áste dúzeledi» - dep
másláhat beredi. Kópti kórgen jası úlken: «Jurt awnaǵan jaqqa awna, kópke topıraq shashpa,
ózińnen zordı sıylasań ǵana kún bar» - deydi. Jáne birew: «Qolıńnan kelse – sen de solarday bolıp
jasap bil, bul bes kúnlik dúnyanı jalpaǵına basıp súr» - deydi.
Lirikalıq qaharmannıń kewlindegi gápti bir teberik adam aytadı:
Jasaw kerek qızım, ot bolıp,
Hám tutandır gúllan kewildi,
Nahaq isler pútin joq bolıp,
Jaqsılıqqa bóleń ómirdi.
Hár bir adamnıń óz ómirinde, jámiyette ózi iyelep turǵan dárejede qolınan kelgen jaqsılıqtı
islep, hadal nan jep, haqıyqatlıqtıń tárepi bolıp jasawı – bul insan ómiriniń mazmunı. Bul - insan
idealı. Shayır usıǵan shaqıradı.
Nábiyra Tóreshova búgingi kúni poeziyamızdıń kórnekli wákilleriniń biri. Ol hadallıq,
haqıyqatlıq hám ádillik jırshısı sıpatında óziniń jańa shıǵarmaları menen oqıwshılardıń ruwxıy
dúnyasın, morallıq álemin bayıtıp kiyatır.
REFERENCES
1.
İbragimova G. Házirgi qaraqalpaq poeziyasında qızlar lirikası // «Ustaz jolı», 2007, 17-
fevral.
2.
Járimbetov Q., Genjemuratov B. Ádebiyat teoriyası. –Tashkent: «Sano-standart», 2018.
3.
Allambergenov K., Orazımbetov q., Paxratdinov Á., Bekbergenova M. XX ásir qaraqalpaq
ádebiyatı tariyxı. II bólim. –Tashkent: «Sano-standart», 2018.
