ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
663
PROFESSIONAL SPORTDA ETIK BARQARORLIK
Xushvaqtov Z.R.
O’zDJTSU., O’qituvchi.
Jahongirov B.B.
O’zDJTSU., Professor v.b.
Abdikadirova N.S.
O’zDJTSU., Dotsent v.b.
Nurullayeva Dj.S.
O’zDJTSU., Dotsent v.b.
Mirdjamolova N.Z.
O’zDJTSU., Katta o’qituvchi.
Kazoqov R.T.
O’zDJTSU., Katta o’qituvchi.
A’zamova M.G.
O’zDJTSU., O’qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15676845
Annotatsiya.
Mazkur maqolada sport etikasi tushunchasi, uning shakllanishi va
zamonaviy sportda tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Sportda adolat, halollik, raqibga hurmat, o‘zini
tutish madaniyati kabi etik qadriyatlarning ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, professional
sportchilarning, murabbiylar va sport muassasalarining axloqiy mas’uliyati, dopingdan
foydalanish, korrupsiya va zo‘ravonlik holatlariga qarshi kurashish zarurati ilmiy
-nazariy
jihatdan asoslab berilgan. Maqolada sport etikasi nafaqat sportchilar, balki butun jamiyatning
madaniy rivojlanishiga xizmat qiluvchi muhim omil sifatida ko‘rsatilgan. Muallif sport etikasi
masalalarini yoritishda xorijiy tajribalar va xalqaro sport tashkilotlarining me’yoriy
hujjatlariga ham murojaat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Sport etikasi, axloqiy mas’uliyat, halollik, raqibga hurmat, doping,
sportdagi korrupsiya, etik kodeks, sport madaniyati, sportda adolat, yoshlar tarbiyasi.
Kirish.
Sport etikasi
–
bu sport faoliyatida amal qilinadigan axloqiy qoidalar, tamoyillar va
me’yorlar majmuasidir [1]. Sport etikasi sportchilarning, murabbiylarning, hakamlarning va
hatto tomoshabinlarning xatti-
harakatlariga ta’sir qiladi. Uning asosiy maqsadi –
sportda sog‘lom
raqobat, adolatli kurash, o‘zaro hurmat va halollik muhitini shakllantirishdir. Sport etikasining
bosh tamoyillari quyidagilardan iborat: halollik, ya’ni raqibni aldamaslik, dopingdan voz kechish
va me’yorlarga amal qilish; adolat, ya’ni har bir sportchiga teng imkoniyatlar yaratish va
hakamlikda xolislikni saqlash; hurmat, ya’ni raqib, hakam va tomoshabinlarga nisbatan odob
doirasida muomala qilish; mas’uliyat, ya’ni o‘z harakati va qarorlari uchun axloqiy javobgarlikni
his qilish; va nihoyat, do‘stlik va birdamlik, ya’ni sport orqali xalqlar o‘rtasida totuvlik va
hamkorlikni mustahkamlash. Sport etikasi, shuningdek, sportda zo‘ravonlik, tajovuzkorlik,
kamsitish, irqchilik va boshqa salbiy holatlarga qarshi kurashadi. U sportni nafaqat jismoniy
kuch namoyon etiladigan maydon, balki axloqiy qadriyatlar mujassam bo‘lgan soha sifatida
rivojlantirishga xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
664
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Sportning ijtimoiy funksiyalari esa sportning jamiyatdagi ko‘p qirrali ahamiyatini ochib
beradi. Avvalo, sport tarbiyaviy vosita sifatida insonda iroda, sabr, intizom, fidoyilik,
mehnatsevarlik kabi fazilatlarni rivojlantiradi. Ayniqsa, yoshlar orasida sport ularni zararli
odatlardan
–
giyohvandlik, spirtli ichimliklar, jinoyatchilikdan himoya qilib, maqsad sari intilish,
sog‘lom muhitda yashashga undaydi. Sportning yana bir muhim vazifasi –
sog‘liqni
mustahkamlashdir. Jismoniy mashg‘ulotlar yurak
-qon tomir tizimi, mushak va asab tizimini
mustahkamlaydi, stressdan holi bo‘lishga yordam beradi va immunitetni oshiradi.
Sport
ommaviylashgani sari sog‘lom turmush tarzi jamiyatda keng yoyiladi.
Shuningdek, sport madaniy va ma’naviy birlikni ta’minlovchi vosita hamdir. Har bir xalq
o‘zining milliy sport turlariga ega bo‘lib, ular orqali madaniy merosni saqlaydi va rivojlantiradi.
Masalan, o‘zbek xalqining kurash, kopkari, uloq kabi sport turlari xalq hayot tarzining
ajralmas qismidir. Sport jamiyatda ijtimoiy integratsiya
–
ya’ni har xil ijtimoiy guruhlar,
millatlar, irqlar o‘rtasida birdamlikni kuchaytirish vositasi sifatida ham ahamiyatli. U nafaqat
sog‘lomlar, balki nogironlar, ayollar, turli yoshdagi insonlar uchun ham ijtimoiy imkoniyatlar
maydonini ochadi[2].
Bundan tashqari, sport aholining bo‘sh vaqtini mazmunli o‘tkazish, dam olish va hordiq
chiqarish imkonini yaratadi. Ayniqsa, sport to‘garaklari, ommaviy yugurishlar, futbol
maydonchalari, sport zallari yoshlarning bo‘sh vaqtini sermazmun tashkil etishga xizmat qiladi.
Sport orqali milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘usi ham shakllanadi. Xalqaro
musobaqalarda yurtimiz vakillarining erishgan yutuqlari orqali xalqda o‘ziga bo‘lgan ishonch,
iftixor hissi paydo bo‘ladi. Shu orqali sport mamlakat obro‘sini yuksaltiradi, bayrog‘ini dunyo
maydonlarida baland ko‘taradi.
Sport inson hayotida katta ijtimoiy, jismoniy va ma’naviy ahamiyatga ega bo‘lgan
faoliyat turi bo‘lib, uning asosida nafaqat jismoniy kuch, balki axloqiy me’yorlar, etik qadriyatlar
va insonlar o‘rtasidagi munosabatlar yotadi. Aynan shu jihatlar sportni nafaqat musobaqa yoki
mashg‘ulotlar yig‘indisi, balki keng ijtimoiy va madaniy hodisa sifatida talqin qilishga asos
bo‘ladi. Sportdagi axloqiy mezonlar va ularni ifodalovchi etik qoidalar esa “sport etikasi”
tushunchasida mujassam topgan. Sport etikasi sportchilarning, murabbiylarning, hakamlarning
va boshqa ishtirokchilarning o‘zaro munosabatini tartibga soluvchi axloqiy tamoyillar tizimidir.
Bu tizim sportda halollik, adolat, hurmat, intizom va mas’uliyat kabi fazilatlarni saqlab
qolishga xizmat qiladi.
Sport etikasida axloqning tuzilishi bir necha asosiy tarkibiy qismlardan iborat. Birinchi
navbatda, bu
–
axloqiy qadriyatlardir[3]. Ular sportchining ichki e’tiqodini shakllantirib, halollik,
iroda, fidoyilik, adolat, jamoaviylik kabi tushunchalar asosida rivojlanadi. Ikkinchidan, axloqiy
me’yorlar mavjud bo‘lib, ular sportda qanday xatti
-
harakatlar to‘g‘ri, qaysilari esa noto‘g‘ri
ekanini belgilaydi. Masalan, sportda dopingdan foydalanmaslik, raqibga hurmat bilan
munosabatda bo‘lish, hakam qarorlarini qabul qilish axloqiy me’yorlar jumlasiga kiradi.
Uchinchidan, sport etikasi doirasida axloqiy tamoyillar ham mavjud bo‘lib, ular orqali
sport faoliyatining umumiy yo‘nalishi belgilanadi. “Toza o‘yin”, “xolis baholash”, “sportiylik
ruhini saqlash” kabi tushunchalar tamoyillar sifatida harakatlarni yo‘naltiradi. To‘rtinchidan,
axloqiy ong sportchining o‘z xatti
-harakatlarini anglab baholay olish qobiliyatini bildiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
665
Sportchi o‘z harakatining oqibatini oldindan his qilishi, bu harakat axloqiy me’yorlarga
mos yoki zidligini tushunishi lozim. Beshinchidan, sportda axloqiy fazilatlar
–
ya’ni shaxsiy
sifatlar muhim o‘rin tutadi. Masalan, sabr
-toqat, irodalilik, halollik, mehnatsevarlik kabi
fazilatlar sportchining ijtimoiy va axloqiy kamolotini ta’minlaydi.
Sportdagi axloqiy munosabatlar esa sport faoliyati jarayonida yuzaga keladigan
insonlararo munosabatlarning ma’naviy
-axloqiy jihatdan tartibga solingan shaklidir. Bu
munosabatlar bir nechta yo‘nalishlarda tasniflanadi. Birinchi yo‘nalish –
sportchi va sportchi
o‘rtasidagi axloqiy munosabatlardir. Ular raqobatga asoslangan bo‘lsa
-da, bu raqobat halollik,
adolat va hurmat asosida olib borilishi kerak. Sportchilar bir-biriga nisbatan tajovuzkorlik
qilmasligi, g‘alabaga erishish uchun nohalol vositalardan foydalanmasligi lozim. Ikkinchi
yo‘nalish –
sportchi va murabbiy o‘rtasidagi munosabatlar bo‘lib, ular o‘zaro ishonch, sadoqat
va hurmat asosida shakllanadi. Murabbiy nafaqat jismoniy tayyorgarlik, balki axloqiy tarbiya
beruvchi shaxs hamdir.
Sportchi esa murabbiyning ko‘rsatmalariga amal qilishi, intizomli bo‘lishi va
mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishi kerak. Uchinchi yo‘nalish –
sportchi va hakam o‘rtasidagi
axloqiy munosabatdir. Bu munosabatlarda sportchi hakam qarorlariga hurmat bilan yondashishi,
tartibni buzmasligi, shuningdek, hakam esa o‘z navbatida adolatli, xolis va betaraf bo‘lishi zarur.
To‘rtinchi yo‘nalish –
murabbiy va hakam o‘rtasidagi munosabatlar bo‘lib, ular o‘zaro
hurmat, madaniyatli muloqot va nizomlarga amal qilish asosida yuritilishi kerak. Beshinchi
yo‘nalish –
sportchi va tomoshabinlar o‘rtasidagi munosabatlardir. Sportchi o‘zining xatti
-
harakati, madaniyati va sportiyligi bilan tomoshabinlarga ijobiy namuna bo‘lishi lozim,
tomoshabinlar esa sportchini hurmat bilan kuzatishi, etik me’yorlarga amal qilishi zarur. Va
nihoyat, oltinchi yo‘nalish –
sport jamoasi va jamiyat o‘rtasidagi axloqiy munosabatlardir. Sport
jamoalari sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, yoshlarga ijobiy namuna bo‘lish va milliy
qadriyatlarni saqlashda jamiyat oldida axloqiy mas’uliyatga egadirlar[4].
Sport faqat jismoniy sog‘lomlashtirish vositasi emas, balki ma’naviy, axloqiy va estetik
tarbiyaning muhim omilidir. Ayniqsa, estetik tarbiya sportchilarning tashqi ko‘rinishi,
harakatlarning muvozanati, o‘zini tutish madaniyati, kiyinish uslubi va sahnadagi o‘zini tutish
shakllari orqali ifodalanadi. Sport estetikasi
–
bu harakatdagi go‘zallik, uyg‘unlik, ritm, dinamika
va musiqiylikdir. Sport musobaqalari, ayniqsa badiiy gimnastika, figurali uchish, suzish, sport
raqslari kabi turlarda estetik tarbiyaning barcha ko‘rinishlari yaqqol namoyon bo‘ladi. Bunday
sport turlarida har bir harakat, har bir chiqish, hattoki sport kiyimi ham estetik qoidalar asosida
tanlanadi. Bundan tashqari, estetik tarbiya sportchining ichki dunyosiga ham ta’sir ko‘rsatadi. U
go‘zallikni nafaqat tashqi ko‘rinishda, balki harakatlar muvofiqligi, raqobatdagi samimiyat,
raqibga hurmat va muomala madaniyatida ham ifodalaydi. Estetik tarbiya orqali sportchi o‘ziga
xos shaxsiy madaniyatga ega bo‘lib boradi, o‘z qiyofasi, nutqi, xulqi bilan atrofdagilarga ijobiy
ta’sir o‘tkazadi. Ayniqsa, yoshlar orasida estetik tarbiya ularni beg‘arazlik, chiroyli so‘zlashish,
pokiza kiyinish, o‘zini madaniyatli tutish kabi fazilatlar orqali shakllantiradi. Estetik tarbiya
shunchaki tashqi ko‘rinish emas, balki ichki go‘zallik –
ya’ni ma’naviy tozalik, hissiy uyg‘unlik
va madaniyatli muomala shaklidir[5].
Boshqa tomondan, sportda estetik tarbiyaning to‘laqonli amalga oshirilishi uchun sport
etikasi normalariga qat’iy rioya qilish zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
666
Sport etikasi normalari
–
bu sportchilar va boshqa ishtirokchilarning xatti-harakatlarini
tartibga soluvchi axloqiy me’yorlar tizimidir. Bu normalarga amal qilish sportning asl mohiyatini
saqlab qolishga, sog‘lom raqobatni ta’minlashga va sportchilar o‘rtasida hurmatli, do‘stona
muhitni yaratishga xizmat qiladi. Sport etikasi normalariga rioya qilishning birinchi sharti
–
bu
halollikdir. Sportchi raqobatda halol harakat qilishi, g‘alabaga noqonuniy yoki axloqiy
me’yorlarga zid vositalar bilan erishmasligi kerak. Doping vositalaridan foydalanish, raqibga
ataylab zarar yetkazish, yolg‘on bahonalar orqali natijani o‘zgartirish –
bular sport etikasi
normalariga mutlaqo zid hisoblanadi. Ikkinchi sharti
–
bu hurmat tamoyilidir. Sportchi
murabbiy, hakam, raqib va tomoshabinga nisbatan doimo hurmat bilan munosabatda bo‘lishi
zarur. Uchinchidan, sportchining o‘zini tutish madaniyati ham sport etikasi doirasida baholanadi.
Sportchi har qanday vaziyatda muvozanatli, sabrli, madaniyatli va xolis bo‘lishi kerak.
Musobaqa vaqtida yoki undan keyin tajovuzkorlik, hakam qarorlariga qo‘pol e’tiroz
bildirish, raqibni kamsitish kabi holatlar sport etikasi normalarining buzilishi hisoblanadi.
To‘rtinchidan, sportchining jamoaviylik ruhiga sodiq bo‘lishi ham muhim. U shaxsiy
manfaat emas, jamoaning, sport turining va jamiyatning obro‘sini o‘ylab ish tutishi lozim.
Beshinchidan, sport etikasi normalariga rioya qilish
–
bu sportchining nafaqat musobaqadagi,
balki kundalik hayotidagi axloqiy fazilatlarini ham aks ettiradi. U o‘zini doimo namunali tutishi,
yoshlar uchun ijobiy namuna bo‘lishi, omma orasida sport va sog‘lom turmush tarzini targ‘ib
qilishi lozim.
Sport axloq kodeksi
–
bu sport sohasidagi ishtirokchilar (sportchilar, murabbiylar,
hakamlar va boshqa rasmiylar) o‘rtasidagi xulq
-
atvorni tartibga soluvchi axloqiy va me’yoriy
tamoyillar majmuasidir. Sportda qatnashish faqatgina jismoniy faollikni ta’minlab qolmasdan,
balki axloqiy fazilatlar, hurmat, adolat va xolislik kabi muhim qadriyatlarni ham rivojlantiradi.
Sport axloq kodeksi shu tamoyillar asosida sportni sog‘lom va adolatli olib borishni
nazarda tutadi.
Bu kodeks barcha sportchilarni, murabbiylarni, hakamlarni va tomoshabinlarni umumiy
axloqiy qoidalarga rioya qilishga chaqiradi. Ayniqsa, sportda halollik va adolat tamoyillari eng
asosiy o‘rinlarni egallaydi. Sportchilar o‘z o‘yinlarida raqiblariga hurmat ko‘rsatishi,
musobaqalarda faqat halol usullar bilan ishtirok etishi kerak. Bu, shuningdek, doping
vositalaridan foydalanishni taqiqlaydi. Sportda dopingdan foydalanish nafaqat sport etikasi bilan,
balki jismoniy va ma’naviy jihatdan ham zararli bo‘lib, sportning asosiy mohiyatiga zid keladi.
Sport axloq kodeksining yana bir muhim tamoyili
–
bu hurmat. Sportchi nafaqat o‘yin
maydonida, balki kundalik hayotda ham o‘zining va boshqalarning qadr
-qimmatini hurmat
qilishi kerak. Bu, o‘z navbatida, sportchilarning musobaqalardagi xulq
-atvorini, murabbiylarga,
hakamlar va tomoshabinlarga bo‘lgan munosabatini o‘z ichiga oladi[6]. Sportchilar o‘zlarining
chiqishlari orqali nafaqat sportning jismoniy jihatlarini, balki uning estetik va madaniy
tomonlarini ham namoyish etadilar. Har bir sportchi o‘zini o‘rnak sifatida ko‘rsatishi, yosh
avlodga halol va madaniyatli bo‘lishni o‘rgatishi zarur.
Bundan tashqari, sport axloq kodeksi gender, irq yoki millatga qarab kamsitish yoki
diskriminatsiyani qat’iyan rad etadi. Sportda tenglik va xolislikni ta’minlash, barcha
ishtirokchilarga teng imkoniyatlar yaratish hamda jamiyatda sport orqali ijobiy o‘zgarishlarni
amalga oshirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
667
Irqiy, jinsiy va diniy kamsitishlarga qarshi kurashish hamda o‘yin maydonida
diskriminatsiyaning oldini olish kodeksning ajralmas qismlaridan biridir. Sportda etik
tamoyillarga rioya qilish faqatgina o‘yin maydonida emas, balki sportchining kundalik
turmushida ham o‘z aksini topishi kerak. Sportchining shaxsiy madaniyati va xulq
-atvori
umumiy sport axloqining bir qismi bo‘lib, sportdagi ijobiy atmosferani yaratadi. Shu bilan birga,
jamoaviylik, bir-
birini qo‘llab
-
quvvatlash va o‘zaro yordam kabi fazilatlar ham sport axloq
kodeksining muhim qismlaridan hisoblanadi. Sportchining raqibiga hurmat bilan munosabatda
bo‘lishi, o‘z guruhining va umuman sportning obro‘sini saqlashga intilishi zarur.
Fairplay tamoyillari sportning axloqiy asoslarini tashkil etadi va sportning haqiqiy
mohiyatini, ya’ni raqobatni adolatli, halol va hurmatli tarzda olib borishni ta’minlaydi. Fairplay
(yoki halol o‘ynash) tamoyillari sportchilarga musobaqalarda o‘zlariga va raqiblariga nisbatan
hurmat bilan munosabatda bo‘lishni, qonunlarga va axloqiy me’yorlarga rioya qilishni talab
qiladi. Bu tamoyillar, shuningdek, sportchilarni do‘stona va sog‘lom raqobat spiritiga undaydi,
bu esa sportning asl maqsadiga erishish uchun muhimdir.
Fairplay tamoyillari sportning barcha aspektlariga ta’sir ko‘rsatadi, uning ichida halollik,
adolat, raqibga hurmat, o‘zini tutish madaniyati va xolislik kabi muhim qadriyatlar mavjud.
Birinchi tamoyil
–
bu halollik va adolatdir[7]. Har bir sportchi musobaqalarda faqat
o‘zining qobiliyatiga tayanib g‘alaba qozonishi kerak. Bunda doping yoki boshqa noqonuniy
usullar bilan yutish qabul qilinmaydi. Fairplayga rioya qilish sportchiga o‘yinlarda toza va
adolatli g‘alaba qozonish imkonini beradi, shu bilan birga, uning sportdagi obro‘sini ham
mustahkamlaydi.
Ikkinchi muhim tamoyil
–
raqibga hurmatdir. Sportda raqibni kamsitish yoki unga zarar
yetkazish nafaqat axloqiy jihatdan noto‘g‘ri, balki sportning maqsadiga ham ziddir. Fairplay
tamoyiliga amal qilgan sportchi, musobaqa davomida raqibining muvaffaqiyatlariga hurmat
ko‘rsatadi va uning g‘alabasini adolatli ravishda qabul qiladi[8]. Bu tamoyil nafaqat musobaqa
jarayonida, balki undan tashqarida ham sportchining xulq-atvorini belgilaydi. Sportchi har doim
o‘zining sport maydonidagi xulq
-
atvori bilan yosh avlodga ijobiy misol bo‘lishi kerak.
Fairplay tamoyillari, shuningdek, hakamlar va musobaqa rasmiylariga hurmatni ham
talab qiladi. Hakamlar musobaqalarning adolatli va ob’ektiv o‘tishini ta’minlaydi, ularning
qarorlari esa sportchilarning g‘alabasi va mag‘lubiyatini belgilaydi. Sportchilar va rasmiylar
o‘rtasida hurmatli munosabatlar sportdagi sog‘lom muhitni yaratishda muhim rol o‘ynaydi.
Fairplayga rioya qilgan sportchi hakamlarning qarorlarini e’tirof etadi va ularga hurmat
bilan munosabatda bo‘ladi, bu esa musobaqalarning sifatini oshiradi.
Shuningdek, sportdagi etik tamoyillarni amalga oshirish, o‘zini tutish madaniyatiga ham
ta’sir qiladi. Fairplay tamoyillari sportchidan o‘zining faqat jismoniy holatini emas, balki
ma’naviy va axloqiy holatini ham yaxshilashni talab qiladi. Sportchi o‘zining xulq
-atvoriga
javobgar bo‘lib, o‘yin maydonida ham, kundalik hayotda ham etika va axloqni saqlashi zarur.
O‘zini doimo hurmat bilan tutish, sabr va muvozanatni saqlash, o‘zini madaniyatli tutish
sportning asosiy tamoyillaridan biridir.
Bundan tashqari, Fairplay tamoyillari jinsiy, irqiy va milliy kamsitishga qarshi kurashish
va tenglikni ta’minlashni ham o‘z ichiga oladi. Sportda barcha ishtirokchilar uchun teng
sharoitlar yaratish, diskriminatsiyani yo‘q qilish va har qanday noxush holatlarning oldini olish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
668
zarur. Fairplay nafaqat jismoniy sport faoliyatini, balki sportchilarning ijtimoiy mas’uliyatini,
xulq-atvorini ham rivojlantiradi. Sportchining ijobiy, adolatli va hurmatli munosabatlari
jamiyatda axloqiy qadriyatlarni yuksaltiradi, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qiladi[9].
Sportdagi axloqiy me’yorlarni shakllantiradi va musobaqalarda adolatli, xolis va hurmatli
raqobatni ta’minlaydi. Halol o‘yin tamoyillari sportchilarni faqat qonuniy va axloqiy usullar
bilan g‘alaba qozonishga undaydi, bu esa sportni sog‘lom va adolatli qilishga xizmat qiladi. Har
bir sportchi musobaqa jarayonida o‘zining kuchi va imkoniyatlariga tayanib, faqat halol yo‘l
bilan muvaffaqiyatga erishishi kerak. Birinchi navbatda, dopingdan foydalanmaslik halol
o‘ynashning eng muhim tamoyillaridan biridir. Doping sportning maqsadiga ziddir va
sportchilarning sog‘lig‘iga zarar yetkazadi. Shuningdek, doping ishlatish musobaqaning adolatli
o‘tishini buzadi, bu esa sportning asosiy qadriyatlarini inobatga olmaydi.
Halol o‘yin tamoyillari o‘yinda qatnashayotgan barcha ishtirokchilar, shu jumladan
raqiblar, hakamlar va jamoa a’zolarining xatti
-
harakatlarini tartibga soladi. Sportchi o‘z raqibini
hurmat qilish, uning muvaffaqiyatlarini tan olish va o‘yinda adolatli kurashish zarur. Raqibga
hurmat ko‘rsatish sportning maqsadiga erishish uchun muhimdir, chunki faqat sog‘lom raqobat
sportni rivojlantiradi. Halol o‘ynash shuningdek, hakamlarning qarorlariga hurmat ko‘rsatishni
talab qiladi. Hakamlar musobaqalarda adolatni ta’minlash va raqobatni ob’ektiv shaklda olib
borish uchun belgilangan muhim shaxslar hisoblanadi. Ularning qarorlarini e’tirof etish
sportchining etikasini va professionallik darajasini ko‘rsatadi. Boshqa tomondan, sportchi o‘z
hissiyotlarini boshqarish, o‘yinda agressiv yoki kamsituvchi harakatlardan saqlanishi kerak.
O‘yin davomida o‘zini salobatli tutish, sabr
-
toqatli bo‘lish va muvozanatni saqlash ham
halol o‘yin tamoyiliga kiradi. Bu nafaqat musobaqaning sifatini oshiradi, balki sportning ijtimoiy
va axloqiy ta’sirini ham kuchaytiradi.
Halol o‘yin tamoyilining yana bir muhim jihati –
sportchilarning faqat o‘z kuchlariga
tayanib o‘ynashidir. Noqonuniy vositalardan, masalan, doping yoki boshqa aldov usullaridan
foydalanish, sportning obro‘siga putur yetkazadi. Halol o‘ynash, sportchining shaxsiy mehnatini
qadrlashga yordam beradi va uning g‘alabasini haqiqiy muvaffaqiyatga aylantiradi. Shu bilan
birga, jamoaviy sportlarda o‘zaro yordam va hamkorlik ham halol o‘yin tamoyilining bir
qismidir. Sportchilar o‘zaro yordam ko‘rsatishlari, bir
-
birlariga hurmat ko‘rsatishlari va umumiy
maqsadga erishish uchun birgalikda ishlashlari kerak. Jamoa o‘yinlari o‘zaro hamkorlikni talab
qiladi, bu esa musobaqalarni yanada adolatli va sog‘lom o‘tkazish imkonini beradi.
Xulosa
Sport etikasining asosiy tamoyillari sportning adolatli, hurmatli va sog‘lom rivojlanishini
ta’minlashga yo‘naltirilgan. Bu tamoyillar nafaqat sportchilarning musobaqalarda raqobatni
qanday olib borishini, balki ularning o‘zlarini hayotda qanday tutishini ham belgilaydi. Sport
etikasining o‘zida halol o‘ynash, qonunlarga rioya qilish, raqibga hurmat ko‘rsatish va o‘zini
tutish madaniyatini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Fairplay tamoyillari, ya’ni halol
o‘ynashning asosiy prinsiplari, sportdagi axloqning asosini tashkil etadi. Fairplay tamoyillari
sportchilarni faqat o‘z kuchlari bilan o‘ynashga, dopingdan foydalanmaslikka va raqibga hurmat
ko‘rsatishga chaqiradi. Bu tamoyillar musobaqalarni adolatli o‘tkazish, sportchilarni sog‘lom
raqobat spiritiga yo‘naltirish, va umuman sportni ijtimoiy jihatdan rivojlantirishga xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
669
Halol o‘yin tamoyillari, o‘z navbatida, musobaqalarda sportchilarning faqat qonuniy va
axloqiy usullar bilan ishtirok etishlarini ta’minlaydi. Dopingdan foydalanmaslik, o‘yinda
qoidalarga rioya qilish, hakamlar va raqibga hurmat ko‘rsatish –
bu tamoyillar musobaqa
jarayonining barcha qatnashchilari tomonidan bajarilishi lozim bo‘lgan axloqiy qoidalardir.
Sportchi o‘z hissiyotlarini boshqarishi, agressiv harakatlardan saqlanishi, o‘zining faqat
shaxsiy kuchiga tayanib o‘ynashi kerak. Shuningdek, jamoaviy sportlarda o‘zaro hamkorlik va
bir-
biriga yordam ko‘rsatish halol o‘yinning muhim jihatlari hisoblanadi. Sportda Fairplay
tamoyillari va halol o‘yin bir
-
birini to‘ldirib, sportchilarni faqat g‘alabaga erishishda emas, balki
sportning haqiqiy ruhini saqlashda ham yordam beradi. Fairplay nafaqat musobaqalarda, balki
sportchining kundalik hayotidagi xulq-atvorini belgilaydi. Raqibni kamsitmaslik, hakamlarni
hurmat qilish va o‘yindagi qoidalarga rioya qilish sportning haqiqiy mohiyatini tashkil etadi. Bu
tamoyillar nafaqat sportchilarni, balki jamoalarni, murabbiylarni va boshqa ishtirokchilarni ham
o‘z xatti
-
harakatlari va axloqlariga e’tibor berishga undaydi. Sport etikasining asosiy tamoyillari,
xususan Fairplay va halol o‘yin, sportchilarga nafaqat o‘yin maydonida, balki hayotda ham
yuqori axloqiy me’yorlar asosida o‘zlarini tutishlari kerakligini ta’minlaydi. Bu tamoyillar
musobaqalarni adolatli, sog‘lom va hurmatli tarzda o‘tkazishga xizmat qiladi, sportchilarning
shaxsiy yuksalishi va jamiyatdagi o‘rni uchun zarur sharoitlarni yaratadi. Halol o‘ynash va
sportdagi etik me’yorlarga rioya qilish nafaqat sportchilarga, balki butun jamiyatga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi, bu esa sportni yanada rivojlantiradi va obro‘sini oshiradi.
REFERENCES
1.
Жахонгиров Б. Б. Научно
-
технические связи Узбекистана с зарубежными странами
//Бюллетень науки и практики. –
2020.
–
Т. 6. –
№. 8. –
С. 284
-288.
2.
Жаҳонгиров Б. Б. ЎЗБЕКИСТОННИНГ ЯПОНИЯ БИЛАН ИЛМИЙ ТЕХНИКАВИЙ
АЛОҚАЛАРИ //
Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т. 2. –
№.
Special
Issue 1.
–
С. 312
-318.
3.
Жаҳонгиров Б. Б. Ўзбекистонннинг хорижий мамлакатлар билан илм
-
фан
соҳасидаги ҳамкорлик алоқалари //
Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т. 2. –
№. 2. –
С. 986
-994.
4.
Жаҳонгиров Б. Б. Ўзбекистоннинг хорижий давлатлар билан илмий–техникавий
ҳамкорлиги
(илмий
-
тадқиқот институтлари мисолида) //
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences.
–
2022.
–
Т. 2. –
№. 5
-2.
–
С. 823
-
829.
5.
Жаҳонгиров Б. Б., Турғунов Т. А. ЎЗБЕКИСТОННИНГ ОСИЁ МАМЛАКАТЛАРИ
БИЛАН ИЛМИЙТЕХНИКАВИЙ АЛОҚАЛАРИ //
Academic research in educational
sciences.
–
2021.
–
Т. 2. –
№. 5. –
С. 1010
-1021.
6.
Жахонгиров Б. Б. Ўзбекистон фанлар академиясининг хорижий мамлакатлар билан
илмий
-
техникавий алоқалари. ҚарДУ хабарлари Илмий
-
назарий, услубий журнал.
Махсус сон (Ижтимоий фанлар) //КдрДУ хабарлари Илмий
-
назарий, услубий
журнал. Махсус сон (Ижтимоий фанлар).
-
К, арши. –
2020.
–
С. 254
-258.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
670
7.
Джахангиров
Б
.
Б
.
Международные
связи
Узбекистана
в
области
науки
//INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE" THE TIME OF
SCIENTIFIC PROGRESS.
–
2022.
–
Т
. 1.
–
№.
3.
–
С. 15
-19.
8.
Жаҳонгиров Б. Б. ЎЗБЕКИСТОННИНГ ҲИНДИСТОН БИЛАН ИЛМИЙ
ТЕХНИКАВИЙ АЛОҚАЛАРИ //
Academic research in educational sciences.
–
2022.
–
Т.
3.
–
№. 5. –
С. 1058
-1065.
9.
Жаҳонгиров Б. Б., Бўронов А. Б. Ў. ЎЗБЕКИСТОННИНГ ХИТОЙ БИЛАН ИЛМИЙ
ТЕХНИКАВИЙ АЛОҚАЛАРИ //
Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т.
2.
–
№. 4. –
С. 372
-379.
10.
Жахонгиров Б. Б. Узбекистонда илм
-
фан холати, тараккиёт йуналишлари (1980
-2010
йиллар) Монография." //Монография."
Qaqnus media
" нашриёти, Тошкент. –
2020.
11.
Жахонгиров
Б.
Б.
НАУЧНО
-
ТЕХНИЧЕСКОЕ
СОТРУДНИЧЕСТВО
УЗБЕКИСТАНА С ЗАРУБЕЖНЫМИ СТРАНАМИ //Наука и образование: проблемы
и тенденции развития. –
2016.
–
№. 1. –
С. 18
-20.
12.
Jahongirov B
. Ўзбекистон ва Туркия муносабатлари //
Science and innovation.
–
2022.
–
Т. 1. –
№.
C8.
–
С. 211
-215.
13.
Nurullayeva D. S. et al. ETHICAL PROBLEMS AND THEM IN THE FIELD OF
NATURE SOLUTIONS //Modern Science and Research.
–
2024.
–
Т. 3. –
№. 1. –
С. 480
-
486.
14.
Abdikadirova N. S. et al. Football in Uzbekistan: Law, Leisure and Sociology //Psychology
and education.
–
2021.
–
Т. 58. –
№. 1. –
С. 1995
-2002.
15.
Sabirdjanovna A. N. Mechanisms of forming a system for organization of leisure of youth
of modern Uzbekistan //International Journal of Psychosocial Rehabilitation.
–
2020.
–
Т.
24.
–
№. 6. –
С. 469
-476.
16.
Abdikadirova N. S. Mechanisms of forming youth leisure organization. modern education
systems in the usa, the eu and the post-soviet countries.
–
2020.
17.
Abdikadirova N. S. Existing Systems for Organizing Youth Leisure in The World
//International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding.
–
2023.
–
Т. 10.
–
№. 2. –
С. 568
-572.
18.
Абдикадирова Н. С. ЗАМОНАВИЙ ЖАМИЯТДА ЁШЛАРНИНГ БЎШ ВАҚТИНИ
САМАРАЛИ ТАШКИЛ ЭТИШДА СПОРТНИНГ РОЛИ //Fan
-Sportga.
–
2020.
–
№.
5.
–
С. 54
-56.
19.
Abdikadirova N. THE UNIQUENESS OF THE INTELLECTUAL FREE TIME OF
UZBEKISTAN'S STUDENTS //Modern Science and Research.
–
2024.
–
Т. 3. –
№. 2. –
С. 220
-228.
20.
Abdikadirova N. S. ROLE OF CHESS IN ORGANIZATION OF YOUTH LEISURE
//EURASIAN EDUCATION, SCIENCE AND INNOVATION.
–
2020.
–
С. 30.
21.
Азамова З. Б. НЕКОТОРЫЕ АСПЕКТЫ РАБОТЫ СЛЕДСТВЕННЫХ ОРГАНОВ ПО
ПРЕСЕЧЕНИЮ ПРЕСТУПЛЕНИЙ //Наука, новые технологии и инновации
Кыргызстана. –
2015.
–
№.
5.
–
С. 128
-132.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
671
22.
Kazakov R. T. et al. MULTIMEDIA SYSTEMS AND DISTANCE LEARNING
TECHNIQUES IN SPORTS SOX //Modern Science and Research.
–
2023.
–
Т
. 2.
–
№.
9.
–
С. 99
-105.
23.
Казоқов Р. Т. и др. МАМЛАКАТИМИЗ ЯНАДА ЮКСАЛИШИДА БОЛАЛАР
СПОРТИНИНГ ЎРНИ //Академические исследования в современной науке. –
2023.
–
Т. 2. –
№. 9. –
С. 5
-11.
24.
Казоқов Р. Т. и др. ПЕДАГОГИКА ОЛИЙ ТАЪЛИМДА КЕЙС
-
СТАДИ ТАЪЛИМ
ТЕХНОЛОГИЯСИ АСОСИДА ПЕДАГОГИК МАҲОРАТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ
ЮЗАСИДАН
ТАЖРИБА
-
СИНОВ
ИШЛАРИНИНГ
НАТИЖАЛАРИ
//Академические исследования в современной науке. –
2023.
–
Т. 2. –
№. 6. –
С. 111
-
115.
25.
Казоқов Р. Т. Кейс стади технологияларидан фойдаланиб талабаларнинг масофавий
таълим технологиялари асосида педагогик маҳоратини шакллантириш //Замонавий
футболни ривожлантириш тенденциялари: муаммо ва ечимлари. –
Т. 11. –
№. 1.
26.
Казоқов Р. Т., Мирзабдиллаева А. И., Мирзабдиллаева Х. И. МАКТАБГАЧА
ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИДА ТАРБИЯВИЙ ТАДБИРЛАРДА МИЛЛИЙ
-
МАЪНАВИЙ ҚАДРИЯТЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ //Академические исследования
в современной науке. –
2023.
–
Т. 2. –
№. 8. –
С. 29
-34.
27.
Казоқов Р. Т. и др. ПЕДАГОГИКА ОЛИЙ ТАЪЛИМДА КЕЙС
-
СТАДИ ТАЪЛИМ
ТЕХНОЛОГИЯСИ АСОСИДА ПЕДАГОГИК МАҲОРАТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ
ЮЗАСИДАН
ТАЖРИБА
-
СИНОВ
ИШЛАРИНИНГ
НАТИЖАЛАРИ
//Академические исследования в современной науке. –
2023.
–
Т. 2. –
№. 6. –
С. 111
-
115.
28.
Kazoqov R. T., Djurabaev A. M. Kredit modul tizimi nima //Ta’limni raqamlashtirish
sharoitida pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish.
–
2021.
–
Т. 4. –
№.
4.
–
С. 198
-206.
29.
Казоқов Р. Т. и др. КАСБИЙ ФАНЛАРНИ ЎҚИТИШДА ИЛҒОР ПЕДАГОГИК
ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ ҚЎЛЛАШНИНГ АҲАМИЯТИ ВА ЗАРУРАТИ //GOLDEN
BRAIN.
–
2024.
–
Т. 2. –
№. 8. –
С. 69
-77.
30.
Казоқов Р. Т., Жўрақўзиев О. О., Эшпўлатов С. С. СПОРТ МУАССАСАЛАРИДА
ТАРБИЯВИЙ
ТАДБИРЛАРДА
МИЛЛИЙ
-
МАЪНАВИЙ
ҚАДРИЯТЛАРДАН
ФОЙДАЛАНИШ //Академические исследования в современной науке. –
2023.
–
Т. 2.
–
№. 13. –
С. 238
-248.
31.
Казоқов Р.Т., Бўриев Б.Ў., Абдиев Б.Ш., Джўрабаев А.М., Туропов А.Р.КУРАШ
МИЛЛИЙ
СПОРТ
ТУРИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ
АСОСИЙ
ЙЎНАЛИШЛАРИ // МИЛЛИЙ КУРАШ ТУРЛАРИ ВА УЛАРНИНГ НАЗАРИЙ
-
АМАЛИЙ МУАММОЛАРИ.
- 2023.
–
Т. 1. –
№. 2. –
С. 161
-163.
32.
Ziyamuxamedova S. A., Kazaqov R. T., Shukurova S. S. SOME BIOCHEMICAL
BLOOD RESEARCHES OF ROWERS DURING PREPRATION PERIOD AND
CONTESTS //Modern Science and Research.
–
2023.
–
Т
. 2.
–
№. 12. –
С
. 982-989.
33.
Kazoqov R. T. QISQA MASOFAGA YUGURUVCHI SPORTCHI TALABALARNI
HARAKATLANISH TEXNIKASINI BIOMEXANIK KO ‘RSATKICHLARDAGI
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
672
KAMCHILIKLARNI
ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALAR
YORDAMIDA
BARTARAF ETISH HISOBIGA YUGURISH TEXNIKASI TAKOMILLASHTIRISH
//Modern Science and Research.
–
2024.
–
Т. 3. –
№. 11. –
С. 271
-279.
34.
Нуруллаева
Д
.
С
.Legal status of footbal agents and their requirements - Web of scientist:
international scientific,Research journal, volume 5,issue 10,oktober 2024
–
p.11-18
35.
Нуруллаева Д.С.Футбол мусобақаларида допингга қарши қураш чоралари
- Fan-
sportqa Ilmiy-nazariy jurnal 2025/2
–Б.70
-73
36.
Нуруллаева
Д
.
С
.Gender Roles and Changes in Society- International Journal of Scientific
Trends- (IJST) Volume 4, Issue 2, February
–
2025.-
р.
49-53
37.
Нуруллаева Д.С. Подготовка футболистов в Узбекистане к тест системе «
YO-YO
».
Фалсафа ва хукук
-
журнал 1
-.
–
2025.
–С
.96-99.
38.
Мирджамалова Н.З. “Хотин
-
қизлар орасида соғлом турмуш тарзини олиб боришда
-
жисмоний тарбия ва спортнинг рўли”. “Спортда илмий тадқиқотлар” журнал.2023.
-
Б.84
-87.
39.
Мирджамалова Н.З “Хотин
-
қизлар ҳаётида соғломлаштирувчи жисмоний
машқларнинг аҳамияти” “Спорт ва Медицина” журнали. 06.2023.
-
Б.86
-89
40.
Мирджамалова Н.З Оздоравительная аэробика: содержание и методика.FAN
-
SPORTGA ILMIY-NAZARIY JURNAL 2023/3.-
Б.43
-46
41.
Mirdjamalova N.Z.Milliy g‘oya va fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonida maktab
ta’limining o‘rni. International scientific journal «MODERN SCIENCE АND
RESEARCH»VOLUME.3/ISSUE.12./UIF:8.2/ MODERN SCIENCE.UZ
-2024
42.
Xushvaqtov Zohidjon Roziqovich. Sport nizolarini ko‘rib chiqish va hal qilishning
huquqiy asoslari. Universal journal of social sciences, philosophy and culture volume 3
ISSUE 23 ISSN 2992-8834.-B. 235
43.
Xushvaqtov Zohidjon Roziqovich. Yulduzlar ortida qoldirilgan meros. Zamonaviy ta'limda
fan va innovatsion tadqiqotlar jurnali http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/.-B.42
44.
Azamova. M.G’.
Jamiyat tarixiy taraqqiyotida ayollarning orni Toshkent 2025.
45.
Azamova. M.G’. Tabiat sohasida etika muammolari va ularni yechish yo‘llari. “Modern
science and Research jurnali. 2025.
