ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
71
KÒRKEM SHIǴARMALARDA SPORT TERMINLERINIŃ QOLLANIWI
K.Zayrova
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti oqıtıwshısı.
Bazarbaeva Baxtıgúl
Lingvistika (Qaraqalpaq tili) qánigeligi magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14277994
Annotaciya
. Bul maqalada kòrkem shıǵarmalarda qollanılǵan sport terminleri haqqında
olardıń qollanılıw òzgeshelikleri ashıp berilgen.
Gilit sózler:
Leksikologiya, terminologiya, leksika, termin, kòrkem shıǵarma, sport
terminleri.
THE USE OF SPORTS TERMS IN WORKS OF ART
Abstract.
This article discusses the differences in the use of sports terms used in works of
art.
Keywords
: Lexicology, terminology, lexis, term, work of art, sports terms.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СПОРТИВНЫХ ТЕРМИНОВ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ
ИСКУССТВА.
Аннотация.
В данной статье выявляются различия между спортивными
терминами, используемыми в произведениях искусства.
Ключевые слова:
Лексикология, терминология, лексика, термин, художественное
произведение, спортивные термины.
Til adamzat jámiyetinde insanlardıń óz ara pikirlesiw processinde payda bolǵan sociallıq
qubılıs. Ol insan turmısın hár tárepleme sáwlelendirip otıradı. Sonlıqtan da, tildiń grammatikalıq
qurılısı menen leksikasın izertlewshilerdiń sol tilde sóylewshi xalıqtıń tariyxına qatnas onıń
sociallıq turmısın, materiallıq mádeniyatı menen baylanıstırıp úyreniw talap qılınadı.
Tildiń rawajlanıwı eń aldı menen onıń leksikasında kórinedi. Qaysı tildiń bolmasın
leksikasın izertlew arqalı, birinshiden, biz sol tildi payda etiwshi xalıqtıń turmısı menen tanısamız,
ekinshiden, sol tildiń qanday dárejede rawajlanıwın anıqlaymız, úshinshiden, onıń ózine tán ishki
rawajlanıw nızamlıqların ele de tolıǵıraq ashıw múmkinshiligine iye bolamız.
XX ásirdiń aqırında biziń jámiyetimiz túpkilikli ózgerislerge ushırap, ekanomikalıq,
siyasiy, tariyxiy sociallıq hám ruwxıy rawajlanıwdıń jańa jolına tústi. Bul ózgerislerdiń
nátiyjesinde ana tilimizdiń sózlik quramı bayıp, rawajlanıp bardı. Tildegi sózlik quramdı hár
tárepleme úyreniw, analizlew xalqımızdıń basıp ótken jolın izertlew menen teń bolıp tabıladı.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
72
Qaraqalpaq til biliminde leksikologiya hám terminologiya tarawına baylanıslı
E.Berdimuratovtıń ilimiy miynetleri jarıq kórdi [1,2]. Mámleketti ekanomikalıq, siyasiy
rawajlanıwlar menen bir qatar ilim texnikanıń da rawajlanıwı til biliminde unamlı ózgerislerdi
payda etti. Hárbir ilim rawajlanıwı menen leksikamızǵa jańadan atamalar kirip keldi. Sonıń
ishinde sport tarawına baylanıslı atamalarda kópshilikti quraydı.
Til biliminiń eń áhmiyetli, quramalı, teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye baǵdarlardan
biri bolǵan terminologiyanıń rawajlanıwı, qáliplesiwi, álbette ózine tán nızamlıqlar tiykarında
payda boldı. Terminologiya latınsha
terminus
hám grekshe
logos
sózlerinen alınǵan bolıp
«terminler haqqındaǵı ilim» mánisin bildiredi [2]. A.A.Reformackiy: «Terminler-bul arnawlı,
xizmeti jaǵınan sheklengen, sáykes uǵımdı dál ańlatıw, zatlardı ataw ushın bir mánilikke
umıtılatuǵın sózler» dep ataydı [3,85].
Belgili tyorkolog prof N.A.Baskakov termin ózi
ańlatatuǵın uǵımǵa anıq sáykes keliwshi, turaqlı mánige iye belgili bir termin tarawındaǵı basqa
terminler menen baylanısqan sóz hám sóz dizbegi bolıp tabıladı degen pikirdi keltiredi [4,65].
Qaraqalpaq tilinde terminlerdi izertlew boyınsha birinshi gezekte E.Berdimuratovtıń
«Qaraqalpaq terminologiyası» miynetin atap ótiw orınlı. Bunda qaraqalpaq tiliniń sózlik
quramında terminologiya qatlamınıń ornı, termin hám olardıń tiykarǵı belgileri, qaraqalpaq
terminologiyasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı, jasalıw usılları, quramı boyınsha túrleri,
klassifikaciyası, stillik qolanıliwı, unifikaciyası keń túrde úyranilgen [2].
Qaraqalpaq tilindegi kórkem shıǵarmalarda sport terminleriniń qollanılıwı haqqında sóz
etetuǵın bolsaq eń dáslep kórkem shıǵarmalarda sport kórinislerin xalıq oyınlarında kóriwimizge
boladı. Mısalı,
Asıq oyını
bolsa qızıp ketken «
peshe-pesh
», «
ya jampıq
»,
«Jup alshı
» dan
balalardıń awzı tınbaydı. Minekey, oyınnıń aqırına saqlap otırǵan eń sońǵı
shabbemdi
saldım.
Asıq
– qoydıń, eshkiniń hàm de usı sıyaqlı mayda janlı-jániwarlardıń artqı eki ayaǵında
bolatúǵın dizedegi súyek, bunıń menen balalar oynaydı [5,208].
T.Qayıpbergenovtıń «Muǵallimge raxmet» shıǵarmasında tómendegi mısallardı
kóriwimizge boladı. Mısalı, Yamasa Jarıstıń baslanar aldında Meńlimurat aǵa bizlerdi ekige bólip,
ortada ózi
qızıl jalaw
ushın turadı.
Bul «
Qızıl jalaw oyını
» dep ataladı[7,--82].
Sonday-aq, sport terminlerin M.Nızanovtıń shıgarmalarında da kóriwimizge boladı.
Mısalı, onıń «Muhabbat qosıǵı» romanında:
1) –He, jigitler bul ne jatıs?
Shaxmat
oynamaymız ba?[8,--66]
2) Qatar qoyılǵan kátlerde ortaǵan tumbochka qoyıp úsh jigit
soqta
oynap otır [8,--10].
Shaxmat oyınına toqtap ótetuǵın bolsaq, ol parsı tilinen kelip shıqqan "
shah óldi
" degen
mánisti bildiredi. Shaxmattıń kelip shıǵıwı túrli dáwirlerdi óz ishine aladı.
Boljawlarǵa qaraǵanda shaxmat, Hindistandaǵı buddaviyler arasında payda bolǵan.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
73
Olardıń úrp-ádetlerine qaraǵanda urıs, adam óltiriw jınayat esaplanǵan. Urıs ornın basıw
ushın shaxmat oylap tabılǵan [6].
Soqta oyını
. Oynaw ushın arnawlı islengen, 36 danadan ibarat bolǵan qaǵaz karta.
Qumarlı oyınnıń bir túri.
Al, «Qaraqalpaqlar» shııǵarmasında bolsa:
1) Erejep bala waqtınan shaqqan hám ǵayratlı bolıp,
gùres
se jıǵıp, tóbelesse sabap, tez
arada kózge túsken [9,129].
Gúres sózi qádimgi túrkiy tilindegi
küräsh
feyilinen payda bolǵan
kòräsh
(hàreket)
küräsh
(sol hàrekettiń atı) degendi bildiredi [6]
2) Ótken zamanlarda Qoshım
palwan
degen ataqlı palwan bolǵan [9,,422].
3) Qalmaqlar sonday-aq, basqa Orta Aziya xalıqları sıyaqlı
shabandoz
hám atta júrip
sawash júrgiziwge epshil, jawınger xalıq bolǵan [9,91].
Erte dáwirlerden berli qaraqalpaq xalqı toylarda, merekelerde hár qıylı sport túrlerinen
jarıslar ótkeretuǵın bolǵan. Solardan biri palwanshılıq. Palwan sóziniń etimologiyasına qaraytuǵın
bolsaq, kúshli, qarıwlı, gúresetuǵın adam mánilerinde jumsaladı.
Shabandoz
– ılaq oyınında júyrik at penen jaqsı oynaytuǵın adam.
M.Nızanovtıń «Aqıret uyqısı» romanınanda da tómendegi mısallardı ushıratamız.
1) Gáp bılay bájeke, men tunǵıshıma arnap
altın qabaq attırmasam
da baqsı ayttırıp,
aylawǵa at jiberip
,
palwan tuttırıp, qoshqar dúgistirip
toy berejaqpan [11,172].
2) Biraz
shabandozlar
aylawǵa bir at,
ılaqqa bir at
seyisledi [11,299].
Bul
mısallarda biz qaraqalpaq xalqınıń erte dáwirlerde qollanǵan sport túrlerin
qollanǵanlıǵın bayqawımızǵa boladı. XX ásirdiń aqırınan baslap elimiz sociallıq hám
ekanomikalıq tárepten rawajlanıp bardı. Bul dáwirde terminologiya tarawıda rawajlana baslaǵanın
kóriwimizge boladı. Hár bir tarawdıń ózine tán terminleri, terminler sózligi bar bolıp tabıladı.
Sport tarawına tiyisli terminlerdi eń dáslep kórkem shıǵarmalarımızda berilgenligin, bul
arqalı erteden berli xalqımızdıń bul tarawǵa biyparıq emesligin kóriwimizge boladı. Sport
túrleriniń dáslepki kórinislerinin xalıq oyınları bolǵan:
asıq oyını, shabandozlıq, palwanshılıq,
gúres
sıyaqlı sport oyınlarda jámlengen. Bul sport túrleri xalqımız arasında erteden berli
qollanılıp kiyatırǵanı búgingi kúnde de óz kórinisin joytpaǵan.
REFERENCES
1.
Berdimuratov.E.Házirgi zaman qaraqalpaq tili leksikologiyası. –Nòkis, 1994.
2.
Berdimuratov.E. Qaraqalpaq tili terminleri. – Nòkis.1999.
3.
Реформатский A.A. Введение в языкознание. –Москва, 1960.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
74
4.
Баскаков Н.А. Вопросы терминологии. – Москва.1961.
5.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. I tom.Nókis «Qaraqalpaqstan», 2023
6.
https:/www.Wiktionary.org
7.
Qayıpbergenov.T. Muǵallimge raxmet. – Nókis «Bilim», 2016.
8.
Nizanov.M. Muhabbat qosıǵı romanı. – Nókis «Bilim» baspası. 2018
9.
Nızanov.M. Qaraqalpaqlar roman-esse.– Nókis «Bilim».2020.
10.
Nızanov. M. Dushpan. –Nòkis «Qaraqalpaqstan» 2010.
11.
Nızanov. M. Aqıret uyqısı romanı. –Nókis «Bilim» 2017.
