ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
38
MOLIYAVIY INQIROZLAR, ULARNING SABABLARI VA ULARNING
MAMLAKATLAR IQTISODIYOTIGA TA’SIRI
Ahrorov Zarif
Toshkent davlat iqtisodiyot Universteti Samarqand filiali dotsenti.
Turdialiyev Ashraf
Toshkent davlat iqtisodiyot Universteti Samarqand filiali Moliya va moliyaviy texnologiyalar
yo’nalishi talabasi.
Xasatullayev Nodirbek
Toshkent davlat iqtisodiyot Universteti Samarqand filiali Moliya va moliyaviy texnologiyalar
yo’nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14277901
Annotatsiya.
Ushbu maqola jahon miqyosidagi eng katta moliyaviy inqirozlar, ularning
kelib chiqish sabablari va mamlakatlar iqtisodiyotiga ta’sirini haqida ma’lumot beradi. Insoniyat
tarixida ko’plab moliyaviy inqirozlar bo’lib o’tgan misol uchun 1973-Neft inqirozi, 2010-Yevropa
qarz inqirozi va 2020-COVID-19 pandemiyasi sababli iqtisodiy tushkunlik va boshqalar. Bu
maqolada biz eng yirik uchta inqiroz haqida gaplashamiz, Jumladan 1929-yilgi “Buyuk
depressiya” nima uchun boshlangan va u insoniyatga qanday ta’sir qildi, bundan tashqari 1997-
yilgi “Osiyo moliyaviy inqirozi” va 2008-yildagi “Jahon moliyaviy inqirozlari” haqida
qimmatli tushunchalarni ko’rib chiqamiz. Eng asosiysi ular nima oqibatlarga olib keldi va ular
nima sababdan boshlangan kabi qiziqarli savollaringizga javob topasiz va siz o’zingizning
moliyaviy savodxonligingizni oshirishingiz mumkin.
Kalit so’zlar:
Moliyaviy inqiroz, Moliya bozori beqarorligi, Kredit riski, Likvidlik
muammosi, Bankrotlik, Moliyaviy tartibga solish, Inflatsiya, Deflyatsiya, Valyuta inqirozi,
Iqtisodiy o‘sishning pasayishi, Xalqaro qarz, Davlat qarzi, Bank tizimi islohoti, Foiz stavkalari,
Investitsiya kamayishi, Kapital oqimi, Xavf-xatarlarni boshqarish, Moliyaviy siyosat, Korporativ
qarzlar, Ipoteka kredit, Qayta tiklanish jarayonlari.
FINANCIAL CRISES, THEIR CAUSES AND THEIR IMPACT ON THE ECONOMY OF
COUNTRIES
Abstract.
This article provides information about the major global financial crises, their
causes, and their impact on economies. Specifically, it explores the origins, consequences, and
effects of the 1929 "Great Depression," the 1997 "Asian Financial Crisis," and the 2008 "Global
Financial Crisis." Additionally, it highlights the lessons learned from these crises and the changes
they brought to financial systems. Through this article, readers can enhance their financial
literacy and gain a deeper understanding of the global economic system.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
39
Keywords:
Financial Crisis, Financial Market Instability, Credit Risk, Liquidity Problem,
Bankruptcy, Financial Regulation, Inflation, Deflation, Currency Crisis, Declining Economic
Growth, International Debt, Public Debt, Banking System Reform, Interest Rates, Investment
decline, Capital flow, Risk management, Financial policy, Corporate debt, Mortgage loan,
Recovery processes.
ФИНАНСОВЫЕ КРИЗИСЫ, ИХ ПРИЧИНЫ И ВЛИЯНИЕ НА ЭКОНОМИКУ
СТРАН.
Аннотация.
В данной статье представлена информация о крупнейших мировых
финансовых кризисах, их причинах и влиянии на экономику. В частности,
рассматриваются причины, последствия и влияние "Великой депрессии" 1929 года,
"Азиатского финансового кризиса" 1997 года и "Мирового финансового кризиса" 2008 года.
Также обсуждаются уроки, извлечённые из этих кризисов, и изменения, которые они
внесли в финансовые системы. Эта статья поможет читателям повысить свою
финансовую грамотность и глубже понять глобальную экономическую систему.
Ключевые слова:
финансовый кризис, нестабильность финансового рынка,
кредитный риск, проблема ликвидности, банкротство, финансовое регулирование,
инфляция, дефляция, валютный кризис, снижение экономического роста, международный
долг, государственный долг, реформа банковской системы, процентные ставки, снижение
инвестиций, поток капитала, Управление рисками, Финансовая политика, Корпоративный
долг, Ипотечный кредит, Процессы восстановления.
Kirish:
Moliyaviy inqirozlar insoniyat tarixida iqtisodiy taraqqiyot jarayonini
pasaytiruvchi, ko‘plab mamlakatlar iqtisodiy tizimini izdan chiqaruvchi murakkab hodisa
hisoblanadi. Ular ko‘pincha bank tizimlarining zaiflashishi, investorlar ishonchining pasayishi va
global bozorlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik natijasida yuzaga keladi. Moliyaviy inqirozlar global
iqtisodiy tizimning eng zaif nuqtalarini yuzaga chiqaruvchi hodisalardir. Ularning kelib chiqishi
nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va ijtimoiy omillar bilan ham chambarchas bog‘liq. Moliyaviy
inqirozlar, ko‘pincha iqtisodiy inqirozlar deb atalib, milliy iqtisodiyotlarga jiddiy zarar yetkazishi
mumkin. Bunday inqirozlar odatda haddan tashqari qarz olish, spekulyativ bozor pufakchalari va
noto‘g‘ri iqtisodiy boshqaruv kabi bir nechta omillarning kombinatsiyasi natijasida yuzaga keladi.
Tarixda ko‘plab davlatlar moliyaviy inqirozlarni boshdan kechirgan bo‘lib, ularning
oqibatlari global miqyosda sezilgan.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
40
Buyuk depressiya:
Dastlabgi moliyaviy inqiroz “Buyuk depressiya” moliyaviy inqirozi
barcha mamlakatlar iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko’rsatgan ayniqsa Kanada, Buyuk Britaniya,
AQSh, Germaniya va Fransiyaga eng yirik qurbonlari hisoblanadi. 1929-yil AQShda boshlangan
va 1939 - yilgacha davom etgan. 1929-yil 24-oktabrda Nyu-York fond birjasidagi "Qora
payshanba" kuni aksiyalar narxining keskin tushishi bilan boshlandi. Bank tizimining zaiflashishi,
kreditlar hajmining ortishi va ko‘plab banklarning bankrot bo‘lishi iqtisodiyotni chuqur
turg‘unlikka olib keldi. Aholining daromadi pasayib, iste’mol va investitsiyalar qisqardi, natijada
bizneslar yopildi, ishsizlik darajasi AQShda 22%ga yetdi.
AQShda 1910—1960-yillardagi ishsizlik darajasi
Xalqaro savdoga bojxona tariflarining oshirilishi ham zarar yetkazdi. Depressiya davomida
millionlab odamlar ishsiz va qashshoqlikda yashadi, qishloq xo‘jaligi esa, ayniqsa, AQShda "Dust
Bowl" bo‘ronlari tufayli katta zarar ko‘rdi. Siyosiy tizimlarga bo‘lgan ishonch pasaydi va
ekstremistik g‘oyalar tarqaldi.
Buyuk Depressiyaning boshlanishiga ushbu to’rtta omillar sabab bo‘lgan. Birinchidan,
1920-yillarda AQShda iqtisodiy yuksalish davomida aksiyalar narxi sun’iy ravishda ko‘tarildi.
Investorlar qarz olib, aksiyalarga ko‘p mablag‘ sarfladi, bu esa spekulyativ pufakchani yuzaga
keltirdi. 1929-yilda aksiyalar narxi haddan tashqari oshib ketganida, investorlar ulardan qutulishni
boshladi, bu esa narxlarning qulashi va fond bozorining inqiroziga olib keldi.
Ikkinchidan, Banklar kreditlash siyosatini nazoratsiz kengaytirib, ortiqcha xavfli qarzlarni
berishdi. Fond bozorining qulashi bilan ko‘plab banklar katta yo‘qotishlarga uchradi va bankrot
bo‘ldi, bu esa aholi omonatlarini yo‘qotishga olib keldi.
Uchinchidan, O‘sha davrda moliyaviy tizim ustidan davlat nazorati juda zaif edi. Fond
bozori va banklarning faoliyati deyarli tartibga solinmagani tufayli iqtisodiy xavflar yig‘ilib bordi.
To’rtinchidan, AQSh iqtisodiyotidagi inqiroz boshqa mamlakatlarga ham tez tarqaldi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
41
Jahon urushidan keyin xalqaro savdo va moliya tizimlari AQSh iqtisodiyotiga kuchli
bog‘liq bo‘lgan, shuning uchun bu inqiroz global tus oldi. Bundan tashqari AQSh hukumati o‘z
iqtisodiyotini himoya qilish uchun 1930-yilda Smoot-Hawley bojxona qonunini qabul qildi. Bu
qonun xalqaro savdoni qisqartirib, iqtisodiyotni yanada og‘ir ahvolga solib qo‘ydi.
Davlatlar iqtisodiyotiga ta’sirlari:
Sanoat shaharlari eng ko‘p zarar ko‘rdi, bir qator
mamlakatlarda qurilish deyarli to‘xtadi. Talabning qisqarishi tufayli qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
narxi 40-60 foizga arzonlashdi.
1929—1932-yillar oraligʻida butun dunyo boʻylab yalpi ichki
mahsulot (YaIM) taxminan 15 % ga kamaydi. Taqqoslash uchun, jahon yalpi ichki mahsuloti
2008-yildan 2009-yilgacha Buyuk turgʻunlik davrida 1 % dan kamroq kamaydi. Ayrim iqtisodlar
1930-yillarning oʻrtalariga kelib tiklana boshladi. Biroq, koʻplab mamlakatlarda Buyuk
Depressiyaning salbiy oqibatlari Ikkinchi Jahon urushi boshlanishiga qadar davom etdi. Vayron
qiluvchi taʼsir boy va kambagʻal mamlakatlarda shaxsiy daromad, narxlar, soliq tushumlari, foyda
va narxlarning pasayishi bilan kuzatildi. Xalqaro savdo 50 % dan koʻproq kamaydi.
Dunyo boʻylab shaharlar, ayniqsa ogʻir sanoatga qaram boʻlgan shaharlar qattiq zarbaga
uchradi. Koʻpgina mamlakatlarda qurilish deyarli toʻxtatildi. Dehqon jamoalari va qishloq joylari
ekin narxi taxminan 60 % ga tushishi sababli zarar koʻrdi. Talabning keskin kamayishi va ish
oʻrinlarining kamligi bilan birlamchi sanoat tarmoqlariga qaram boʻlgan hududlar eng koʻp zarar
koʻrdi. Iqtisodiy tarixchilar odatda Buyuk Depressiya katalizatorini 1929-yil 24-oktyabrdan
boshlab AQSH fond bozori narxlarining toʻsatdan halokatli qulashi deb hisoblashadi. Biroq,
baʼzilar bu xulosaga eʼtiroz bildirishadi va qimmatli qogʻozlarning qulashini Buyuk Depressiyada
sabab emas, balki alomat deb bilishadi.
Osiyo moliyaviy inqirozi:
1997-yilda Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo
mamlakatlarini qamrab olgan yirik moliyaviy krizis bo‘ldi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
42
Ushbu inqiroz 1997-yil iyul oyida Tailandda boshlangan va qisqa vaqt ichida boshqa
davlatlarga ham tarqaldi. Bu holat butun dunyoda iqtisodiy tanazzul xavotirlarini kuchaytirdi.
Osiyo moliyaviy inqirozining asosiy sabablari bu valyuta kurslarining beqarorligi va
ko'pchilik mamlakatlarda qisqa muddatli tashqi qarzlarning o‘sishi bo’lgan. 1997-yilgi Osiyo
moliyaviy inqirozining asosiy sababi valyuta kurslarining noto‘g‘ri boshqaruvi bo‘lib, bu
inqirozga olib kelgan eng muhim omil edi. Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari, jumladan Tailand,
Janubiy Koreya va Indoneziya, o‘z milliy valyutalarini AQSh dollariga bog‘lagan holda qattiq
valyuta siyosatini olib borishdi. Bu siyosat dastlab iqtisodiy barqarorlik va xorijiy investitsiyalarni
jalb qilishda muvaffaqiyatli bo‘lib ko‘rindi, biroq uzoq muddatda iqtisodiy muvozanatni buzdi va
moliyaviy tizimning zaif tomonlarini ochib berdi.
Birinchidan, dollar bilan bog‘langan valyutalar qimmatlashib, bu mamlakatlarning eksport
mahsulotlarini jahon bozorida raqobatbardosh bo‘lmay qolishiga olib keldi. Natijada,
iqtisodiyotning muhim qismi hisoblangan eksport sektori zarar ko‘ra boshladi. Shu bilan birga,
qimmat valyutalar import mahsulotlarini arzonlashtirdi, bu esa mahalliy ishlab chiqaruvchilarga
bosim o‘tkazdi va iqtisodiy nomutanosiblikni kuchaytirdi.
Ikkinchidan, ushbu mamlakatlarda tashqi qarzlarning keskin ko‘payishi kuzatildi. Valyuta
kursi barqarorligiga ishonch sababli, hukumatlar va korporatsiyalar katta miqdorda tashqi qarz
olishni davom ettirdilar. Bu qarzlarning aksariyati qisqa muddatli va AQSh dollarida edi. Lekin
valyutalar qadrsizlana boshlagach, qarzlarni qaytarish qimmatlashdi va moliyaviy tizimga katta
zarar yetkazdi.
Uchinchidan, kapital oqimining beqarorligi muhim rol o‘ynadi. Xorijiy investorlar valyuta
barqarorligini inobatga olib, qisqa muddatli kapitalni mamlakatlarga olib kirdilar. Biroq,
valyutalar qadrsizlanishi boshlanganda, bu kapital mamlakatlardan tezda chiqib ketdi, bu esa bank
tizimini inqirozga olib keldi.
Nihoyat, spekulyativ hujumlar vaziyatni yanada og‘irlashtirdi. Valyutalar real iqtisodiy
qiymatdan ortiqcha baholanganini payqagan moliyaviy spekulyatorlar, bu valyutalarni ommaviy
sotib, ularning qadrsizlanishini tezlashtirdilar. Tailandda baht valyutasi birinchi bo‘lib quladi,
chunki hukumat dollar kursini ushlab qolishga urinishda katta miqdordagi zaxiralarni yo‘qotdi.
Oxir-oqibat, ular kursni bo‘sh qo‘yishga majbur bo‘ldi. Bu inqiroz boshqa davlatlarga ham tez
tarqaldi.
Shunga qaramay, 1998—1999-yillarda mintaqadagi tiklanish tez amalga oshdi va iqtisodiy
tizimlarning parchalanishi bo‘yicha xavotirlar tezda barham topdi. 1997-yil 2-iyulda Tailandda
boshlangan va "Tom Yam Kung" inqirozi deb atalgan moliyaviy inqiroz Tailand hukumati chet el
valyutasi yo‘qligi sababli bahtni o‘zgartirishga majbur bo‘lganidan so‘ng, Tailand bahtining
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
43
moliyaviy qulashi natijasida yuzaga keldi. Tailand valyutasining AQSh dollariga bog‘lanishini
qo‘llab-quvvatlashga urinib, kapitalning tez parvoz qilishini boshladi, bu esa xalqaro iqtisodiyotda
zanjir reaktsiyasini keltirib chiqardi. Tailand tashqi qarz yukini o‘z zimmasiga olgan bo‘lib,
inqirozning tarqalishi bilan boshqa Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlarida ham valyutalar pasayib,
fond bozorlari va boshqa aktivlar bahosi tushdi, xususiy qarz esa keskin o‘sdi. 1993–1996-yillarda
ASEANning to‘rtta yirik iqtisodida tashqi qarzning YaIMga nisbati 100% dan 167% gacha
ko‘tarildi, inqirozning eng yomon davrida esa 180%dan oshdi. Janubiy Koreyada bu ko‘rsatkichlar
13% dan 21% gacha ko‘tarildi va keyin 40%ga yetdi. Inqirozdan eng ko‘p zarar ko‘rgan davlatlar
Janubiy Koreya, Indoneziya va Tailand bo‘ldi, Gonkong, Laos, Malayziya va Filippin ham zararni
boshdan kechirdi. Xitoy va Yaponiya kabi ba’zi davlatlar kamroq zarar ko‘rgan, lekin ular ham
mintaqadagi talab va ishonchning yo‘qolishidan aziyat chekdi. Xitoy, o‘zining valyutasini
qadrsizlantirmaslik va 4 milliard dollar miqdorida qutqaruv pullari qo‘shish orqali mintaqadagi
obro‘ni oshirdi. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (XVJ) Janubiy Koreya, Tailand va Indoneziyaning
valyutalarini barqarorlashtirish uchun 40 milliard dollarlik yordam dasturini ishga tushirdi. Ammo,
global iqtisodiy inqiroz Indoneziyadagi ichki vaziyatni barqarorlashtirishga unchalik yordam
bermadi va 1998-yil may oyida Indoneziya prezidenti Suxarto rupiyaning keskin devalvatsiyasi va
narxlarning oshishi ortidan iste’foga chiqdi. 1998-yilda Filippinda iqtisodiy o‘sish deyarli nolga
tushdi. Singapur esa zarbadan nisbatan izolyatsiyalangan bo‘lishiga qaramay, Malayziya va
Indoneziya bilan geografik yaqinligi tufayli jiddiy zarblar oldi. 1999-yilda esa Osiyo iqtisodlari
tiklana boshladi va mintaqadagi davlatlar moliyaviy barqarorlikni yaxshilash yo‘lida hamkorlikni
kuchaytirdi.
Jahon moliyaviy inqirozi:
Jahon moliyaviy inqirozi global iqtisodiyotga katta ta’sir
ko‘rsatgan murakkab jarayondir. Bunday inqirozlar odatda moliyaviy tizimlarning zaifligi,
iqtisodiy siyosatdagi xatoliklar va xalqaro moliyaviy bozorlar muvozanatsizligi natijasida yuzaga
keladi.
Moliyaviy inqirozlar sabablari xilma-xil bo‘lib, ularning asosiy omillari kreditlashning
nazoratsiz o‘sishi, moliyaviy xavflarning noto‘g‘ri boshqarilishi va siyosiy noaniqlik bilan bog‘liq.
Bundan tashqari, bank tizimining yetarli darajada barqaror emasligi, geosiyosiy ziddiyatlar
va xomashyo narxlarining keskin o‘zgarishi kabi omillar ham muhim rol o‘ynaydi.
Moliyaviy inqirozlar tarixida 1929-yildagi Buyuk depressiya va 2008-yildagi global
moliyaviy inqiroz alohida o‘rin egallaydi. Buyuk depressiyada AQShda aksiyalar bozorining
qulashi natijasida global iqtisodiyot inqirozga uchragan, ko‘plab banklar yopilgan va ishsizlik
darajasi keskin oshgan. 2008-yildagi inqiroz esa ipoteka bozoridagi muammolar sababli yuzaga
kelib, butun dunyo moliyaviy tizimiga zarar yetkazgan.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
44
Bu inqirozning eng asosiy sababi 2008-yilda ipoteka kredit siyosatida juda katta xato
qarorlar qabul qilinishi bo’ladi. Usha paytda AQSH banklari ipoteka kreditini qaytarish
qobiliyatiga ega bo’lmaganlarga ham bera boshlaydi jumladan uysizlar va boshqa qashshoq
aholiga ham, tabiiyki ular uylarni qaytara olishmaydi va banklar o’sha uylar ipoteka bozoriga
chiqaradi keyinchalik bu ipoteka bozori inqiroziga sabab bo’ladi. Hozirgi globallashgan davrda
barcha iqtisodiyotlar bir-biri bilan bog’liq va AQSHdagi inqiroz barcha iqtisodiyot sektorlariga
undan keyin boshqa davlatlar iqtisodiyotiga katta ta’sir qilgan.
Bunday inqirozlarning oqibatlari jiddiy bo‘lib, iqtisodiy o‘sishning sekinlashuvi,
ishsizlikning oshishi va ijtimoiy muammolarning kuchayishi bilan namoyon bo‘ladi. Moliyaviy
inqiroz korxonalarning yopilishi, aholi daromadlarining pasayishi va qashshoqlik darajasining
o‘sishiga olib keladi.
Moliyaviy inqirozlarning oldini olish uchun moliya tizimini mustahkamlash, moliyaviy
xavflarni boshqarish mexanizmlarini joriy etish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish muhim
ahamiyatga ega. Shuningdek, bozorlarni shaffof boshqarish va kreditlash jarayonlarini nazorat
qilish ham inqirozlarning oldini olishga yordam beradi.
Inqirozdan chiqish uchun AQSh va Yevropa Ittifoqi qator chora-tadbirlarni amalga oshirdi.
Yirik tijorat banklarini qutqarish maqsadida ularning aksiyalari davlat tomonidan sotib
olinib, byudjet mablag‘lari hisobidan likvidli aktivlar bilan ta’minlandi. Shuningdek, tijorat
banklari kreditlariga davlat kafolatlari tizimi joriy etildi. Masalan, AQShda Federal zaxira tizimi
xususiy sektorga to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy yordam ko‘rsatish maqsadida qimmatli qog‘ozlar
xarid qildi. Buyuk Britaniya hukumati esa banklar va moliyaviy institutlar aksiyalariga 37 mlrd.
funt sterling sarmoya kiritdi. Germaniya hukumati bank sektorini qo‘llab-quvvatlash uchun 500
mlrd. evro miqdorida investitsiyalar va kreditlar ajratdi. Ushbu davrda Yevropadagi ko‘plab yirik
banklar davlat tasarrufiga o‘tkazildi. Inqiroz oqibatlarini yengillashtirish uchun davlat tomonidan
iqtisodiyotni tartibga solish usullari faol qo‘llanildi. Rivojlangan mamlakatlar inqirozni bartaraf
etish uchun katta hajmdagi moliyaviy resurslarni safarbar qilishdi. Xususan, AQSh hukumati
inqirozga qarshi 3539 mlrd. dollar sarflab, bu mablag‘ mamlakat yalpi ichki mahsulotining 25%
ini tashkil etdi. O‘zbekiston ham xalqaro iqtisodiy tizimning bir qismi sifatida inqirozning
mahalliy iqtisodiyotga salbiy ta’siridan butkul xoli bo‘lishi mumkin emas edi.
Xulosa:
Moliyaviy inqirozlar iqtisodiy tizimga katta zarar yetkazadi va jamiyatni uzoq
muddatli ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlarga duchor etadi. Ushbu maqolada keltirilgan tarixiy
inqirozlar, jumladan “Buyuk depressiya”, “Osiyo moliyaviy inqirozi” va “Jahon moliyaviy
inqirozi” ularning sabablari, oqibatlari hamda xalqaro miqyosdagi ta'siri batafsil tahlil qilindi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
45
Moliyaviy inqirozlarning asosiy sabablari sifatida noto‘g‘ri boshqaruv, spekulyativ
pufakchalar va haddan tashqari qarz olish ko‘rsatildi. Bu holatlar iqtisodiy barqarorlikning
zaifligini va moliyaviy tizimlardagi strukturaviy muammolarni ochib berdi. Bu davrda ayrim
davlatlarning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) sezilarli darajada qisqargan, bu esa keng ko‘lamli
ijtimoiy muammolar, jumladan ishsizlikning oshishi va aholining umumiy tushkunlik kayfiyatiga
olib kelgan. AQSHning 44-prezidenti Barack Obama ushbu inqiroz haqida “Uning ildizi
mas’uliyatsizlik va ehtiyotsizlikda” ekanligini ta’kidlagan va bunday holatlarning takrorlanmasligi
uchun muhim darslar chiqarish zarurligini alohida ta'kidlagan. Shuningdek, “Buyuk depressiya”
va “Osiyo moliyaviy inqirozi” misollari ham inqirozlarning sabablari noto‘g‘ri qarorlar va
boshqaruvning zaifligi bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. “Buyuk depressiya”da AQSH va
Yevropadagi iqtisodiy qiyinchiliklar global miqyosda ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa, “Osiyo moliyaviy
inqirozi” Osiyo davlatlaridagi moliyaviy bozorlarning zaifligini va valyuta siyosatidagi
muammolarni ochib berdi. Ushbu inqirozlar milliy iqtisodiyotlardan tashqariga chiqib, global
miqyosda iqtisodiy hamkorlik va tartibga solish tizimlarining yetarlicha samarali emasligini
namoyon qildi. Kelajakda bunday inqirozlarning oldini olish uchun samarali tartibga solish, global
moliyaviy hamkorlikni kuchaytirish va moliyaviy bozorlarni yanada shaffoflashtirish muhim
ahamiyatga ega. Bunda xalqaro moliyaviy institutlarning hamkorligi va rivojlangan
texnologiyalardan foydalanish o‘ziga xos rol o‘ynaydi. Shu yo‘l bilan nafaqat iqtisodiy
barqarorlikni ta'minlash, balki xalqaro moliyaviy tizimni mustahkamlash, moliyaviy
inqirozlarning salbiy oqibatlarini kamaytirish va kelajakda ularga qarshi immunitet hosil qilishga
erishish mumkin bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Jo'rayev.T.T
. Iqtisodiyot nazariyasi
(o'zbekcha). Toshkent: Fan va Texnologiyalar, 2018-
2.
Brian Duignan
britannica.com
. Qaraldi: 7-aprel
2023-yil.
3.
Karimov, Islom
. JAHON MOLIYAVIY-IQTISODIY INQIROZI, O‘ZBEKISTON
SHAROITIDA UNI BARTARAF ETISHNING YO‘LLARI VA CHORALARI
, O'zbekiston,
Toshkent: O'zbekiston, 2009.
4.
Wenjie Chen, Mico Mrkaic, and Malhar Nabar (mart 2019-yil).
Recovery 10 Years After the 2008 Financial Crisis“
. IMF Working Paper. № WP/19/83.
15-bet. Qaraldi: 7-aprel 2023-yil.
5.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
46
6.
Jon A. Garrati, Buyuk Depressiya (1986).
7.
Duhigg, Charlz (2008-yil 23-mart).
„Depressiya, deysizmi? Xavfsizlik tarmoqlarini
8.
„Koʻzgular zali: Buyuk Depressiya, buyuk tanazzul, tarixdan
foydalanish va notoʻgʻri foydalanish“.
Nyu-York, Nyu-York: Oksford universiteti
nashriyoti.
9.
Wall Street Journal 2015-yil 14-yanvar.
10.
Garrati, Buyuk depressiya (1986).
11.
Frank, Robert X.; Bernanke, Ben S. (2007). Makroiqtisodiyot tamoyillari (3-
nashr). Boston: MakGrou-Xill/Irvin. 98-bet.
12.
AQSh Mehnat statistikasi byurosi.
13.
Cochrane, Willard V. (1958). „Fermer narxlari, afsona va haqiqat“: 15.
14.
"Jahon iqtisodiy tadqiqoti 1932-33". Millatlar Ligasi: 43.
15.
Mitchell, Depressiya oʻn yilligi.
16.
