2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
23
BASLAWISH KLASS ANA TILI SABAQLARINDA ZAMANAGÓY OQIW
QURALLARI HÁM TARQATPA MATERIALLAR TIYKARINDA OQITIWDIŃ
AYRIQSHA USILLARI.
Yegenmuradova Nurgoʻzel Annamurat qızı
Nukus innovatsiyalıq Instituti
Baslawısh tálim baǵdarı 3-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13789664
Anotatsiya. Bul maqalada baslawısh klass ana tili sabaqlarında zamanagóy oqıw quralları
hám tarqatpa materiallar tiykarında oqıtıwdıń ayrıqsha usılları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler: baslawısh klass, sabaq, Interaktiv, elektron sensor ekran.
Sensorlı elektron doska markerler járdeminde hár túrlı paydalanıwshı interfeysin shaqırıp
alatuǵın, kólem tárepinen úlken bolǵan sensor ekran bolıp tabıladı. Olar klassik prezentaciyalarda
joqarı texnologiyalar múmkinshilikleri menen birgelikte, barlıq múmkinshiliklerden
paydalanıwǵa sharayat jaratadı. Interaktiv elektron doskalarǵa jalǵanǵan multimedia -proyektorlar
multimedialı ortalıqta islew ushın, informaciyalardı internet arqalı, magnitofon, kom-pyuter, DvD-
disklar, flesh yad yamasa videokameralar menen prezentaciya tipida kórsetiw ushın sharayat
jaratadı.
Interaktiv elektron doskalarda jazılǵan barlıq informaciyalar izbe-izligin kompyuterde
kórsetiw ushın baǵdarlamalıq támiynatlarda múmkinshilikler islep shıǵılǵan bolıp, bunday
kórsetisler de tuwrı, da teris halda ámelge asırılıwı múmkin.
Interaktiv doska
z
amanagóy kompyuter texnologiyalarınıń taǵı bir jetiskenligi sonnan
ibarat, internet sistemasınan erkin paydalanaolishligi bolsa ekinshiden videokonfrensiyalarlarni
ápiwayı markerli doskalardaǵı maǵlıwmatlardı ınteraktiv doskalar menen baylanıstıry alıwlıǵında
bolıp tabıladı. SMART texnologiyasi tiykarında islep shıǵarılıp atırǵan ınteraktiv doskalar
tómendegi qolaylıqlardı paydalanıwshılarǵa inám etpekte. Yaǵniy eki qabatlı setkaǵa iye bolǵan
joqarı suwretlerdi úlken 33 ekran kórinisinde kórsete alatuǵın, ekran boylap noqatlar sanı
2000*2000 kórinisinde jaylastırılǵan bolıp bul kórsetilip atırǵan suwrettiń barlıq
múmkinshiliklerin kórsetip beredi. Ínteraktiv doskalar óz gezeginde eki túrli kóriniste islep
shiǵarıladı : tuwrı hám teris proeksiyalı. Ínteraktiv doskalardıń aqirgi variantları joybarı proeksion
televizor kórinisinde islep shıǵılǵan bolıp bunda proektorlar doskanıń arqa tárepinde jaylasqan
boladı, bul bolsa túsindiriw jumısların alıp baratuǵındıń kózine nur túsiwden saqlaydı. Arnawlı
baǵdarlamalar tiykarında fayllar óshirilip, keyininen albom kórinisinde maǵlıwmatlardıń
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
24
saqlanıwın ámelge asıradı. Bunnan tısqarı paydalanıwshılar tárepinen tayarlanǵan materiallar
yamasa súwretler aldınan kórsetiw qásiyetleri bar. Doskanıń tómengi bóleginde jaylasqan
tuymelerden birin basıw ornına, klaviatura járdeminde kerekli súwretlerdi shaqırıp alıw múmkin
boladı, virtual jaǵdayda jaylasqan tuymeler járdeminde tekstler jazıw múmkinshiligi de bar. Mına
nárseni ayrıqsha atap ótiw kerekki ınteraktiv doskanıń islew sistemasın, kompyuter aldınan biliwi
kerek, óytkeni sonda suwret doskanıń qaysı jayına jóneltiriliwi hám sol noqattan suwretti uzatıwdı
mu'ltiproektor járdeminde ámelge asıradı. Ínteraktiv doskalar tiykarınan úsh túrdegi reńler menen
islew ushın mólsherlengen bolıp, paydalanıwshı nur taralayotgan noqatqa reń belgisiniń qandayda
birsin ornatıwı menen doska sol reńde suwretlerdi kórsetip beredi.
Interaktiv elektron doskalar
Elektron interaktiv doska (Interactive whiteboar) bul-tálim beriwdiń zamanagóy quralı
bolıp, kompyuter hám proektordan ibarat kompleks quramında isleydi. Bul qurallar arqalı jańa
pedagogik usılları : “tarmaqlar”, “blits-oyın”, “intervyu”,- grafiklı organazeyler, slaytlar, video -
tarmaqlardan paydalanıw múmkin.
Bilimlendiriw tarawındaǵı qollanılıp atırǵan aldıńǵı informaciya texnologiyalarınıń
túpkiliklilerinen biri — interaktiv elektron doskaları esaplanadı. Bul káramat doskalar zamanagóy
texnologiyalar rawajlanıwınıń eń joqarı shıńlarınan esaplanadı. Olar ápiwayı markerli doskalar
sıyaqlı kóriniske iye bolıp, olarda jazılıp atırǵan hár bir tekst, grafik kórinis, sızılma, keste
sıyaqlılar minutalarda tez kompyuter ekranında payda boladı. elektron doskalardıń tiykarǵı
abzallıqları tómendegiler:
maǵlıwmattı redaktorlaw kóleminiń keńligi;
nátiyjelerden nusqa alıw, elektron pochta arqalı jıberiw, saqlaw múmkinshilikleriniń bar
ekenligi;
tekst, dawıs, animatsiya, grafikalardan birgelikte paydalanıw múmkinshiliginiń keńligi;
virtual auditoriya jaratıw múmkinshiliginde kórinetuǵın boladı.
Biydan nanıń bolmasa da, biyday sóziń bolsın. Mazalı sózge qulaq sharshamas. Awqat
mazası ózinde, Adam ádebi - sózinde.
Mekteplerde keleshek áwlad miyrasxorların tárbiyalawǵa jóneltirilgen múmkinshilikler óz
gezeginde, pedagog xızmetkerlerden sapalı tálim-tárbiya beriwdi, oqıwshı jaslardan bolsa puqta
bilim alıwdı talap etedi. Bul óz gezeginde hár bir oqıtıwshı moynına jáne de joqarı juwapkershilik
hám wazıypalardı júkleydi.
Baslawısh tálim tálim-tárbiyanıń tiykarı bolıp tabıladı. Tiykar qanshellilik bekkem bolsa
jay sonshalıq shıdamlı bolǵanı sıyaqlı, jetilisken baslawısh tálim alǵan oqıwshılar joqarı klaslarda
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
25
hám tálimdiń keyingi basqıshlarında hesh qiynalmastan jáne de joqarı nátiyjelerge erise aladı. Sol
sebepli baslawısh klass oqıtıwshıları oqıwshılar sawatın shıǵarıwda, olarǵa bekkem bilim beriw
hám olarda zárúrli kónlikpe hám ilmiy tájriybelerdi qáliplestiriwde barlıq múmkinshiliklerdi
jumısqa salıwları, dáslepki tálim-tárbiya processin sapalı aparıwı kerek bolıp tabıladı. Bul wazıypa
hár bir oqıtıwshı moynına úlken juwapkershilik júkleydi jáne bul juwapkershilikti tolıqqonlisezim
etken halda miynet qılıw bolsa dóretiwshilik, izertlew, aldıńǵı hám innovciyalıq texnologiyalardı,
aldıńǵı jumıs tájiriybelerin, nátiyjeli didaktik materiallardı oqıtıw processinde uqıp menen qollaw
iskerligi jatadı.
Baslawısh klass oqıtıwshılarınıń ana tili sabaqlarında oqıwshılardıń sawatlı adamlıǵın
asırıwında eń qolay hám zamanagóy usıllardan biri-sabaq processinde multimedia sabaqlarınan
paydalanıw, oqıwshılarda unamlı oqıw motivların payda etiwshi aldınan baǵdarlamalastırılıp
disklarǵa jazılǵan oqıw tapsırmaları járdeminde awızsha hám jazba Tekstler jaratılıwma
mólsherlengen kommunikativ modullar tiykarında islew bolıp tabıladı.
Baslawısh klass ana tili sabaqlarında sóz soǵıw, gáp dúziw hám tekst jaratılıwına
mólsherlengen kommunikativ modullar oqıwshılardı anıq, jedel pikirlewge, aqırǵı maqset tárepke
umtılıwǵa, kerek bolsa óz pikirin qorǵaw hám tastıyıq etiwge uyretedi, óz sóylewiy sheberligin
ǵárezsiz rawajlandırıw ushın múmkinshilik jaratadı. Usı pikirlerdiń rawajlanıwı ushın
múmkinshilik jaratıw bolsa, taǵı hám taǵı oqıtıwshına, onıń pedagogikalıq uqıpına, zamanagóy
texnika quralların túsiniwi jáne onı úyrenilip atırǵan tema sheńberinde nátiyjeni ámelde qollanıw
eta biliwine baylanıslı.
Bul baslawısh klaslarda, ásirese zárúrli. Informaciya — kommunikatsion texnologiyaları
barlıq tarawlar qatarı tálim sistemasına da Izbe-izlik menen kirip kelip atır. Atap aytqanda,
informaciyalastırılgan multimedialı tálim texnologiyaların baslawısh tálimge engiziw arqalı
ótiletuǵın pánler mazmunın oqıwshılar sanasına to' liq hám jetilisken túrde sıńırıw, innovciyalıq
qurallar menen tanıstırıw zárúrli áhmiyetke iye. Bunnan tısqarı baslawısh tálimde multimedia
qurallarından nátiyjeli paydalanıwdıń ayriqsha abzallıqları da bar.
Olardı tómendegishe ańlatıw múmkin:
− tálimde kórgezbelilik eń tiykarǵı orınlardan birin iyeleydi;
− oqıwshın izertlewge odaydı;
− oqıwshı tálim procesin bir waqtınińózinde kóredi, onı esitedi, oqıwshılarǵa keńlew
kólemdegi hám úlkenlew kólem degi materiallardı tezirek jetkezip beriledi;
− oqıwshı oylawın aktivlestiredi;
− oqıwshı iskerliginiń unamlı motivın payda etedi;
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
26
− shınıǵıwlardı janlı hám baylanısli tárzde aparıwǵa múmkinshilik tuwıladı;
− tálim mazmunına tiyisli materiallardı kompyuter yadında saqlap olardı
− oqıwshılarǵa qálegen waqıtta jetkiziw múmkinshiligi boladı;
− óz-ózin kórsetiw múmkinshiligin beredi, tálim mazmunın jaqtılandıriwde
animatsiyalardan paydalanıwdıń keń múmkinshilikleri jaratıladı.
Sonıń menen birge, mektepge shekem tálim mákemelerinde tárbiyalaniwshilerdiń hám
oqıwshı -jaslardıń ruwxıy tárbiyası eń aktual máselelerden biri bolıp, sol arqalı jámiyet ruwxıylıqın
qáliplestiriwge erisiw múmkin. Sonıń menen birge, baslawısh tálimde informaciya-
kommunikaciyalıq qurallarından paydalanıw processinde oqıwshı -jaslardıń ideologiyalıq
immunitetin qáliplestirip, onı bekkemlenip barıw kerek. Oqıwshılar ruwxıylıqın qáliplestiriwdiń
multimedialı tálim texnologiyaların islep shıǵıw hám odan ámeliyatda keń paydalanıwǵa erisiw.
Sonıń menen birge, multimedia usılı tálim natiyjeliligin asırıwda tómendegi
bilimlendiriwge tiyisli hám tárbiyalıq artıqmashılıqlarǵa iye: informaciyanıń túrli-tumanlıǵı: tekst,
taxta, bezew, sóylew, muzıka, videofilmlardan úzindiler, telekadrlar, animatsiyalardan
paydalanıwǵa eriwiladi; “Insan — kompyuter” ınteraktiv baylanıstiń jańa dárejesi talay keń boladı
hám odan hár tárepleme informaciyalardı aladı; oqıwshılarǵa tálim alıwda dóretiwshilik
munasábetti oyatadı jáne bul óz gezeginde olarǵa isenimdi qáliplestiredi; oqıwshılar oylawın
aktivlestiredi; oqıw iskerliginiń unamlı motivın payda etedi; óz-ózin kórsetiw imkaniyatın beredi;
túrli pikir hám oy-pikirlerge dıqqattı tartıwdı úyrenedi; jańa oy-óristi bildiriwge hám ózlestiriwge
ruhan tayın boladı. Búgingi kún oqıwshısı, olardıń árman -umtılıwı, qızıǵıwshılıqları arasında da
úlken parq bar. Sonnan kelip shıǵıp búgingi kún oqıtıwshı tekǵana mámleketimizde, bálki dúnya
kóleminde júz berip atırǵan jańalıqlardan waqtında xabarlı bolıwı, óz tarawına tiyisli zárúr ilimiy
jańalıqlardı miynet iskerligine qollanıw etiwi, tek sabaqlıqqa súyene otirip qalmastan, tema
kólemin oqıwshılarǵa anglata biliwi, óz ústinde tinmay izertlewi, ózinde bar bilimlerdi jáne de
keńeytira barıwı kerek. Oyshıllarımız aytqanı sıyaqlı : «Oqıtıw — eki ese oqıw bolıp esaplanadı».
Sonday eken, hár bir oqıtıwshı -tárbiyashı bul úgitga ámel eter eken, hesh kem bolmaydı.
Eń úlken parq bolsa házirgi kún oqıtıwshınıń jumıs iskerligi innovciyalıq informaciya texnologiya
dúnyası, aldıńǵı pedagogikalıq texnologiyalardan nátiyjeli paydalanıw, jáhán jámiyetshiliginde óz
ornı bar ekenliginde. Oqıtıwshılıq kásipiniń qatar juwapkershiliklerin sanap ótiw múmkin. Biz
oqıtıwshılar jetkinshek sanasına forma beretuǵın, olardı joqarı tekshelerge alıp shıǵıwshı dańqlı
kásip iyeleri ekenligimizni da umıtpawımız kerek. Ana tili hám ádebiyat páni oqıtıwshı hár bir
insan ushın turmısda biliwi shárt esaplanǵan tuwrı sóylew, kórkem oqıw, óz pikirin ǵárezsiz bildire
alıw, awızsha hám jazba sóylew hám de sawatlılıqtıń múmkinshiligi barınsha joqarı dárejesin
2024
SEPTEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 7
27
iyelewlerinde Kópir wazıypasın atqaradı. Oqıwshılar ruwxıylıqın qáliplestiriwde pedagogikalıq
faktorlardı da kóplegen tapsa boladı. Olar tálim mazmunın jańa sapa basqıshına kóteriwge bekkem
didaktik tiykar bóle aladı hám olardı tálim mazmunına ustalıq menen kirgiziw bolsa, ayriqsha
innovciyalıq process bolıp, bunda oqıtıwshınan joqarı pedagogikalıq uqıp talap etiledi.
REFERENCES
1.
Djaylavov A. Ta’lim sohasida interaktiv davlat xizmatlaridan foydalanish texnologiyalari
(malaka oshirish kurslari tinglovchilari uchun uslubiy qo‘llanma).-A.Avloniy nomidagi
XTXQTMOMI,2016.
2.
Ishmuhamedov R.J, Yuldashev M.A, “Ta’lim va tarbiyada innovatsion pedagogic
texnologiyalar”.T.: “Nihol”,2013.
3.
Pirniyazova A., Pirniyazov Q., Bekniyazov Q. Baslawısh klaslarda ana tilin oqıtıw
metodikası−Т.: “Sano-standart” 2018, 239-bet.
4.
Utemuratov B.Q. Baslawısh klaslarda ana tilin oqıtıw metodları Nókis, Qaraqalpaqstan, 2017
jıl, 55 bet.
