2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
151
XXI ASR O‘QUVCHISI UCHUN ZARUR KO‘NIKMALARINI O‘RGATUVCHI – 4K
MODELI VA UNI AMALGA OSHIRISH YO‘LLARI
Jo‘rayeva Nargiza O’ktamovna
Buxoro davlat pedagogika institute, Boshlang‘ich ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi.
Raximova Zuxro
Buxoro davlat pedagogika institute, Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14420481
Annotatsiya.
Maqolada bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining mustaqil ijodiy
faoliyatini tashkil etishning muammolari va yechimlari yoritilgan. Unda bo‘lajak o‘qituvchini
tayyorlashda ijodiy ishlarni bajarishning o‘ziga xos xususiyatlari ochib berilgan bo‘lib,
o’quvchilarda ijodiy mehnat ko‘nikma va malakalarni takomillashtirishning samarali shakllari
tahlil etilgan.
Kalit so’zlar:
dars, mustaqil faoliyat, 4K modeli, metodika.
KIRISH
. Dars-o'quv jarayonining asosiy tarkibiy qismi. Shuning uchun o'quvchilarni
muayyan o'quv intizomi bo'yicha o'qitish sifati
Faoliyat: Amaliy, amaliyot. Biror bir faoliyatni bajarish, amal qilish, jarayon.
Tizimlilik: Tartib, mos kelish, bir-biriga mos keladigan holda tashkil etish.
Mustaqil: O‘zini boshqalariga tegishli emas, o‘z-o‘zidan ham, boshqalar yordamida
qo‘llab-quvvatlab ishlash.
Ko‘nikma: Tushuncha, bilim, tajriba, umumiy xulosalar.
Ijodiy mehnat: O‘z iste’molchisini, fikrlarini rivojlantirish, yangilik qilish.
Bu so‘zlar o‘quvchi va o‘qituvchilar uchun mustaqil ijodiy faoliyatda ko‘makchi bo‘lib,
yangi yondashuvlarni ishlab chiqish va bajarish uchun qo‘llaniladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
4K Moduli asosi asosan bilim olishga qaratilgan anʼanaviy taʼlim modellaridan har
tomonlama barkamol shaxs rivojlanishini qadrlaydigan yaxlit yondashuvga oʻtishni ifodalaydi.
Bilim, ko‘nikma, munosabat va qadriyatlarni ta’limga integratsiyalash o‘quvchilarni tobora
murakkab va o‘zaro bog‘liq bo‘lib borayotgan dunyoda harakat qilishga tayyorlash uchun juda
muhimdir. Bu tarkibiy qismlarning har biri nafaqat o‘zi tanlagan sohada yetarli bilimga ega, balki
jamiyatga ijobiy hissa qo‘shishga qodir bo‘lgan shaxslarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Bilim hali ham asos bo'lib qolmoqda, chunki u o'quvchilarning martaba va shaxsiy hayotida
muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo'lgan nazariy tushunchani beradi.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
152
Biroq, endi faqat bilim etarli emas. Ko'nikmalarga urg'u berish o'quvchilarni o'z bilimlarini
real dunyo sharoitida qo'llash uchun amaliy ko'nikmalar bilan jihozlanishini ta'minlaydi. Tanqidiy
fikrlash, muammolarni hal qilish va samarali muloqot qilish kabi ko'nikmalar bugungi tez sur'atlar
bilan rivojlanayotgan muhitda juda muhimdir.
Munosabatlarni rivojlantirish ham bir xil darajada muhimdir. Qiziquvchanlik, qat'iyatlilik
va o'zgarishlarga ochiqlik kabi ijobiy munosabat o'quvchilarga qiyinchiliklarga ishonch bilan dosh
berishga yordam beradi. Xulq-atvor o'quvchilarning o'rganishga yondashuvi va boshqalar bilan
qanday munosabatda bo'lishini shakllantiradi, bu ularni shaxsiy va professional muvaffaqiyatning
kalitiga aylantiradi. Masalan, o'sish tafakkurini rivojlantirish talabalarni muvaffaqiyatsizliklarni
emas, balki o'sish uchun imkoniyat sifatida ko'rishga undashi mumkin.
Qadriyatlar o'quvchilarning harakatlari va qarorlarini boshqaradigan axloqiy kompasdir.
Global aloqalar davrida xilma-xillikka hurmat, ijtimoiy mas'uliyat va ekologik barqarorlik
kabi qadriyatlarni ilgari surish juda muhimdir. Qadriyatlar nafaqat individual xulq-atvorga, balki
jamoaviy taraqqiyotga ham ta'sir qiladi, o'quvchilarga shaxsiy va kasbiy sohalarda mas'uliyatli va
axloqiy qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
Biroq, ushbu to'rt komponentning integratsiyasi ta'lim muassasalarida qiyinchiliklar
tug'diradi. O'qituvchilar va muassasalar 4K modulining barcha jihatlarini samarali o'z ichiga olgan
o'quv dasturlari va muhitlarni yaratish ustida ishlashi kerak. Bu an'anaviy o'qitish usullaridan
ko'proq interfaol va tajribaviy ta'lim yondashuvlariga o'tishni talab qiladi, bunda talabalar bir
vaqtning o'zida barcha to'rt o'lchovni rivojlantirishga da'vat etiladi. Bundan tashqari, baholash
usullari nafaqat akademik bilimlarni, balki talabalarning ko'nikmalari, munosabatlari va
qadriyatlarini baholash uchun moslashtirilishi kerak.
Ta’lim boshlang’ich sinf o’quvchilarining ijodkorligi jihatidan yondashish, o’quvchilarni
o’quv-tarbiya jarayon sub’yekti sifatida sharhlash masalasini taqazo qiladi. Ana shu asosga ko’ra
o’quvchilar ijodkorligini “Sub’yekt-ob’yekt” tizimida sharhlash tamoyilini tavsiflash muhim
ahamiyat kasb etadi. Ta’lim jarayonida o’quvchilarda shakllanadigan shaxsiy sifatlar onglilik,
mustaqillik, topqirlik singari shaxsiy sifatlar nuqul o’qituvchi ishining natijasi bo’lmay, ular ko’p
jihatdan o’quvchilarning o’ziga bog’liq. Shu tamoyilga rioya qilib, o’quv materiali faoliyat
predmeti sifatida qaralib, ijodiy faoliyatining tarkibiy qismlari ajratiladi.[2]
Ijodiy faoliyat yadrosi tafakkur, fikrlash shakllari bo’lib, ular qobiliyat, layoqat, zehn,
mayl, havasni tarbiyalash yo’li bilan rivojlantiriladi, yangilik, ijodkorlik faoliyat belgilari
hisoblanadi.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
153
Ta’limni ijodiy tashkil etish yana bir masalani – o’quvchilarning o’quv faoliyati va biluv
faoliyatini o’zaro muhokama qilib o’rganish muammosini yoritish bilan bog’liq. Ularning o’zaro
taqqoslash qator xulosalarga olib keladi: bularning tarkibi bir xil bo’lib, motiv, maqsad, vosita,
natijadan iborat.
Boshlang’ich sinf o’quvchilari faoliyatiga ko’ra, ijodiy topshiriqlarni uch guruhga ajratib
tahlil qilish mumkin. Bular: ijodiy mustaqil ish, ijodiy mashq, o’quv muammolaridir.
Bugungi kunda yangi avlod darsliklarining taqdimotida foydalaniladigan o‘quv-metodik
komplekslar (O‘MK)ni tanitadi. Ushbu komplekslar Tanqidiy fikrlash, Jamoaviy ishlash,
Ijodkorlik (Kreativlik), va Muloqot qilish ko‘nikmalari (4K) tamoyilini tashkil etadi. Bu
texnologiyalar o‘quv jarayonini rivojlantirish, o‘quvchilar uchun qiziqarli va samarali darsliklar
tuzishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘quv metodik komplekslar global dasturlar (PISA, PIRLS, TIMSS, EGMA, EGRA)
asosida ishlab chiqilgan va o‘quvchilarning muvaffaqiyatlarini baholashda qo‘llaniladigan
namunaviy topshiriqlarni o‘rganib chiqishda qo‘llanilgan. Ularni o‘z ichiga olganida, darsliklar,
mashq daftarlari, va o‘qituvchilar uchun uslubiy qo‘llanmalarni o‘z ichiga oladi.
Estudy elektron ta’lim platformasi ham ushbu komplekslarga mos ravishda ishlab
chiqilgan. U platforma matematika, tabiatshunoslik, informatika kabi fanlar bo‘yicha o‘quv
kurslarini o‘z ichiga oladi va o‘quvchilar uchun o‘yinli vazifalarni o‘z ichiga oladi. Platforma
TAS-IX tarmog‘ida joylashtirilgan va bepul foydalanish imkonini beradi.
Komplekslar Android va IOS platformalari, hamda «Matematika» va «Alifbo» mobil
ilovalari uchun o‘zbek va rus tillarida o‘yinlar to‘plamini o‘z ichiga oladi. Bu interfaol o‘quv
dasturi o‘quvchilarni 21-asr zarur bo‘lgan hayotiy ko‘nikmalari va fanga qiziqtirishni talqin qilish
maqsadida ishlab chiqilgan.
Boshqa qismatlarda, 1-3 sinflar uchun tuzilgan darsliklarning bir qismi haqida ma'lumot
berilgan. Bu darsliklar xususan tasviriy san’at, o‘zbek tili, va musiqiy savodxonlik bo‘yicha
kitoblar kengaytirilgan reallik texnologiyalaridan foydalanib ishlab chiqilgan. Ular o‘quvchilarni
fanga qiziqtirish va ularni muhim ko‘nikmalarni o‘rgatish maqsadida yaratilgan.
Maqolada, ularning shunchaki matematika, informatika, tabiatshunoslik kabi fanlarda
qo‘llaniladigan bo‘lib, o‘quvchilarni 21-asrning ko‘nikmalariga ega qilishda va ularni interfaol
o‘quv usullari bilan ta’lim berishda muhim rol o‘ynaydi.
Boshlang'ich ta'limda 4K tamoyili, ya'ni Tanqidiy Fikrlash, Jamoaviy Ishlash, Ijodkorlik
(Kreativlik), va Muloqot Qilish prinsiplarini asoslash, o‘quvchilarni samarali, zamonaviy, va
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
154
shaxsiy rivojlanishiga qaratilgan pedagogik yakunlanishni ifodalaydi. Bu prinsiplar,
o‘quvchilarning muvofaqqiyatli o‘qitish va o‘rganish jarayonini yaratishda katta ahamiyatga ega.
Tanqidiy Fikrlash (Critical Thinking): O‘quvchilarga tushunish va muhokama qilish
qobiliyatini rivojlantirish. Bu, ma'lum bir masalani tahlil qilish, tushunchalarini ifodalash, nazariy
va amaliy savollar bermoq, va o‘quv materialini mantiqiy ravishda tushunishni o‘z ichiga oladi.
Jamoaviy Ishlash (Collaboration): Guruh ishlashni rag‘batlantirish va o‘quvchilar orasida
hamkorlikni kuchaytirish. Bu, guruhdagi har bir fuqaroning fikrlariga ehtiyoj duymoq, bir-biriga
fikr bildirish va jamoaviy masalalar orasida ishlashni o‘z ichiga oladi.
Ijodkorlik (Creativity): O‘quvchilarni yangiliklar va ijodiy yondashuvlar qilishga o‘rgatish.
Bu, o‘quvchilarning o‘zlarining fikrlarini ifodalash, muammolarini yechish uchun o‘z
fikrlarini qo‘llash va ijodiy yondashuvlar qilish orqali rivojlantirishni o‘z ichiga oladi.
Muloqot Qilish (Communication): O‘quvchilar orasidagi muloqot qobiliyatini
rivojlantirish. Bu, fikr, ma’lumot, va tushunchalarni boshqalarga muntazam, ifoda qilish orqali
yetkazishni o‘z ichiga oladi.
Boshlang‘ich ta'limda 4K tamoyili, o‘quvchilarga mushak va tez-tez o‘z fikrlarini bayon
qilish, savollarga javob bermoq, guruhda ishlash, yangi yondashuvlar izlash va ularni ijodiy
ravishda tatbiq etishga intilishni ta’minlaydi. Bu tamoyil, o‘quvchilarning bugungi dunyoga,
yangiliklarga, va mustaqil fikrlashga o‘rgatilishiga yordam beradi.
Dunyoda texnologiyalarning rivojlanishi, globallashuv, demografik muammolar jamiyatni
faol ravishda o‘zgartirmoqda. Bugungi globallashuv davrida ta’limning o‘tgan asrda shakllangan
bilim va ko‘nikmalari bizning davrimizda muvaffaqiyat qozonish uchun yetarli emas. Ta’lim
tizimi ham o‘z maqsadlarini qayta ko‘rib chiqmoqda va ta’lim dasturlarida tobora keng ko‘lamli
ko‘nikmalarni o‘z ichiga olmoqda. Eng muhimi, ijtimoiy ko‘nikmalar, tanqidiy fikrlash, hamkorlik
qilish, muammolarni hal qilish qobiliyatidir. YUNESKO tomonidan qabul qilingan ta’lim
sohasidagi asosiy xalqaro hujjatda "barqaror rivojlanish maqsadlari" tasvirlangan va kognitiv,
ijtimoiy-emotsional va xulq-atvorni o‘rganish natijalari aniqlangan.
152 mamlakatda o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, hujjatlarda eng ko‘p qayd etilgan
vakolatlar muloqot, ijodkorlik, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish kompetensiyalaridir.
Ushbu kompetensiyalar tasavvurga, g‘oyalarni yaratishga, dalillarni yaratishga, axborot
yetishmovchiligini aniqlashga va izlashga, o‘z g‘oyalarini shakllantirishga va boshqalarini
rivojlantirishga, o‘z taxminlari va qarorlarini baholashga, guruh maqsadlarini qabul qilishga va
umumiy natijani baholashga asoslangan. Ular o‘quvchilarga mustaqil ravishda va boshqalar bilan
hamkorlikda tadqiqot faoliyatida o‘zlarini namoyon etishlariga imkon beradi.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
155
Kompetensiya (lotincha so‘z bo‘lib, erishaman, to‘g‘ri kelaman ma’nolarini bildiradi) –
sub’ektning maqsadni qo‘yish va unga erishish uchun tashqi va ichki zahiralarni samarali birga
tashkil qila olishga tayyorgarligi, boshqacha qilib aytganda, bu sub’ektning muayyan kasbiy
masalalarni yecha olishga shaxsiy qobiliyatidir.
Tanqidiy (Kritik) fikrlash: Ushbu metodologiya o‘quvchilarning axborotni tanqidiy
baholash, o‘z fikri va mulohazalarini shakllantirish ko‘nikmalarini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi
va ular muammolarga analitik nuqtai nazardan yondashishni o‘rganadilar va mantiqiy fikrlash
asosida o‘z nuqtai nazarini shakllantiradilar.
Kreativ fikrlash: O‘quvchilarda ijodiy fikrlashni va yangilik qilish qobiliyatini
rivojlantiradi va o‘z maqsadlariga erishish uchun yangi yondashuvlarni qo‘llashni o‘rganadilar,
innovatsion yechimlarni ishlab chiqadilar va ijodiy muammolarni hal qilish ko‘nikmalariga ega
bo‘ladilar.
Kommunikatsiya: O‘quvchilarning boshqalar bilan muloqot qilish qobiliyatini
rivojlantirish, o‘z fikrlarini aniq va ravshan ifodalash, suhbatdoshni tinglash va tushunish,
ma’lumotni yetkazishda til vositalaridan unumli foydalanishiga yordam beradi.
Kollaboratsiya: O‘quvchilarning jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantirish, hamkorlik
qilish, samarali fikr almashish va o‘zaro qo‘llab-quvvatlash ko‘nikmalarini shakllantirishga
ko‘maklashadi.
4K Moduli asosini amalga oshirish ta'limga har tomonlama yondashishni rivojlantirishda
istiqbolli natijalarni ko'rsatdi. Asosiy natijalarga quyidagilar kiradi:
Yaxlit rivojlanish: Bilim, ko'nikma, munosabat va qadriyatlarni integratsiyalashgan o'quv
dasturi bilan tanishgan o'quvchilar mavzuni yanada to'liqroq tushunishlarini namoyish etdilar. Ular
nazariy bilimlarni amaliy stsenariylarda qo‘llashga muvaffaq bo‘ldilar, faqat mazmunli bilimga
e’tibor qaratganlarga nisbatan kuchliroq muammolarni hal qilish va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini namoyish etdilar.
Yaxshilangan ko'nikmalar: Jamoada ishlash, muloqot va tanqidiy fikrlash kabi amaliy
ko'nikmalarni rivojlantirishda faol ishtirok etgan o'quvchilar real vaziyatlarda yuqori darajadagi
moslashuvchanlikni ko'rsatdilar. Talabalar murakkab, ko'p tarmoqli vazifalarni bajarishda o'zlarini
ishonchli his qilishgan va professional muhitga yaxshiroq tayyorlanishgan.
Ijobiy munosabat: o'quv rejasiga munosabatni shakllantirish bo'yicha tadbirlarning
kiritilishi talabalarning faolligi va chidamliligining sezilarli yaxshilanishiga olib keldi.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
156
O'sish tafakkuri, hamdardlik va motivatsiyani rivojlantirishga qaratilgan mashg'ulotlarda
qatnashgan talabalar qiyinchiliklarga qarshi qat'iyatlilikni, shuningdek, hamkorlikdagi ishlarga
ijobiy yondashishni ko'rsatdilar.
Axloqiy qadriyatlar: Ijtimoiy mas'uliyat, xilma-xillikni hurmat qilish va barqarorlik kabi
qadriyatlarga urg'u berish talabalar o'rtasida vijdonli xatti-harakatlarga olib keldi. Talabalar
axloqiy qarorlar qabul qilish va jamiyatning ishtiroki haqida munozaralarda qatnashdilar, bu
ularning jamiyatdagi roli va mas'uliyatli tanlov qilish majburiyatlari haqida ko'proq xabardorligini
namoyish etdi.
Ishtirok etishning ortishi: Talabalar va o'qituvchilarning fikr-mulohazalari shuni
ko'rsatdiki, 4K Moduli tizimi o'rganishga bo'lgan qiziqish va qiziqishni oshiradi. Talabalar
o'zlarining o'qishlari haqiqiy dunyo muammolari va shaxsiy o'sishi bilan bog'liqligini
ko'rganlarida, bilimlarni yaxshiroq saqlashga va darsda faolroq ishtirok etishga olib kelganlarida
ko'proq ishtiyoqmand bo'ldilar.
Amalga oshirishdagi qiyinchiliklar: Ushbu ijobiy natijalarga qaramay, barcha to'rt
komponentni to'liq integratsiya qilishda ba'zi qiyinchiliklar mavjud edi. O'qituvchilar bilimga
e'tiborni ko'nikma, munosabat va qadriyatlarga teng e'tibor bilan muvozanatlashda, ayniqsa,
akademik yutuqlarni birinchi o'ringa qo'yadigan an'anaviy baholash tizimlarida qiyinchiliklarni
qayd etdilar. Bu o'rganishning barcha to'rt jihatini baholovchi ko'proq moslashtirilgan o'qitish
strategiyalari va baholash vositalariga ehtiyoj borligini ko'rsatadi.
XULOSA
Agar biz o‘quvchilarga ushbu muhim kompetensiyalarni rivojlantirishga yordam berishni
istasak, o‘quv jarayonini ular doimiy ravishda bajarishlari uchun tashkil etishimiz kerak.
Boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilar maktab darslari orqali nafaqat mavzu mazmunini
o‘zlashtirishlari, balki mustaqil ravishda bilim olish va yaratish qobiliyatini rivojlantirishi va eng
muhimi, o‘zlarini boshqarishni va jamoada ishlashni o‘rganishi mumkin bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, 4K Moduli tizimi yanada yaxlit va moslashuvchan o'quvchilarni
yaratish orqali ta'limni o'zgartirish imkoniyatiga ega. Ushbu modelni to'liq tatbiq etishda
muammolar saqlanib qolayotgan bo'lsa-da, uning bilim, ko'nikma, munosabat va qadriyatlarni
muvozanatlashiga qaratilganligi o'quvchilarni tobora murakkablashib borayotgan dunyoda
rivojlanish uchun zarur bo'lgan vositalar bilan jihozlaydi. Muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
o'qituvchilar, siyosatchilar va talabalar o'rtasidagi hamkorlik o'quv muhiti barcha to'rt o'lchovni
samarali ta'minlash uchun muhim ahamiyatga ega.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
157
REFERENCES
1.
“
4K” KОMРЕTЕNSIYАLАRINING ZАMОNАVIY TА’LIM STАNDАRTLАRIDАGI
AHAMIYATI. ―PEDAGOGIK MAHORAT‖ ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2024, № 9
2 PEDAGOGIK MAHORAT
2.
N.B.Adizova N.O‘.Jo‘rayeva “Ona tili o‘qish savodxonligi va uni o‘qitish metodikasi
“.O‘quv qo’llanma 2024.
3.
Care E., Kim H., Vista A., Anderson K. Education System Alignment for 21st century skills:
Focus On Assessment. — Brookings institution, 2018.
4.
Пинская М.,Улановская И.Новые формы оценивания. Начальная школа ФГОС-М.:
Просвещение, 2016
5.
Пинская М. Компетенции «4К»: Формирование и оценка на уроке. Практические
рекомендации.
6.
Gillard, D., & Park, C. (2016). The role of 21st-century skills in education: A focus on
knowledge,
skills,
and
attitudes.
Education
and
Training,
58(6),
614-630.
https://doi.org/10.1108/ET-04-2016-0087
7.
Jackson, D. (2019). The employability skills gap: The role of education in developing skills
for the future workforce. Higher Education, 77(2), 245-261.
https://doi.org/10.1007/s10734-
8.
OECD (2018). The future of education and skills: Education 2030. OECD Publishing.
https://doi.org/10.1787/9789264309342-en
9.
Pellegrino, J. W., & Hilton, M. L. (2012). Education for life and work: Developing
transferable knowledge and skills in the 21st century. National Academy Press.
