ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
38
TIJORAT BANKLARINING KREDITLASH AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH
Xo’jakeldiyev Elbek
Toshkent Kimyo Xalqaro
Universiteti Bank ishi fakulteti, Ban-51Uguruhi talabasi.
Mamasobirov Dilmurod
Ilmiy rahbar.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14278810
Annotatsiya.
Maqolada tijorat banklari tomonidan jismoniy shaxslarga kredit berish
amaliyoti tahlil qilingan. Tijorat banklari tomonidan kreditlash amaliyotidagi muammolarni
bartaraf etish bo‘yicha amaliy taklif va tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
kreditlash amaliyoti, tijorat banki, jismoniy shaxs, likvidlik, markaziy bank,
kredit portfelini boshqarish, risk, rentabellik, likvidlik.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ПРАКТИКИ КРЕДИТОВАНИЯ КОММЕРЧЕСКИХ
БАНКОВ
Аннотация.
В статье анализируется практика кредитования физических лиц
коммерческими банками. Даны практические предложения и рекомендации по устранению
проблем в практике кредитования коммерческими банками.
Ключевые слова:
практика кредитования, коммерческий банк, физическое лицо,
ликвидность, центральный банк, управление кредитным портфелем, риск, доходность,
ликвидность.
IMPROVEMENT OF LENDING PRACTICES OF COMMERCIAL BANKS
Abstract.
The article analyzes the practice of lending to individuals by commercial banks.
Practical proposals and recommendations are given for the elimination of problems in the practice
of lending by commercial banks.
Keywords:
lending practice, commercial bank, individual, liquidity, central bank, loan
portfolio management, risk, profitability, liquidity
Kirish.
Tijorat banklari iqtisodiyotning moliyaviy vositachilari sifatida iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida
bank kreditlash tizimini takomillashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Kreditlash tizimi nafaqat
moliyaviy resurslarni taqsimlash, balki iqtisodiyotning turli sohalarini qo‘llab-quvvatlash va
tadbirkorlikni rivojlantirish uchun asosiy vositalardan biridir. Iqtisodiy islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va bank tizimini rivojlantirish sharoitida kredit operatsiyalari muhim o‘rin tutadi.
Tijorat banklarining kredit operatsiyalari bank daromadlarini shakllantiruvchi faoliyat
bo‘lganligi sababli, kredit portfelining sifat darajasi barqarorligini ta’minlash bugungi kunda
banklarning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.
Kreditlash tijorat banklari uchun birinchi
darajali ahamiyatga ega bo'lgan faoliyat turi hisoblanadi, chunki tijorat banklarining kredit portfeli
sifatining pasayishi ularning moliyaviy barqarorligiga ta'sir ko’rsatadi.
Tijorat banklarining kredit portfelini samarali boshqarish xo‘jalik yurituvchi
subyektlarning kreditga bo‘lgan ehtiyojini qondirish imkonini beradi. Respublikamizda
iqtisodiyotni rivojlantirishga yo‘naltirilgan bank kreditlari hajmining ko‘payishi, ulardan
foydalanayotgan turli mulkchilik va xo‘jalik yurituvchi subyektlar sonining ko‘payishi, banklar
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
39
tomonidan berilayotgan kreditlarni oqilona joylashtirish, ularning samaradorligini oshirish, bank
kreditlari samaradorligini oshirishni ta’minlash vazifalari berilgan kreditlar bo'yicha hisoblangan
foizlarni o'z vaqtida undirish banklarning kredit portfelini doimiy monitoring qilishning dolzarb
masala ekanligini asoslab beradi.
Adabiyotlar sharhi.
Tijorat banklarida kredit portfelini boshqarish samaradorligini
oshirish masalalari qator xorijiy olimlarning ilmiy izlanishlarida o‘rganilib, kredit portfeli
tushunchasi uning mohiyatiga berilgan ta’riflarda o‘z ifodasini topgan. Masalan,
Amerikalik iqtisodchilar Chris J. Barlton, Diana Mac Naughton kredit portfelini
kreditlarning guruhlanishi deb ta'riflaydi.Shuningdek, N. Sokolinskaya "ssuda portfeli qisqa
muddatli va uzoq muddatli kreditlar yig'indisidan iborat" deb ta'riflaydi. Bu ta’rifda asosiy e’tibor
kreditning amal qilish muddatiga qaratiladi, bu esa kredit portfelining mohiyatini to’liq ochib
bermaydi. Chunki bank tomonidan berilgan kreditlar muddatini belgilash va unga rioya qilish faqat
kredit portfelining sifatini aniqlashda muhim omil bo‘lishi mumkin.
Mashhur rus iqtisodchisi O.I. Lavrushin ta'riflaydi: "Bank sohasida kredit portfeli
tushunchasi odatda u yoki bu bankning kreditlari yig'indisi sifatida tushuniladi". Shu bilan birga,
uning fikricha, bankda kredit portfelini shakllantirish va uni tahlil qilish tijorat bankining
strategiyasi va taktikasini aniq ishlab chiqish imkonini beradi hamda mijozlarga kredit berish
imkoniyatlarini oshiradi.
Abalkin L.I, Panova G.S va yana bir guruh iqtisodchilarning fikricha, tijorat banklarining
kredit portfeli kreditlarning sifati va tarkibi bo'yicha tasnifi hisoblanadi. Bu ta’rifda, bizning
fikrimizcha, kredit portfelining mohiyatini ochishga ijobiy yondashilgan. Ijobiy tomoni shundaki,
ular ma'lum omillarni hisobga olgan holda kreditlarni sifatiga qarab toifalarga bo'lish zarurligini
ta'kidlaydilar.
Xorijiy iqtisodchilarning yana bir guruhi K.J.Braltron va D.Mak Notonning fikricha, tijorat
banklarining kredit portfeli kreditlar tasnifi hisoblanadi. ma'lum xususiyatlarga ko'ra. Bu ta’rifda
kredit portfeli o‘ziga xos shakl va belgilarga ko‘ra kreditlarning tasnifiga asoslanadi.O‘zbekiston
iqtisodchilari ham bu borada bir qator tadqiqotlar olib borishgan, xususan, Sh.Z.Abdullaevaning
ta’kidlashicha, banklarning kredit portfeli turli kredit risklari asosida ma'lum mezonlar bo'yicha
toifalangan kreditlar shkalasi bo'yicha bank talablarining yig'indisidir. Iqtisodchi o'z ta'rifida
kreditlarni ma'lum mezonlarga ko'ra tasniflashga, shuningdek kredit risklariga e'tibor
qaratdi.Yuqorida ko'rib chiqilgan ta'riflarning o'ziga xos tomonlarini tahlil qilib, kreditga
quyidagicha ta'rif berish mumkin, deb hisoblaymiz: bankning krediti – bu moliyaviy muassasa
(odatda bank) tomonidan mijozga (jismoniy yoki yuridik shaxs) ma'lum bir muddatga va shartlarga
ko'ra qarzga berilgan pul mablag'idir. Kreditning asosiy xususiyati shundaki, qarz oluvchi uni
belgilangan foiz stavkasi bo‘yicha qaytarishi kerak. Shuningdek, banklar faoliyatida kredit
operatsiyalari asosiy o‘rinni egallaganligi sababli ularning kredit portfelini to‘g‘ri tashkil etish
banklarning samarali va barqaror faoliyat yuritishi uchun imkoniyat yaratadigan asosiy omillardan
biridir. Kredit operatsiyalaridagi kamchiliklar banklar daromadlarining pasayishiga, ba'zi hollarda
esa bankrot bo'lishiga olib kelishi mumkin. Shu bois banklarning berilayotgan kreditini va uning
sifatini monitoring qilish tijorat banklarining samarali faoliyatining kafolati hisoblanadi.Yuqorida
o‘rganilgan holatlardan kelib chiqib, tijorat banklarida kreditni boshqarish samaradorligini
oshirish yo‘llari bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borish har doim dolzarb bo‘ladi, deb hisoblaymiz.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
40
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolaning nazariy va uslubiy asosi sifatida umumiy
iqtisodiy adabiyotlar va ilmiy maqolalar, iqtisodchi olimlarning tijorat banklarida kredit portfelini
samarali boshqarish masalalari bo‘yicha tadqiqotlari, olimlar va soha vakillari bilan suhbatlar,
ularning yozma va og‘zaki tahlili fikrlar, ekspert bahosi, jarayonlarni, iqtisodiy hodisalarni
kuzatish va jarayonlarga tizimli yondashish, muallifning tajribalari, xulosalari, takliflari bilan
qiyosiy tahlil qilish. Tegishli yo‘nalishlar bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Mavzuni o'rganish
jarayonida umumiy iqtisodiy usullardan tashqari, taqqoslash, nazariy va amaliy materiallarni
jamlash, tizimli tahlil qilish kabi ma’lumotlarni strukturalashtirishga alohida yondashuvlar
qo‘llanildi.
Tahlil va natijalar Bankning aktiv operatsiyalarida kredit asosiy o‘rinni egallaydi va bank
daromadlarining salmoqli qismi hisoblanadi. Shuning uchun bankning kredit portfelining
shakllanishi bank faoliyatiga bevosita ta'sir qiladi.Bank o'z kreditlarni samarali boshqarishi uchun
birinchi navbatda banklarning kreditlash jarayonini to'g'ri tashkil etish zarur. Amaldagi
qonunchilikda, bankning kredit portfeli muntazam ravishda tahlil qilinishi va auditdan o'tkazilishi
kerakligi ko'rsatilgan bo'lib, unda kredit sifatini aniqlashdan tashqari, bankning kredit portfelini
boshqarish sifatini ham baholash kerak. Kreditlash jarayoni, shu jumladan tasdiqlangan kredit
siyosati va kredit hujjatlarini berish tartiblari, garov taʼminotini berish va baholash, kreditlash bilan
bogʻliq vakolatlarni taqsimlash, standartlarga rioya etilishini taʼminlashga qonun hujjatlariga
eʼtibor qaratish lozim.
1-Jadval
1
Ko`rsatkich nomi
01.11.2023y
01.11.2024y
O’zgarishi (foizda)
Jami kredit qoldig`i
460 491
521 025
13%
Jismoniy shaxslarga
ajratilgan kredit
qoldig`i
143 443
172 790
20%
Ipoteka kreditlari
56 229
65 782
17%
Mikroqarzlar
23 086
39 873
73%
Iste'mol kreditlari
42 692
41 200
-3%
Ta'lim kreditlari
4 470
5 569
25%
Tadbirkorlikni
rivojlantirish uchun
ajratilgan kreditlar
16 824
18 859
12%
1-
Jadval Jismoniy shaxslarga ajratilgan kreditlar qoldig’i to’g’risidagi kreditlar
to’g’risidagi ma’lumot
Jadval ma’lumotlariga ko’ra 2023 va 2024yillarda jismoniy shaxslarga ajratilgan kreditlar
qoldig’i va berilgan barcha turdagi kreditlar ko’rsatilgan. Bulardan shuni ko’rishimiz mumkunki
2023 yil jismoniy shaxslarga ajratilgan kredit qoldig’i 142 445(mlrd.so’m) tenga, 2024 yilga kelib
esa bu ko’rsatkich 20 % ga oshganligini, ya’ni bu 172 790(mlrd.so’m) ga yetganligini ko’rishimiz
mumkin.
1
https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/1966671/
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
41
Berilgan kreditlar orasidagi 2024 yil eng ko’p ulushni tashkil qilgan kredit bu- Ipoteka
krediti bo’lib 65 782(mlrd.so’m) ni tashkil qilgan va bu o’tgan yilgi ko’rsatgichga nisbatan 17%
ga oshganini ko’rishimiz mumkin. Shunisi qiziqarlikim ta’lim krediti o’tgan yilga nisbatan 25%ga
yuqori. Ammo jadval ma’lumotlariga ko’ra I’stemol kreditlari 2024yil 2023 yilga nisbatan 3%ga
qisqarganini ko’ramiz va bu 41 200(mlrd.so’m) ni tashkil qilganini bilamiz.
Xulosa va takliflar.
Tijorat banklarida kreditlash amaliyotini takomillashtirish uchun bank
aktivlari sifati ustidan doimiy, samarali monitoring olib borish, bank faoliyati bilan bog‘liq
muammoli vaziyatlarni aniqlash va bartaraf etish mexanizmini kuchaytirish; aktivlarni dastlabki
bosqichlarda;banklar aktivlarini diversifikatsiya qilish, kredit portfelini yaxshilash va iqtisodiy
vaziyatdan kelib chiqib ularga zarur o‘zgartirishlar kiritish orqali risklarni samarali boshqarishga
qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish; kreditlashda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xatarlarni
baholash, o‘rganish, tahlil qilish; bank tizimiga oid qabul qilingan qarorlar asosidagi jarayon va
kredit munosabatlarini tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlarning bajarilishini tashkil etish, biznes-
reja ko‘rsatkichlari bajarilishini nazorat qilish.
REFERENCES
1.
Abdullaeva Sh.Z. Pul kredit va banklar. T.: Moliya, 2008.
2.
Abdullaeva Sh.Z. Pul muomalasi va kredit T.: ILM ZIYO, 2017.
3.
Abdullaeva Sh.Z. Bank ishi: Darslik. T.: Iqtisod-Moliya, 2017
4.
Abdullaeva Sh.Z. Kredit va kreditlash amaliyoti.T.: Iqtisod- Moliya, 2017.. Abdullaeva
Sh.Z., Ortiqov U.D. Bank resurslari va ularni boshqarish. T.: Iqtisod-Moliya, 2009.
5.
Abdullaeva Sh.Z., Safarova Z. Tijorat banklarining moliyaviy resurslarini boshqarish. T.:
Iqtisod-Moliya, 2007.
Internet saytlar
6.
cbu.uz
7.
https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/1966671/
8.
stat.uz
