ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
80
SHIYRIN SHEKER DÀSTANINDA FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QOLLANIWI
X.Zayrova
Úlken oqıtıwshı, PhD.
Bazarbaeva Baxtıgúl
Lingvistika (Qaraqalpaq tili) qánigeligi magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14278984
Annotaciya
. Bul maqalada xalıq awızeki dóretpelerinen biri bolǵan Shiyrin Sheker
dástanında qollanılǵan frazeologizmler hám olardıń mánileri ashıp beriledi.
Gilit sózler
: Frazeologiya, xalıq awızeki dóretiwshiligi, frazeologizm komponentleri.
ФРАЗЕОЛОГИЗМЫ ИСПОЛЬЗОВАННЫЕ В ЗПОСЕ ШИЙРИН ШЕКЕР
Аннотация.
В данной статье будут раскрыты фразаеологизмы и их значения,
используемые в зпосе Шийрин Шекер, который является одним из устных творений народа.
Ключевые слова:
Фразеология, фольклор, компоненты фразеологии.
PHRASEOLOGISMS USED IN THE EPIC SHIYRIN SHEKER.
Abstract.
In this article, the phraseology used in this epic, which in one of the oral creations
of the people and their meanings will be reealed.
Keywords:
Phraseology, folklore, components of phraseology.
Frazeologiya qaraqalpaq til iliminiń úlken tarawlarınan biri esaplanadı. Frazeologiya
grekshe phrasis (sòylem) hàm logos (ilim) degen sòzlerden alınģan. Ol hàr qanday tildiń
frazeologiyalıq sistemasın úyrenedi.
Tilde eń kemi eki yamasa bir neshe leksikalıq birliklerdiń dizbeginen turatuǵın quramalı
dúziliske iye, bıraq mánisi jaǵınan bir sózge barabar olǵan sózlerdi frazeologizmler dep
ataymız.Frazeologizmlerdiń ózine tán tiykarǵı belgileri bar.
Frazeologizmler pikirdiń ótkirligin asırıw, onıń tıńlawshıǵa anıq, túsinikli hám tásirli bolıp
jetkeriliwin támiynleydi.
Til biliminde turaqlı sóz dizbekleri boyınsha bir qansha ilimiy miynetler bar, olardan
E.Berdimuratovtıń "Házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası"atlı miyneti bar [1]. Bunnan basqa
S.Nawrızbaeva tárepinen frazeologizmlerdiń sózliklerde beriliw máselesine toqtaydı[2]
A.Bekbergenov óziniń miynetinde frazeologizmlerdiń stillik qollanılıw ózgesheligine keń
toqtaydı.[3:39]. J.Eshbaev tárepinen qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi
dúziledi[4],G.Aynazarova tárepinen teńles eki komponentli frazeologizmler arnawlı izertlenendi
[5].
Frazeologizmler tek kórkem shıǵarmalarda ǵana emes, folklorlıq shıǵarmalarda da jiyi
qollanıladı.
Folklorlıq shıǵarmalarda frazeologizmlerdiń qollanılıwı boyınsha E.Berdimuratov penen
G.Aynazarovanıń <Qırq qız>dástanında leksikalıq frazeologizmler hám teńles eki komponentli
túrleriniń qollanıwı haqqında maqalası bar. Bunda dástanda qollanılǵan frazeologizmlerdiń stillik
qollanılıwına toqtaydı..
Solay etip, biz maqalamızda Shiyrin Sheker dástanında qollanılǵan frazeologizmler hám
olardıń qanday mánide jumsalǵanlıǵı haqqında toqtalamız.
Shiyrin Sheker dástanında tómendegidey frazeologizmler qollanılǵan:
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
81
1.Arzım eshit way perzentim, Wáliyxan,
Qulaq salıp
sózim tıńla,Qaraman [6:16]
2.Jáhándi orayın gúlge,
Qulaq salǵıl
patsha sózge.[6:17]
3.Arzım esit,
qulaq salǵıl
nazlı yar,
Ǵayıptan bir perzent berdi biriwbar[6:19]
4.Arzım esit,
qulaq salǵıl
xan ata,
Kim toyıptı bul yalǵanshı dúnyaǵa[6:21]
5.Q
ulaq salıp
arzım esit,Shiyrinjan,
El ishinde júrgil awlaq báleden.[6:23]
6.Q
ulaq salǵıl
arzım esit patshayım,
Sizge aytar men muńlınıń arzı bar.[6:25]
7.Patsha bolıp kelgen seniń zamanıń,
Arzım esit,
qulaq salǵıl,
sultanım.[6:25]
8.Qulaq salǵıl
tıńla xalıq danası,
Tilimdegi bir allanıń sanesi[6:26]
9.
qulaq salǵıl,
sózim tıńla,anajan,
Ayralıqtı bilseń qádir alladan[6:31]
10.Q
ulaq salǵıl,
Qaradildey ullı xan,
Atam edi ol elatta,Wáliyxan[6:41]
11.Arzım esit,
qulaq salǵıl
ǵosh jigit,
Burınnan da minippediń árebi at.
12.Q
ulaq salıp
pám áyleseń, Shekerjan,
Elińnen aytayın bir sana xabar[6:42]
13.Sózge
qulaq salmadı,
Yardıń tilin almadı[6:58]
Bul dástanda qollanılǵan eń kóp frazeologizmlerdiń biri
qulaq salıw
sozi bolıp
tabıladı.Keltirilgen mısallarda
qulaq salıw
frazeologiyası tıńlaw, esitiw mánisinde keledi.Bul
frazeologizm basqa bir insandı qaratıw,dıqqat awdarıw mánisinde qollanǵan.
14.Aqbilekayım perizattay júzi
gúl-gúl janıp,
ayaǵın bir-bir basıp,
kózin súzip,
qasın
qaǵıp,sallanǵanda patshanıń bawırın jaǵıp, dolanıp patshanıń aldına shıqtı[6:17].
Gúl gúl janıp
frazası sulıwlanıp, shıraylanıw mánisinde qollanılǵan. Tilimizde qattı
quwanıp júr, júzi shıraylanıp ketiw sıyaqlı mánilerdi bildiredi
Kózin súziw
frazası suqlanıp qaraw, tesip keteyin dep qaraw mánisinde.
15.Wázirdiń qatını ólip edi,bul balasın taxqa taslap,
tárki dúnya bolıp
ketken eken[6:19]
Tárki dúnya bolıw-
mánisi tuwǵan jerinen bas alıp ketiw mánisinde qollanılǵan, hámme
mal-múlkin taslap ketip qalıw..
16.On bes jasqa kelgende,
Dushpannıń
gúlin soldırdı[6:20].
Gúlin soldırdı -
mánisi dushpan ústinen jeńiske erisiw mánisin bildiredi,ádebiy tilimizde
bolsa dushpan kúlin kókke suwırıw mánisinde de qollanıladı.
17.Ekewi de qosılıp,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
82
Másláhát dúkan qıladı[6:20].
Bul frazeologizmniń mánisi bir is yaki másele boyınsha oylasıw,keńesiw mánilerinde
kelip sózdiń jánede ótkirligin beriwde xizmet atqarıp turadı.
18.El ishinde júrgil awlaq báleden,
Ǵosh jigitler, elge
názer salmaydı[6:23].
Názer salmaw- elge
qaramaw mánisinde qollanılǵan.
19.Patsha boldıń jurt iyesi Wáliyxan,
Qaslıq qıldı
Shiyrin menen Shekerjan[6:25].
Qaslıq qılıw-
bile tura zıyan jetkeriw, azap beriw mánisinde qollanǵan.
20.Qabaǵınan
qar jawıp,
Murnına duz tońıp[6:86].
Qabaǵınan qar jawıp-ashıwlanıw mánisinde,qabaǵı ashılmaw.
21.Seni kórip
dáryaday kewlim tasadı,
Ashıq bolǵan awzınan ot shashadı[6:67].
Bul mısalda qattı quwanıw,shadlanıw mánisinde kelgen.
22.Qolında duwtar sazları menen tamashalar etip,bir balasınıń atın Hasan,bir balasınıń
atın Úsen qoydı.Sóytti de baba
kózden ǵayıp boldı[6:64]
Bul frazeologizm kózge kórinbey qalıw,ǵayıp bolıw mánide jumsalǵan.
23.Aldımnam kelgende qayǵısız dushpan,
Qılayın sháharin
jer menen jeksen[6:57].
Bunda dushpanlardıń barlıǵın qırıp jiberiw, olardan ósh alıw mánisinde qaharmannıń
ashıwın, ǵázebin kóriwimizge boladı.
Juwmaqlap aytqanda, frazeologizmler tek ǵana kórkem shıǵarma tilinde ǵana emes, al
folklorlıq shıǵarmalarımız bolǵan: dástan, xalıq qosıqlarında, jumbaqlarda da bayqawımızǵa
boladı. Shiyrin Sheker dástanında kelgen frazeologizmler sózdiń tásirligin beriwde,
qaharmanlardıń emociyasın ashıwda, pikirdiń tujırımlı, ótkirligin jetkerip beriwde
frazeologizmlerdiń qollanǵanlıǵın kóriwimizge boladı.
REFERENCES
1.
Бердимуратов Е.Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология.-Нөкис:<Билим>,1994
2.
Наурызбанва С.Т. Типи именных фразазеологических единиц қаракалпакского
языка и их отражение в қаракалпакского-русском словаре Автореферат дис.на
соискание ученой степени кандидата филологицеских наук АН СССР.Ин-т
языкознания.-Москва:1967
3.
Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы.-Нөкис <Қарақалпақстан>,
1985.158-б.
4.
Ешбаев Ж.Қарвқалпа4 тилини5 қысқаша фразеологиялық сөзлиги.- Нөкис
<Қара3алпақстан> 1985.
5.
Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeoligizmler.-Nókis
<Qaraqalpaqstan> 2020.88-b
6.
Қарақалпақ фолклоры.ХVII том.-Нөкис.<Қаоақалпақстан>1987.
