ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
76
NOVERBAL NUTQNING MILLATLARARO XOSLANISHI
Jumayeva Nozima Salohiddin qizi
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti lingvistika O'zbek tili yo'nalishi magistranti 1-kurs.
Toshkent olmazor tumani 11-maktab Ona tili va adabiyot o'qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14043401
Annotatsiya Ushbu maqolada noverbal nutqning millatlararo xosliklari, uning madaniy va
ijtimoiy jihatlari, turli xalqlarning noverbal muloqot vositalari hamda ularning o'ziga xos
xususiyatlari tadqiq etilgan. Adabiyotlar tahlili asosida noverbal kommunikatsiyaning etnik va
madaniy farqlanishi, uning zamonaviy globallashuv sharoitidagi ahamiyati ochib berilgan.
Kalit so'zlar: noverbal kommunikatsiya, millatlararo muloqot, madaniy farqlar, imo-
ishoralar, mimika, proksemika, xronemika.
INTERETHNIC CHARACTERIZATION OF NONVERBAL SPEECH
Abstract. This article explores the interethnic identities of nonverbal speech, its cultural and
social aspects, the tools of nonverbal communication of different peoples, and their peculiarities.
Based on the analysis of literature, the ethnic and cultural differentiation of nonverbal
communication, its importance in the context of modern globalization, is revealed.
Keywords: nonverbal communication, interethnic communication, cultural differences,
gestures, facial expressions, proxemics, chronemics.
МЕЖНАЦИОНАЛЬНАЯ ИДЕНТИЧНОСТЬ НЕВЕРБАЛЬНОЙ РЕЧИ
Аннотация. В данной статье исследуются межнациональные особенности
невербальной речи, ее культурные и социальные аспекты, невербальные средства общения
разных народов, а также их специфика. На основе анализа литературы выявлена
этническая и культурная дифференциация невербальной коммуникации, ее значение в
условиях современной глобализации.
Ключевые слова: невербальное общение, межэтническое общение, культурные
различия, жесты, мимика, проксемика, хронология.
KIRISH
Noverbal kommunikatsiya insonlararo muloqotning muhim tarkibiy qismi bo'lib, u turli
madaniyatlarda o'ziga xos xususiyatlarga ega. Zamonaviy globallashuv sharoitida turli millat
vakillari o'rtasidagi muloqot jarayonida noverbal kommunikatsiyaning ahamiyati tobora ortib
bormoqda [1].
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
77
Noverbal nutqning millatlararo xoslanishi masalasi ko'plab olimlar tomonidan o'rganilgan
bo'lib, bu borada turli nazariyalar va yondashuvlar mavjud. Tadqiqotning maqsadi turli
madaniyatlardagi noverbal kommunikatsiya elementlarining o'ziga xos xususiyatlarini aniqlash va
tahlil qilishdan iborat.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot mavzusi bo'yicha O'zbekiston, Rossiya va xorijiy mamlakatlar olimlarining ilmiy
ishlari, monografiyalari va maqolalari o'rganildi. Adabiyotlar tahlili jarayonida tarixiy-qiyosiy,
tizimli tahlil va kontekstual tahlil usullaridan foydalanildi.
Noverbal kommunikatsiyaning asosiy elementlari sifatida quyidagilar ajratib ko'rsatiladi:
•
Kinesika (imo-ishoralar, mimika)
•
Proksemika (fazoviy munosabatlar)
•
Xronemika (vaqtga munosabat)
•
Paralingvistika (ovoz xususiyatlari)
NATIJALAR
Olib borilgan adabiyotlar tahlili natijasida noverbal kommunikatsiyaning millatlararo
xoslanishida quyidagi asosiy natijalar aniqlandi:
Sharq va G'arb madaniyatlarining noverbal kommunikatsiya tizimida sezilarli farqlar
mavjud. Yapon madaniyatida uzoq davom etuvchi to'g'ridan-to'g'ri ko'z kontakti noqulaylik va
hurmatsizlik belgisi sifatida talqin qilinadi [2]. Aksincha, G'arb madaniyatida ko'z kontakti
ishonch va samimiylik belgisi hisoblanadi.
Arab mamlakatlarida suhbatdoshlar orasidagi shaxsiy masofa G'arb davlatlaridagiga
nisbatan ancha qisqa bo'lib, bu ularning muloqot madaniyatidagi o'ziga xos jihatlari bilan bog'liq
[3]. Amerika va Yevropa mamlakatlarida esa shaxsiy masofa kattaligi bilan ajralib turadi.
O'zbek milliy madaniyatidagi noverbal kommunikatsiya elementlari asosan hurmat va
ehtirom tushunchalari bilan chambarchas bog'liq. Masalan, kattalar bilan suhbatda bosh egib
turish, qo'lni ko'ksiga qo'yish, keksalar oldida qo'l qovushtirib turish kabi noverbal signallar o'zbek
madaniyatining o'ziga xos xususiyatlarini aks ettiradi [4].
Xitoy madaniyatida tabassum faqat xursandchilik belgisi emas, balki noqulay vaziyatdan
chiqish yo'li sifatida ham qo'llaniladi [8]. Bu esa g'arblik hamkorlar uchun tushunmovchiliklar
keltirib chiqarishi mumkin.
TAHLIL VA MUHOKAMA
Tadqiqotlar natijalarining tahlili shuni ko'rsatadiki, zamonaviy globallashuv sharoitida
noverbal kommunikatsiyaning ayrim elementlari universallashib bormoqda [5].
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
78
Masalan, xalqaro biznes muloqotida qo'l siqish, bosh irg'ash kabi imo-ishoralar deyarli
barcha madaniyatlarda bir xil ma'noga ega. Biroq, chuqur milliy-madaniy ildizlarga ega bo'lgan
noverbal kommunikatsiya elementlari hamon saqlanib qolmoqda.
Bugungi kunda noverbal kommunikatsiyaning yangi shakllari paydo bo'lmoqda.
Zamonaviy texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlar ta'sirida virtual muloqotda emoji,
stikerlar, GIF tasvirlar keng qo'llanilmoqda [7]. Bu esa an'anaviy noverbal kommunikatsiya
vositalarining transformatsiyasiga olib kelmoqda.
Noverbal kommunikatsiyaning millatlararo xoslanishida gender farqlar ham muhim rol
o'ynaydi. Sharq madaniyatlarida, xususan, musulmon mamlakatlarida ayollar va erkaklar
o'rtasidagi noverbal muloqot qat'iy ijtimoiy-madaniy me'yorlar bilan tartibga solinadi [6].
Masalan, ko'p musulmon mamlakatlarida begona erkak va ayol o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri
ko'z kontakti, qo'l siqish kabi noverbal harakatlar ma'qullanmaydi.
Professional sohalarda noverbal kommunikatsiyaning millatlararo farqlari alohida
ahamiyat kasb etadi. Xalqaro tijorat muzokaralarida turli madaniyat vakillarining noverbal xatti-
harakatlari muzokaralar natijasiga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin [8]. Masalan, Yaponiyada
ishbilarmonlik muzokaralarida uzoq sukut saqlash normal holat hisoblansa, g'arblik hamkorlar
buni salbiy signal sifatida qabul qilishlari mumkin.
Ta'lim sohasida ham noverbal kommunikatsiyaning madaniy farqlari muhim rol o'ynaydi.
Ko'p millatli ta'lim muhitida o'qituvchi va talabalar o'rtasidagi noverbal muloqot turli
madaniyatlarda turlicha talqin qilinishi mumkin [6]. Masalan, Osiyo mamlakatlaridan kelgan
talabalar uchun o'qituvchiga to'g'ridan-to'g'ri qarash hurmatsizlik belgisi hisoblansa, g'arblik
o'qituvchilar buni e'tiborsizlik yoki qiziqish yo'qligi deb tushunishlari mumkin.
Millatlararo muloqotda noverbal kommunikatsiyaning noto'g'ri talqin qilinishi jiddiy
muammolarga sabab bo'lishi mumkin. Masalan, Sharq madaniyatida hurmat belgisi hisoblangan
bosh egish G'arb madaniyatida bo'ysunish yoki zaiflik belgisi sifatida qabul qilinishi mumkin.
Tadqiqotchilar ta'kidlaganidek, noverbal kommunikatsiya vositalarining madaniy
farqlarini bilish va tushunish millatlararo muloqot samaradorligini oshiradi [10]. Shu bois, xalqaro
hamkorlik va madaniyatlararo muloqot jarayonida turli xalqlarning noverbal muloqot
xususiyatlarini inobatga olish muhim ahamiyat kasb etadi.
Globallashuv
sharoitida
noverbal
kommunikatsiyaning
transformatsiyalanishi
kuzatilayotgan bo'lsa-da, har bir madaniyatning o'ziga xos noverbal muloqot tizimi saqlanib
qolmoqda. Bu esa madaniyatlararo muloqotda muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi bilan
birga, milliy o'zlikni saqlash va madaniy rang-baranglikni ta'minlashga xizmat qilmoqda [9].
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
79
Sog'liqni saqlash sohasida ham noverbal kommunikatsiyaning madaniy farqlarini hisobga
olish muhim ahamiyatga ega. Turli madaniyat vakillarining kasallik, og'riq va noqulaylikni
ifodalash usullari farqlanadi [5]. Bu esa tibbiy xodimlar uchun bemorning holatini to'g'ri baholash
va tegishli yordamni ko'rsatishda qiyinchiliklar tug'dirishi mumkin.
Zamonaviy media va reklama sohasida noverbal kommunikatsiyaning millatlararo
farqlarini hisobga olish marketing strategiyalarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi [7].
Global
brendlar
turli
mamlakatlarga
mo'ljallangan
reklamalarida
noverbal
kommunikatsiya elementlarini mahalliy madaniy kontekstga moslashtiradilar.
Madaniyatlararo noverbal kommunikatsiya sohasidagi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,
globallashuv jarayonlari va zamonaviy texnologiyalar ta'sirida yosh avlod vakillarining noverbal
muloqot uslubi an'anaviy madaniy me'yorlardan farq qilishi mumkin [9]. Bu esa bir madaniyat
doirasida ham avlodlararo tushunmovchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin.
XULOSA
Noverbal kommunikatsiya har bir madaniyatda o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, u
milliy qadriyatlar, urf-odatlar va tarixiy rivojlanish jarayonida shakllangan. Sharq va G'arb
madaniyatlarida noverbal kommunikatsiya elementlarining ma'nosi va qo'llanilishi sezilarli
darajada
farqlanadi.
Zamonaviy
globallashuv
sharoitida
noverbal
kommunikatsiya
elementlarining universallashuvi kuzatilmoqda. Xalqaro biznes, diplomatiya va madaniyatlararo
muloqotda ma'lum bir noverbal signallarning standartlashuvi ro'y bermoqda. Bu esa global
muloqot jarayonini yengillashtirmoqda.
Texnologik rivojlanish va raqamlashtirish ta'sirida noverbal kommunikatsiyaning yangi
shakllari paydo bo'lmoqda. Virtual muloqotda qo'llaniladigan emoji, stikerlar va GIF tasvirlar
an'anaviy noverbal kommunikatsiya vositalarining zamonaviy transformatsiyasi hisoblanadi.
Turli madaniyatlardagi noverbal kommunikatsiya farqlarini bilish va tushunish millatlararo
muloqot samaradorligini oshiradi. Bu xalqaro hamkorlik, diplomatik munosabatlar va
madaniyatlararo muloqotda muhim ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
Anderson, P. A. (2020). Nonverbal Communication: Forms and Functions. Waveland Press.
2.
Matsumoto, D. (2019). Culture and Psychology. Cambridge University Press.
3.
Smith, J. R. (2021). Cross-cultural Communication Patterns. Journal of International
Communication, 15(2), 45-62.
4.
Nurmonov, A. (2018). O'zbek milliy muloqot madaniyati. Toshkent: Fan.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
80
5.
Brown, R. (2022). Global Trends in Nonverbal Communication. International Journal of
Communication Studies, 8(4), 78-95.
6.
Петрова, Е. А. (2019). Межкультурная невербальная коммуникация. Москва: Наука.
7.
Wilson, M. (2023). Digital Communication and Nonverbal Cues. Communication Research
Quarterly, 12(3), 112-128.
8.
Chen, G. M. (2021). Intercultural Communication in the Global Context. Routledge.
9.
Алимова, Г. К. (2020). Новербал мулоқотнинг миллий хусусиятлари. Тил ва адабиёт
таълими, 5, 23-29.
10.
Kim, Y. Y. (2021). Becoming Intercultural: An Integrative Theory of Communication and
Cross-Cultural Adaptation. SAGE Publications.
