ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
86
BOSHLANG‘ICH SINF MATEMATIK TUSHUNCHALARI VA ULARNING TARIXI
Normurodova Hilola
Termiz davlat pedagogika instituti 4-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13899895
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang’ich sinfda o’tiladigan matematika mavzularining
tarixi va ular haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Natural sonlar va raqamlarning bir-biridan farqi,
qay holatlarda ishlatilishi va shu kabi tushunchalar mavjud
Kalit so’zlar:
Natural son, figura, predmet, Vavilon, Xitoy, Hindiston, Misr, G. Kantor.
ELEMENTARY MATHEMATICAL CONCEPTS AND THEIR HISTORY
Abstract.
This article presents the history of mathematics subjects taught in primary school
and information about them. There are differences between natural numbers and numbers, in
which cases they are used, and similar concepts
Key words:
Natural number, figure, object, Babylon, China, India, Egypt, G. Kantor.
ЭЛЕМЕНТАРНЫЕ МАТЕМАТИЧЕСКИЕ ПОНЯТИЯ И ИХ ИСТОРИЯ.
Аннотация.
В данной статье представлена история изучения математических
тем в начальной школе и информация о них. Существуют различия между натуральными
числами и числами, в каких случаях они используются, и подобные понятия.
Ключевые слова:
Натуральное число, фигура, предмет, Вавилон, Китай, Индия,
Египет, Г. Кантор.
Matematika, barcha fanlar qatori, butun borliqda yuz beradigan barcha jarayonlami
o‘rganadi. Bundan, sodir boiadigan bu jarayonlami matematik ifodasi mavjud, degan xulosa kelib
chiqishi tabiiy.
Masalan, o’quvchilarning o‘zlashtirish darajasi, samolyotning parvozi, o’quvchilarning
harakati, havo harorati va turli iqtisodiy masalalar maxsus tenglamalar orqali o'rganiladi. Ayniqsa,
narsalarning rangi, og‘irligi va zichligi qanday bo‘lishidan qat'i nazar, ularning geometrik
xossalarini matematikaning bo'Iimi bo'lgan geometriya fani tekshiradi va o‘rgatadi.
Son va amallar biror kishi tomonidan o‘ylab topilmagan. Dalada ekin ekish, maydonni
sug‘orish, podadagi hayvonning uyga qaytib kelishini aniqlashda qadim-qadimda odamlarga
arifmetik bilimlar zarurati tug‘ilgan, qo‘rada qancha qo‘y borligini, omborda necha qop bug‘doy
borligini bilish zarur boigan.
Qadimda odamlar sanashni bilmaganlar, mana, necha ming yillardan keyin molboqar
loydan har bir qo‘yga mos jism tayyorlagan. Bir kunda qo‘yni yo‘qolmaganligini bilish maqsadida
qo‘y qo‘raga kirayotganda tayyorlangan jismlar bir tomonga o‘tsa, cho'pon bemalol uyquga
ketgan. Bundan tashqari, odamlarda qo‘ydan tashqari sigir, echkilar boigan. Shuning uchun
tuproqdan boshqa figuralar yasashga to‘g‘ri kelgan. Yer egalari esa loydan yasalgan figuralar,
mayda toshlar yordamida hosilning hisob-kitobini qilgan. Omborda necha qop bug‘doy borligi,
qaymoqdan kuydirib olingan yog‘ning miqdorini bilganlar. Narsalarni qo‘shish va ayrish
yordamida qo'shish va ayirishga doir sodda masalalarni yechganlar. Loydan yasalgan figuralarni
va mayda toshlarni bir joydan ikkinchi bir joyga qo'yish mumkin qadar yetarlicha mashg'ulot
bo‘lgan. Ming yillar o‘tib odamlar predmetlarni qayta sanashni o'rgandilar.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
87
Buning uchun ularga sonning nomini aytish haqida o‘ylash zarurati tug‘ilgan. Turli xalq
va elatlarning tillarini o‘rganish natijasida sonlarning nomi paydo bo‘lgan. Masalan, odamlar
uchun predmetning shakli katta rol o‘ynagan, hisoblashda “ikkita tuxum”, “ikkita tosh”, “ikkita
ko‘z” va hokazo. Awal faqat 1 va 2 sonlar nomlandi.
Barmoqlar ajoyib hisoblash mashinasi vazifasini bajargan. Ular yordamida 5 gacha, agar
ikki qoini olsak, 10 gacha sanash imkoni boigan. Keyin odamlar sanashda yana bir qadam qo'ydilar
va 10 talab sanaganlar. Buning uchun birdaniga ko‘p kishilarni jalb qilinganligi haqiqat.
Barmoqlar, sanash bilan bevosita bogiiq boiib, qadimgi grek tilida “sanash” so‘zi
“beshtalash” ma’nosini bildiradi. Rus tilida “besh” so‘zi “pyat”, ya’ni q o i boiagi ma'nosini
anglatadi. Angliyada esa 10 soni “barmoqlar” nomi bilan yuritiladi.
Demak, angliyaliklar qachonlardir barmoq bilan sanaganlar. Natural son tushunchasi
matematikaning asosiy tushunchalaridan biridir. U butun matematika fani singari kishilar amaliy
faoliyatlaridagi ehtiyojlar natijasida vujudga kelgan. Turlirtuman chekli to'plamlarni bir-biri bilan
taqqoslash zarurati natural sonlaming vujudga kelishiga sabab bo‘ldi. O‘zining rivojlanish davrida
natural sonlar tushunchasi bir nechta bosqichni bosib o‘tdi.
Vaqt o‘tishi bilan odamlar faqat sonlarni atashni emas, balki ularni belgilashni, shuningdek,
ular ustida amallar bajarishni o‘rganib oldilar. Qadimgi Hindistonda sonlami yozishning o‘nli
sistemasi va nol tushunchasi yaratildi. Asta-sekin natural sonlarning cheksizligi haqidagi
tasawurlar hosil bo‘la boshladi. Natural son tushunchasi shakllangandan so‘ng sonlar mustaqil
obyektlar bo‘lib qoldi va ularni matematik obyektlar sifatida o‘tganish imkoniyati vujudga keldi.
Sonni va sonlar ustida amallarni o‘rgana boshlagan fan “Arifmetika” nomini oldi.
Predmetlarni belgilashda 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 raqamlaridan foydalanilishi hech kimga sir
emas. Eng kichik raqam, bu 1, keyingi raqamlar birni qo‘shishdan hosil qilingan. Narsalarni
sanashda foydalaniladigan sonlar natural sonlar deyiladi. Natural sonlar 1, 2, 3, ... ko‘rinishida
yoziladi. Verguldan keyin uchta nuqtani qo‘yilishi natural sonlarning ketma-ket davom etishini
bildiradi. Eng kichik son 1 raqami bo‘lsa, eng kattasi mavjudmi? 1, 2, 3, ... yozuv “natural sonlar
qatori cheksiz” degan ma’noni bildiradi. Biz o'nlik sanoq sistemasidan foydalanamiz. Raqamning
qiymati turgan o'rnini ifodalaydigan sonlarning yozuvi pozitsion sistema deyiladi. 0,1, 2, 3, 4, 5,
6, 7, 8, va 9 raqamlari yordamida istalgan natural sonni yozish mumkin. 0 raqamini natural son
emasligini yodda tutish kerak. Natural sonlami o‘ngdan 3 talab guruhga bo'lib o'qish mumkin.
Bu guruh sinf deyiladi. Biz birlar, minglar, millionlar va milliardlar, ya’ni birinchi to'rtta
sonlar sinfidan foydalanib, matematikani o‘rganamiz. 26 902 718 586 sonini o'qish uchun chapdan
o‘ngga navbat bilan har bir sinf sonini aytish va unga nomini qo‘shish kerak, ya’ni “26 milliard
902 million 718 ming 586”. Arifmetika qadimgi Sharq mamlakatlari Vavilon, Xitoy, Hindiston,
Misrda vujudga keldi.
Bu mamlakatlarda to‘plangan matematik bilimlar qadimgi Gretsiyada rivojlantirildi va
davom ettirildi. Arifmetikaning rivojlanishiga asr o‘rtalarida Hind, Arab dunyosi mamlakatlari va
O‘rta Osiyo matematiklari, XVIII asrdan boshlab esa yevropalik olimlar katta hissa qo‘shdilar.
Natural butun sonlar to'plamini tuzishda uch xil yondashuv bor:
1) to‘plamlar nazariyasi asosida;
2) aksiomatik usul asosida;
3) miqdorlarni o'lchash asosida.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
88
XIX asrda G. Kantor tomonidan to ‘plamlar nazariyasi yaratilgandan so‘ng, bu nazariya
asosida natural sonlar nazariyasi yaratildi. Bu nazariya asosida chekli to‘plam va o‘zaro bir
qiymatli moslik tushunchalari yotadi.
REFERENCES
1.
K.Muhammedov “Elementar matematikadan qo´llanma” “Sharq” nashriyot-matbaa
aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent-2008.
2.
Erkin Ergashevich Jumayev “Boshlang‘ich matematika nazariyasi va metodikasi” Toshkent
“Turon-iqbol" 2010
