ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
330
PROCESSUAL TEORIYA HÁM ADALATLÍLÍQ TEORIYA
A.Japparbergenova
Berdaq atındaǵı QMU. “Ámeliy psixologiya” tálim baǵdarınıń 2-kurs talabası.
G.Óskinbaeva
Berdaq atındaǵı QMU assistent oqıtıwshı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14452785
Annotaciya. Bul maqalada motivaciyanıń processual teoriyası hám adalatlılıq teoriyaları
boyınsha maǵlıwmatlar berilgen. Maqalada V.Vroomnıń kútiwler teoriyası, Dj.S.Adamstıń
teoriyası, J.Rawlstıń adalat teoriyası, utilitarizm, kommunikativ adalat, teńlik hám teń huquqlıq
haqqında pikirler bayan qılınǵan.
Gilt sózler: motivaciya, processual teoriya, adalatlılıq teoriyası, V.Vroomnıń kútiwler
teoriyası, Dj.S.Adamstıń teoriyası, J.Rawlstıń adalat teoriyası, utilitarizm.
PROCESSUAL THEORY HAM LEARNING THEORY
Abstract. This article provides information on the procedural theory of motivation and
theories of raw justice. The article expresses the views of V. Vroom's theory of boxes, D. S. Adam's
theory, J. Rawls's theory of justice, utilitarianism, communicative justice, equality and human
rights.
Key words: motivation, procedural theory, fairness theory, W.Vroom's box theory,
Dj.S.Adamstyn's theory, J.Rawlstyn's theory of justice, utilitarianism.
ПРОЦЕССУАЛЬНАЯ ТЕОРИЯ
Аннотация. В этой статье представлена информация о процессуальной теории
мотивации и теориях грубого правосудия. В статье выражаются взгляды на теорию
ящиков В. Врума, теорию Д. С. Адама, теорию справедливости Дж. Ролза, утилитаризм,
коммуникативную справедливость, равенство и права человека.
Ключевые слова:
мотивация, процессуальная теория, теория справедливости,
теория ящика У.Врума, теория Дж.С.Адамстина, теория справедливости Дж.Роулстина,
утилитаризм.
Kirisiw.
Motivaciya, insan is-háreketleri hám iskerliklerin qáliplestiriwshi tıykarǵı kúsh
bolıp tabıladı. Ol adamlardıń maqsetlerge erisiw, ózlerin rawajlantırıw, jumıs iskerligin asırıw,
hámde turmıstaǵı túrli wazıypalardı orınlawdaǵı qálewlerin belgileydi.
Motivaciya teoriyası bolsa, bul processti túsiniwge qaratılǵan ilimiy jantasıwlar bolıp
tabıladı. Motivaciya teoriyası psixologiya, menejment, bilimlendiriw hám basqa kóplep tarawlarda
zárúr orın tutadı. Maqalamızda motivaciyanıń processual teoriyası hám adalatlılıq teoriyası
haqqında pikirler júrgizemiz.
Tıykarǵı bólim.
Motivaciya hám adalat sociallıq hám psixologiyalıq pánlerde oraylıq
túsiniklerden esaplanadı. Bul túsinikler hár bir insannıń turmısındaǵı xızmetine, qararlar qabıl
qılıwına, maqsetlerge erisiwine tásir kórsetedi.
Motivaciyanıń processual teoriyası hám adalatlılıq teoriyası bul processlerdi jánede
tereńrek túsiniwge járdem beredi.
Motivaciyanıń processual teoriyası.
Motivaciyanıń processual teoriyası adamlarda is-
háreketler, maqsetler hám qararlar qanday ámelge asıwın analiz qıladı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
331
Bul teoriyada adamlardıń maqsetke erisiw ushın qanday qanday usıllardı tańlawı, qanday
psixologiyalıq hám sırtqı faktorlar olarǵa tásir qılıwın túsiniwge háreket qılınadı. Processual
teoriya adamlarda motivaciya qanday qáliplesiwin hám bul motivaciyanıń nátiyjelerge qanday alıp
keliwin túsindiriwge umtıladı.
Motivaciyanıń processual teoriyasına tiyisli bir neshe zárúr modellerden biri V.Vroomnıń
[1] kútiwler teoriyası bolıp tabıladı. Bul teoriyaǵa kóre, adamlardıń is-háreketleri, olardıń erisiwi
múmkin bolǵan nátiyjelerine bolǵan kútiwlerine baylanıslı. Eger shaxs maqsetke erisiw jolında
úlken sıylıq kútiliwin sezse, ol jaǵdayda ol usı maqsetke erisiw ushın kóbirek háreket qıladı. Bul
process tómendegi elementlerdi óz ishine aladı:
1.
Kútiw (Expectancy): Shaxs maqsetke erisiw ushın zárúr bolǵan háreketti ámelge asırıwı
múmkinligine isense, bul motivaciyanı asırıadı.
2.
Instrumentallıq (Instrumentaliy): Maqsetke erisiw arqalı alınǵan sıylıq yakı nátiyjening
qanshelli qımbatlı ekenligi.
3.
Valensiya (Valence): Sıylıq yakı nátiyjeniń shaxs ushın qanshelli áhmiyetli ekenligi.
Bul elementler birgelikte shaxstıń maqsetke erisiw ushın qansha kúsh sarıplawın
belgileydi.
Dj.S.Adamstıń [3] teńlik teoriyası (Equity Theory) hám processual motivaciyanıń zárúr
bólimin payda etedi. Bul teoriyaǵa kóre, adamlar óz miyneti hám nátiyjeleri basqalar menen
salıstırılıwın sezseler, olar ózleriniń miynetine qarata adalatlı sıylıq alıwdı qáleydiler.
Eger shaxs óziniń islegenine qarap adalatlı sıylıq almasa, bul motivaciyanı kemeytiredi.
Máselen, eki jumısshınıń bir qıylı jumıstı orınlawı hám birine kóbirek haqı beriliwi, basqa
jumısshınıń narazılıǵına alıp keliwi múmkin.
Motivaciyanıń adalatlılıq teoriyası.
Adalatlılıq teoriyası sociallıq hám etikalıq adalattı
túsindiriwge qaratılǵan. Bul teoriyanıń tiykarǵı maqseti, jámiyette adamlar ortasındaǵı
múnásebetler hám resurslar qanday adalatlı bólistiriliwi kerekligin anıqlaw bolıp tabıladı. Adalat,
tek ǵana huquqlar hám erkinliklerdi saqlap qalıw menen sheklenbeydi, bálki adamlar ortasında
teńlikti támiyinlew hám hár bir adamnıń huquqların qorǵawdı da ańlatadı.
Adalatlılıq teoriyasınıń bir neshe tiykarǵı jantasıwları bar:
1. J.Rawlstıń adalat teoriyası (John Rawls' Theory of Justice) – bul teoriya jámiyette
adalattı jaratıw ushın ayrım tıykarǵı principlerdi usınıs etedi:
Erkinlik principi: Hár bir shaxs óziniń tiykarǵı huquq hám erkinliklerine iye bolıwı kerek.
Parıqlılıq principi: Sociallıq hám ekonomikalıq teńsizlikler tek ǵana eń jaman jaǵdayda
bolǵanlar ushın paydalı bolsa adalatlı esaplanadı.
2. Utilitarizm – bul jantasıwǵa kóre, adalatlı jámiyet maksimal socialllıq payda keltiriwi
kerek. Bıraq, utilitarizm bazan ayrım toparlardıń huquqların itibarsız qaldırıwǵa alıp keliwi
múmkin.
3. Kommunikativ adalat – bul túsinik, shaxslar ortasındaǵı kelisiwler hám bitimler
tiykararında adalattı támiyinlewdi ańlatadı. Eger kimdir qanday da bir yakı ónimdi usınıs etse, ol
sonnan mas ráwishte tólew alıwı kerek.
4. Teńlik hám teń huquqlıq – sociallıq teńlikti hám teń huquqlardı támiyinlew adalatlı
sistemanıń tiykarǵı elementi bolıp tabıladı.
Hár bir shaxstıń óz huquqları hám múmkinshiliklerine teń bolıwı jámiyette adalattı jaratadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
332
Adalatlılıq teoriyasınıń nátiyjeli isleiwi ushın sociallıq sistemada resurslar hám
múmkinshilikler teń bólistiriliwi, hár bir shaxstıń huquqları hám erkinlikleri qorǵalıwı kerek.
Kerisinshe jaǵdayda, adalatsızlıq jámiyette sociallıq qattı qarama-qarsılıqlarǵa hám
konflikt ortalıǵına alıp keliwi múmkin.
Juwmaq.
Juwamaqlap aytqanda, motivaciyanıń processual teoriyası hám adalatlılıq
teoriyası óz ara baylanıslı hám bir-birin toltırıwshı teoriyalar bolıp tabıladı. Processual teoriya
adamlardıń qanday qılıp maqsetlerge erisiw ushın háreket qılıwların hám bul processte qanday
faktorlar zárúr rol oynawın túsintirse, adalatlılıq teoriyası sociallıq sistemalarda adalattı
támiyinlewdiń mexanizmlerin úyrenedi. Sociallıq sistemada motivaciya hám adalattıń uyǵın
islewin támiyinlew, shaxslar hám jámiyettiń rawajlanıwına úlken úles qosadı.
REFERENCES
1.
Oskinbaeva, G. (2023). PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF SELF-
DEVELOPMENT DURING THE STUDENT PERIOD. Modern Science and Research,
2(7),
359–362.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/22238
2.
Davletbaevna O. G. TALABALIK DAVRIDA O'ZINI O'ZI RIVOJLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. – 2023.
3.
Venera, Mambetiyarova. "PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP
BETWEEN CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE." European International
Journal of Pedagogics 4.05 (2024): 16-19.
4.
Venera, Mambetiyarova. "Socio-Psychological Features of Relationships of Children and
Their Parents." (2023).
5.
Go’zal D., Gulsevar J. OILADA O’SMIRLAR TARBIYASI //THEORY AND
ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH.
– 2023. – Т. 2. – №. 19. – С. 41-44.
6.
Dauletova G. M. MOSLASHISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK SIFATLARI
//Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 37-40.
7.
Go’zal D. O. ’SMIRLAR ORGANIZMIDA RO’Y BERADIGAN O’ZGARISHLAR
//THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF
PEDAGOGY. – 2023. – Т. 1. – №. 6. – С. 50-55.
8.
Muratbayevna, Dauletova Gozal, and Madaminova Nargiza Qurbanbayevna.
"BOLANING RIVOJLANISH DAVRI PSIXOLOGIYASI." Scientific Impulse 1.1 (2022):
33-35.
9.
Dauletova, G. M. "Personality development in adolescence." Science and Education in
Karakalpakstan 114 (2023).
10.
Даулетова, Г. (2023). ЎСМИРЛИК ЁШИДА ШАХСНИНГ РИВОЖЛАНИШИ.
Журнал «Вестник физической культуры и спорта» Нукусского филиала Узбекского
государственного университета физической культуры и спорта, 1(1), 102–105.
извлечено от https://science.uzdjtsunf.uz/index.php/science/article/view/194
11.
Dauletova, G. M. "O’SMIRLIK YOSHDAGI PSIXOLOGIK O’ZGARISHLAR."
ХАБАРШЫСЫ 3 (2022): 81.
