ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
72
PARLAMENT SAYLOVIGA YANGICHA YONDASHUV
Xushvaqtov Z.R.
O’zDJTSU o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13899781
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
O'zbekistonda yangi parlament saylovi, mamlakatning
siyosiy tizimini shakllantirishda muhim rol o'ynashi yoritilgan. O'zbekistonda saylov yangicha
yondashuvga asoslanganligi va xalqaro standartlarga moslashtirilgani yoritilgan. 2024-yilda
bo'lib o'tadigan navbatdagi parlament saylovlari mamlakatning kelajakdagi rivojlanishi va
hukumatning xalq oldidagi mas'uliyatini oshirishda muhim ahamiyatga ega ekani haqida
ma`lumot keltirilgan.
Kalit so`zlar:
Parlament saylovi, Oliy Majlis, saylov qonunchiligi, saylov jarayoni, siyosiy
partiyalar, saylov islohotlari, demokratik jarayonlar, saylov monitoring, xalqaro standartlar,
siyosiy vakillik, ijtimoiy faoliyat fuqarolik jamiyati, saylov kompaniyasi.
NEW APPROACH TO PARLIAMENTARY ELECTIONS
Abstract.
In this article, the new parliamentary election in Uzbekistan plays an important
role in the formation of the country's political system. It was highlighted that the election in
Uzbekistan is based on a new approach and adapted to international standards. It is reported that
the next parliamentary elections in 2024 are important for the future development of the country
and increasing the government's responsibility to the people.
Key words:
Parliamentary election, Oliy Majlis, election law, election process, political
parties, election reforms, democratic processes, election monitoring, international standards,
political representation, social activity, civil society, election company.
НОВЫЙ ПОДХОД К ПАРЛАМЕНТСКИМ ВЫБОРАМ
Аннотация.
В данной статье новые парламентские выборы в Узбекистане играют
важную роль в формировании политической системы страны. Было подчёркнуто, что
выборы в Узбекистане основаны на новом подходе и адаптированы к международным
стандартам. Сообщается, что следующие парламентские выборы в 2024 году важны для
дальнейшего развития страны и повышения ответственности правительства перед
народом.
Ключевые слова:
Парламентские выборы, Олий Мажлис, избирательное право,
избирательный
процесс,
политические
партии,
избирательные
реформы,
демократические процессы, мониторинг выборов, международные стандарты,
политическое представительство, общественная деятельность, гражданское общество,
избирательная компания.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XXII bobi [1]
saylov siyosatini tartibga
soladi. U Oʻzbekiston Respublikasining „Saylov kodeksi“ [2]da o`z ifodasini topgan. Shuningdek,
„O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha
tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori“ [3]
O'zbekistonda saylov jarayonlarini adolatli tashkil etishda huquqiy asos sanaladi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
73
Markaziy Saylov komissiyasining 2024-yil 26-iyuldagi qaroriga asosan 2024-yil 27-
oktyabr kuni oʻtkaziladigan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va xalq
deputatlari Kengashlari deputatlari sayloviga start berildi [4].
Ushbu saylovlarning mazmunan yangi va texnologik o`tishi kutilmoqda. Saylovlarni
Konstitutsiya va qonunlarimiz, umume’tirof etilgan xalqaro demokratik standartlar asosida va
ularga to‘la rioya qilgan holda o‘tkazish ko‘p jihatdan fuqarolarimizning saylov qonunchiligi
bo‘yicha huquqiy savodxonligiga bog‘liq. Saylov jarayonlari birinchi marotaba „E-saylov“
axborot tizimi orqali tashkil etilmoqda.
Qayd etish joiz, bu yilgi saylovlarni texnologik jihatdan yangi va zamonaviy bosqichda
o‘tkazish maqsadida keng qamrovli ishlar amalga oshirilmoqda. Xususan, saylov kampaniyasi
davrida mutlaqo o‘ziga xos platforma “E-SAYLOV” axborot tizimi va Saylov jarayonini
boshqarish axborot tizimlaridan foydalanish saylovlarning xalqaro standartlarga mos tarzda
o‘tishiga xizmat qiladi.
"E-saylov" tizimi — bu elektron saylov tizimi bo'lib, unda saylov jarayonlari onlayn
platformalar orqali amalga oshiriladi. Ushbu tizim yordamida saylovchilar o'z ovozlarini
masofadan turib, tez va qulay tarzda berishlari mumkin. E-saylov tizimi asosan quyidagi
afzalliklarga ega:
1. Ovoz berishning qulayligi: Saylovchilar o'zlarining shaxsiy kompyuterlari yoki mobil
qurilmalari orqali ovoz berish imkoniyatiga ega.
2. Tezlik va samaradorlik: Ovozlar tezda to'planadi va hisoblanadi, bu esa saylov
natijalarini tezroq e'lon qilish imkonini beradi.
3. Shaffoflik: Elektron tizimlar orqali ovoz berish jarayoni shaffof bo'ladi, bu esa saylov
natijalariga nisbatan ishonchni oshiradi.
4. Xavfsizlik: Ovoz berish jarayonida maxfiylik va ma'lumotlarning himoyasi uchun
zamonaviy xavfsizlik choralaridan foydalaniladi.
E-saylov tizimining qo'llanilishi har xil mamlakatlarda va hududlarda farq qiladi. Bunday
tizimlar ko'plab joylarda, xususan, Amerika Qo'shma Shtatlarida, Estoniya va boshqa davlatlarda
muvaffaqiyatli tatbiq etilgan. Biroq, bu tizimlar o'zining xavflari va muammolariga ham duch
kelishi mumkin, masalan, texnik nosozliklar, kiberhujumlar va boshqa xavfsizlik muammolari.
O'zbekistonning yangi 2023 yil 30-aprelda referendum orqali qabul qilingan
Konstitutsiyasi saylov tizimida ham yangi islohotlarni o'tkazishga huquqiy asos yaratdi.
Oʻzbekistonda ilk marotaba Oliy Majlis Qonunchilik palatasi saylovlari aralash saylov
tizimi, yaʼni majoritar-proporsional tizim asosida oʻtkazilmoqda.
Aralash saylov tizimi ‒ bu saylovchilarni vakillik qilish uchun turli saylov metodlarini
birlashtiradigan tizimdir. Odatda, bu tizimda bir vaqtning o'zida proporsional va majburiy
(masalan, ko'pchilik) ovoz berish usullari qo'llaniladi. Aralash saylov tizimining asosiy
xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Proporsional va majburiy ovoz berish: Aralash tizimda saylovchilar bir qismini
proporsional, ikkinchi qismini esa majburiy saylov metodlari orqali tanlash imkoniyatiga ega. Bu,
masalan, bir qism saylovchilar partiyalarga, boshqasi esa muayyan shaxslarga ovoz berishlari
mumkin.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
74
2. Saylovchilarning vakillik huquqi: Bu tizim saylovchilarga turli variantlarni tanlash
imkonini beradi, shuning uchun har bir saylovchi o'zining xohishiga ko'ra eng yaxshi nomzod yoki
partiyani tanlashda ko'proq erkinlikka ega bo'ladi.
3. Xulq-atvor va siyosiy xilma-xillik: Aralash tizim, odatda, siyosiy partiyalar va
nomzodlar sonini oshirishga yordam beradi, bu esa ko'p xilma-xillik va turli fikrlarni aks ettiradi.
4. Natijalarni hisoblash murakkabligi: Aralash saylov tizimi natijalarini hisoblashda
yanada murakkab jarayonlarni talab qilishi mumkin, chunki har xil usullarni birlashtirish zarur.
5. Ovoz berish va saylov jarayonining shaffofligi: Bunday tizimda saylov jarayonining
shaffofligi muhim ahamiyatga ega, chunki bir nechta metodlar birlashtirilganligi sababli, bu
jarayonda ishonchni oshirish uchun ko'proq e'tibor qaratish lozim.
Aralash saylov tizimlari turli mamlakatlarda qo'llaniladi. Misol uchun, Germaniya va
Yangi Zelandiya kabi davlatlar aralash tizimlarni muvaffaqiyatli amalga oshirib, saylov
jarayonlarini yanada samarali va adolatli qilishni maqsad qilgan.
Aralash saylov tizimiga o‘tish siyosiy partiyalarning jamiyatimiz va boshqaruv tizimidagi
ta’sirini oshirishga xizmat qilmoqda. Deputatlarning 75 nafari bevosita majoritar, 75 nafari esa,
proporsional tizim boʻyicha siyosiy partiyalarga berilgan ovozlar asosida saylanishadi. Ma’lumot
uchun, majoritar saylov tizimi – davlat va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlariga saylov tizimi
bo‘lib, unda saylov okrugida ko‘pchilik ovoz olgan nomzodlar saylangan hisoblanadi.
Proporsional saylov tizimida saylovchilar aniq shaxsga emas, balki biror partiyaga ovoz beradi.
Siyosiy partiyalarning rolini oshirish uchun aralash saylov tizimiga o‘tish taklifi mart oyida
O‘zbekiston prezidenti tomonidan deputatlar bilan uchrashuvda ilgari surilgan edi [5].
Konstitutsiyaning yangi tahriri bo‘yicha referendumdan so‘ng Shavkat Mirziyoyev 8-may
kuni majoritar-proporsional saylov tizimini joriy etish to‘g‘risidagi farmonni imzoladi.
Ayollarning soni bir mandatli saylov okruglari bo‘yicha, shuningdek partiya ro‘yxati
asosida siyosiy partiyadan ko‘rsatilgan deputatlikka nomzodlar sonining kamida 40 foizini tashkil
etishi kerak. Bunda partiya ro‘yxatidagi ketma-ketlikda kamida har 5 nafar nomzodning ikki nafari
ayol kishi bo‘lishi lozim.
O'zbekistonda parlament saylovlariga yangicha yondashuv quyidagi asosiy jihatlarni o'z
ichiga oladi:
1. Saylov qonunchiligini takomillashtirish: O'zbekiston hukumati saylov qonunchiligini
zamonaviy talablarga moslashtirishga qaratilgan islohotlarni amalga oshirmoqda. Bu, shaffoflik
va adolatni ta'minlash, saylov jarayonida qonuniylikni kuchaytirish maqsadida muhimdir.
2. Demokratik jarayonlarni kuchaytirish: O'zbekiston demokratiyasini rivojlantirish,
fuqarolarning saylov jarayonlarida faol ishtirokini rag'batlantirishga qaratilgan tashabbuslarni
amalga oshirishga e'tibor qaratilmoqda. Saylovchilarni saylov jarayoni haqida ma'lumotlar bilan
ta'minlash uchun turli targ'ibot kampaniyalari o'tkazilishi rejalashtirilgan.
3. Saylov tizimini isloh qilish: O'zbekistonda saylov tizimini modernizatsiya qilish va
saylov jarayonining shaffofligini oshirishga qaratilgan qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu
jarayonda saylov qonunchiligini takomillashtirish va xalqaro standartlarga moslashtirish muhim
o'rin tutadi.
4. Saylov jarayonida ishtirok etish: O'zbekiston hukumati fuqarolarni saylov jarayonida
faol ishtirok etishga chaqirmoqda. Bu borada yosh avlodning saylovlarda qatnashishini
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
75
rag'batlantirish, o'z huquqlari va majburiyatlarini bilishlarini ta'minlashga qaratilgan tashabbuslar
mavjud.
5. Monitoring va nazorat: Saylov jarayonlarini mustaqil monitoring qilish tizimini
kuchaytirish, xalqaro tashkilotlar va kuzatuvchilarni jalb etish, shuningdek, saylovlardan oldin va
keyin kuzatuvchilar tomonidan o'tkaziladigan baholashlar orqali shaffoflikni ta'minlash.
6. Axborot texnologiyalari: Saylov jarayonlarida axborot texnologiyalarining qo'llanilishi,
elektron saylov tizimlarining joriy etilishi, fuqarolarni onlayn tarzda ro'yxatdan o'tkazish
imkoniyatlari yaratish.
7. Ijtimoiy masalalar: Saylovlarning ijtimoiy masalalarga qaratilishi, gender tengligi,
yoshlar va qiyinchilikka uchragan guruhlarning saylovda ishtirokini qo'llab-quvvatlashga
qaratilgan dasturlar.
8. Gender tengligi: ayollarning soni bir mandatli saylov okruglari bo‘yicha, shuningdek
partiya ro‘yxati asosida siyosiy partiyadan ko‘rsatilgan deputatlikka nomzodlar sonining kamida
40 foizini tashkil etishi kerak. Bunda partiya ro‘yxatidagi ketma-ketlikda kamida har 5 nafar
nomzodning ikki nafari ayol kishi bo‘lishi lozim.
9. Tashqi hamkorlik: Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish, saylov
jarayonlaridagi tajribalardan foydalanish va saylov islohotlari bo'yicha maslahat olish.
O'zbekistonning yangi saylov yondashuvlari demokratik jarayonlarni yanada rivojlantirish,
shaffoflikni ta'minlash va fuqarolarni saylovlarda faol ishtirok etishga undash maqsadida amalga
oshirilmoqda.
REFERENCES
1.
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 01.05.2023
2.
O‘zbekiston Respublikasining Saylov kodeksi. 26.06.2019
3.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi faoliyatini takomillashtirish
bo‘yicha tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
Qarori, 06.11.2018 yildagi PQ-4004-son.
4.
Марказий сайлов комиссиясининг мажлиси; 26/07/2024
5.
Gazeta.uz
6.
Turdimuratov Y. A. National veterinary medicine in traditional Uzbek livestock
breeding //ISJ. – 2019.
7.
Turdimuratov Y. A. Etnosport‒milliy sport turlari va xalq o ‘yinlarini rivojlantirishning
muhim omili //Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 132-139.
