Dekabr, 2024-Yil
638
BOSHLANG‘ICH TAYYORGARLIK BOSQICHIDAGI UZUNLIKKA
SAKROVCHILARNI INTERFAOL O‘YINLAR ORQALI JISMONIY
TAYYORGARLIGINI RIVOJLANTIRISH
Karimov Farrux Muxiddin o‘g‘li
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti
katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14457374
Annotatsiya. Maqolada yosh uzunlikka sakrovchilarning umumiy va maxsus jismoniy
tayyorgarlik darajasini oshirishda maxsus o‘yinlardan foydalanib, funktsional va asosiysi
jismoniy tayyorgarlikni oshirish, bellashuv ko‘nikmalarini rivojlantirish, taktik fikrlashni
yaxshilash, qiyin vaziyatlarda musoboqani olib borish qobiliyatini oshirish va an'anaviy
bo‘lmagan usullarni tezkorlik bilan amalga oshirish imkoninyatlarini rivojlantiradi usullari
ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar: sport, boshlang‘ich tayyorgarlik, ko‘nikma, uzunlikka sakrash, o‘yin
vazifalari, muvofiqlashtirish, qobiliyat, texnik faoliyat.
DEVELOPMENT OF PHYSICAL TRAINING OF YOUNG YENGIL ATLETIKA
WRESTLERS THROUGH SPECIAL GAMES AT THE INITIAL PREPARATORY
STAGE
Abstract. The article shows the ways in which young yengil atletika wrestlers develop their
abilities to increase functional and, most importantly, physical training using special games in
increasing the level of general and special physical training, develop competency skills, improve
tactical thinking, increase the ability to compete in difficult situations and quickly implement
unconventional methodstiradi.
Keywords: sports-recreationalstage, game tasks, junior unarmed self-defence athletes,
coordination skills, technical tasks.
KIRISH
Zamonaviy sport uchun sportchilarning har tomonlama tayyorgarligi talablarini doimiy
oshirib borish xarakterlidir. Bunday sharoitda yosh uzunlikka sakrovchilarining boshlang‘ch
tayyorgarlik bosqichida shug‘illanuvchi uzunlikka sakrovchilarning texnik harakatlarining
muvofiqlashtirish, chuqur o‘rganish katta ahamiyatga ega.
Dekabr, 2024-Yil
639
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Turli yoshdagi bolalarda jismoniy fazilatlar bir vaqtning o‘zida hosil bo‘lmaydi. Har bir
sifatni rivojlantirish uchun uning eng katta o‘sishiga erishish mumkin bo‘lgan ba'zi sezgir davrlar
mavjud. Ular qobilyatining o‘ziga xos xususiyatlariga ega va genetik jihatdan aniqlanadigan
iqtidorining rivojlanish dasturiga ega .Kichik yoshdagi bolalarda turli xil vosita harakatlariga
qiziqish sezilarli darajada oshadi. Raqobat tuyg‘usining kuchayishi ularni yangi harakatlarni
izlashga va ularni, ayniqsa, kutilmagan holatlarda tanish bo‘lmagan narsalarni o‘rganishga olib
keladi. Har bir inson nafaqat yangi harakatlarni o‘rganishga harakat qiladi, balki uni to‘liq
egallashga harakat qiladi. Bu yoshda ular eng qiyin harakatlarni osongina muvaffaqiyatli
o‘zlashtirishlari mumkin. Maktab yoshidagilarning ya’ni 7-17 yoshdagilarni puxta tuzilgan dastur
bilan shug‘ullanadigan harakatlarda ta'lim olish uchun eng qulaydir, bu esa o‘z navbatida texnik
va taktik tayyorgarlikning shakllanishiga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. Hozirgi kunda koordinatsion
qobiliyatlarni rivojlantirishning biologik asoslari mavjud bo‘lib, ularning rivojlanishi ko‘p
vositalar yig‘indisining shakllanishi asosida amalga oshiriladi. U bolalar va o‘smirlarning vosita
funktsiyasini rivojlantirishda katta tengsizlikni aniqlashga muvaffaq bo‘ladi. Yengil atletikai turli
xil ekstrimal harakatlarga boy sport turi bo‘lib, muayyan vazifa, kuch, vaqt va fazoviy parametrlar,
muvofiqlashtirish murakkabligi va boshqalar bilan xarakterlanadi. Murakkab taktik va texnik
harakatlar va majmualari, bir qator faoliyati doirasida ifodalaydi. 7-10 yoshli boshlang‘ch
tayyorgarlik bosqichidagi uzunlikka sakrovchilarning harakat qobiliyatini yuqori o‘sish sur'atlarini
qo‘llab-quvvatlaydi.
Bu markaziy asab tizimining yuqori plastisitivligiga va harakatlarning ma’lum vaqt
xususiyatlarini takomillashtirishda ifodalangan vosita analizatorining jadal rivojlanishiga yordam
beradi. Bir qator mualliflarning fikriga ko‘ra, uzunlikka sakrovchilarning jismoniy rivojlantirishni
takomillashtirish turli darajadagi malakali sportchilarni tayyorlashning muhim bo‘limlaridan biri
sifatida qaralishi kerak. Shuning uchun, o‘quv-mashg‘ulot jarayonida jismoniy rivojlantirishni
takomillashtirishga katta e'tibor berilishi kerak, uni sportchilarni tayyorlashning muhim
bo‘limlaridan biri sifatida ko‘rib chiqish kerak .
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tadqiqotni nazariy rivojlantirish maqsadida, keyinchalik yosh uzunlikka sakrovchilarida
sport sog‘lomlashtirish va dastlabki bosqichlarda jismoniy rivojlantirishni shakllanishini dasturiy
jihatdan metodik ta'minlash samaradorligini eksperimental tadqiqot jarayonida sinovdan
o‘tkazildi. O‘rganish uch yil davomida 8 – 11 yoshli bolalar 2019 yildan 2022 yilgacha, unda 15
ta nazorat guruhi (ng) ishtirok etdi va 15-ta tajriba (tg) guruhlari.
Dekabr, 2024-Yil
640
Tadqiqot Toshkent viloyati sport o‘yinlari va yengil atletikaga ixtisoslashtirilgan sport maktabida
amalga oshirildi. Nazorat guruhidagi uzunlikka sakrovchilar sportchilarga yengil atletika
mashg‘ulotlari bo‘yicha taqdim etilgan dastur bo‘yicha mashg‘ulotlar olib borildi. Tadqiqot
guruhidagi uzunlikka sakrovchilar mashg‘ulot dasturiga biz ishlab chiqqan texnik harakatlar
rivojlantirish uchun ishlab chiqilgan maxsus harakatli o‘yinlar usuli kiritilgan. Bizning o‘yin
uslubimizda, qo‘llaniladigan mashqlar, o‘yin vazifalari asosiy raqobat harakatining umumiy
tuzilishini, texnik harakatlarning tashqi biomexanik tuzilishini saqlab qoladi. Ularni amalga
oshirishda vosita harakatlarini rivojlantirishga yordam beradigan sharoitlar ta'minlanadi, izchillik
va bosqichma-bosqichlikning pisxologik shartlari asosida amalga oshiriladi, jismoniy
rivojlantirishniga katta e'tibor qaratiladi. Maxsus o‘yinlarni, o‘yin vazifalarini ishlab chiqish,
jismoniy fazilatlarni rivojlantirish uchun maxsus mashqlarni bajarish simulyatsiya mashqlariga
asoslangan edi. Simulyatsiya mashqlari turli malakali sportchilarning texnik harakatlarini
tayyorlash va takomillashtirishda ishlatilgan. Ularga ixtiyoriy mashqlar texnikasi haqida fikr
yuritishga ruxsat berishdi, uning assimilyatsiya jarayonini osonlashtirish, raqobatbardosh
mashqlar zarur muvofiqlashtirish tuzilishini amalga oshirish va funktsional salohiyatini
samaradorligini oshirish, motor funktsiyalari o‘rtasida samarali muvofiqlashtirish ta'minlash.
Uzunlikka sakrovchilarning mashg‘ulotlarida foydalanish uchun tavsiya etilgan o‘yin vazifalari va
mashqlari ikki guruhga bo‘lingan. Birinchisi, vosita tajribasini kengaytirish, funktsional va asosiy
jismoniy tayyorgarlikni oshirishga yordam beradigan maxsus o‘yinlar, umumiy rivojlanish
maqsadlari va mashqlarini o‘z ichiga oladi. Ikkinchi guruh – o‘yinlar va maxsus yo‘nalishdagi
vazifalar. Ular uzunlikka sakrash texnikasini mohirona egallash, taktik fikrlashni yaxshilash,
nufuzli musoboqalarda qiyin holatlarida harakat qilish, noan'anaviy chiqishlarni topish, raqib bilan
musoboqalashishga tayyor bo‘lish tuyg‘usini tarbiyalashga yordam beradi. Ikkala o‘yin guruhi
ham yosh uzunlikka sakrovchilarning umumiy va maxsus tayyorgarlik darajasini oshirishga
qaratilgan.
Jismoniy rivojlantirishni tarbiyalashning asosiy yo‘nalishi yangi turli xil vosita
ko‘nikmalarini egallashdir. Bolalarda jismoniy rivojlantirish darajasini aniqlash uchun biz ikkita
testdan foydalanganmiz: 3x10 m va Rombergning murakkab namunasi. Eksperiment
boshlanishidan oldin o‘tkazilgan testda nazorat va tajriba guruhi uzunlikka sakrovchilarining
jismoniy tayyorgarligi darajasida sezilarli farqlar yo‘qligi aniqlandi: p > 0,05, 0,82 studentining t-
mezonlari, T = 0,07 – Romberg namunasida). Jismoniy rivojlantirishni tarbiyalashda yangilik
elementlarini o‘z ichiga olgan mashqlar ishlatilgan. Jismoniy rivojlantirishga qaratilgan vazifalar
o‘quv mashg‘ulotining asosiy qismining boshida amalga oshirildi, bu esa yuqori sifatli fazilatlarni
Dekabr, 2024-Yil
641
rivojlantirish bilan bog‘liq. Dam olish intervallari nisbatan to‘liq tiklanish uchun etarli edi. Biz
mashg‘ulotda jismoniy rivojlanishni rivojlantirish uchun mashqlar miqdori ahamiyatsiz edi, ammo
ular deyarli har bir darsga kiritilgan. Jismoniy rivojlantirishni ta'lim asosiy vositasi aniqlik va turli
signallari (yorug‘lik, tovush, ob'ekt harakat va boshqalar), farqlash, vaqti-vaqti bilan va
o‘zgaruvchan vaziyatga yoki muammoning g‘ayrioddiy shakllanishiga hissa qo‘shish.
XULOSA
Asosiy raqobat harakatining umumiy tuzilishini va texnik harakatlarning tashqi biyomexanik
tuzilishini saqlab turuvchi o‘yinlarni olib boruvchi mashqlarni, o‘yin vazifalarini ishlab chiqish
usuli, vosita harakatlarini rivojlantirishni osonlashtiradigan shart-sharoitlarni yaratishga, ketma-
ketlik va bosqichma bosqichlikning didaktik tamoyilini amalga oshirishga imkon beradi.
Bu usul yosh uzunlikka sakrovchilarning umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik
darajasini oshirish, vosita tajribasini kengaytirish, funktsional va asosiy jismoniy tayyorgarlikni
oshirish, musoboqalarda mahorati va ko‘nikmalarini olish, taktik fikrlashni yaxshilash, qiyin
vaziyatlarda kurash olib borish qobiliyatini yaxshilash va ulardan an'anaviy bo‘lmagan usullarni
tezda topish imkonini beradi. O‘quv mashg‘ulotlarini yanada aniqroq boshqarish imkonini beradi.
REFERENCES
1.
Каримов Ф. М. и др. БОШЛАНҒИЧ ИХТИСОСЛИК ГУРУҲИДАГИ УЗУНЛИККА
САКРОВЧИ ҚИЗЛАРНИНГ ДЕПСИНИШ КУЧИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ //Central
Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS). – 2021. – Т. 1. – №. 4. –
С. 119-125.
2.
Ziyayev F. C. et al. O ‘RTA MASOFAGA YUGURUVCHI YENGIL
ATLETIKACHILARNI MUSOBAQA OLDI TAYYORGARLIGI SAMRADORLIGINI
OSHIRISH //Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS). –
2021. – Т. 1. – №. 4. – С. 78-90.
3.
Ch Z. F. YENGIL ATLETIKACHILARNI UZUNLIKKA SAKROVCHANLIGINI
MAXSUS MASHQLAR YORDAMIDA RIVOJLANTIRISH //PEDAGOGS jurnali. –
2022. – Т. 18. – №. 1. – С. 183-185.
4.
Karimov F. M. UZUNLIKKA SAKROVCHILARNI CHIDAMLIK SIFATINI
RIVOJLANTIRISH ME’ZONLARI //Educational Research in Universal Sciences. – 2023.
– Т. 2. – №. 1 SPECIAL. – С. 269-273.
Dekabr, 2024-Yil
642
5.
Ziyayev F. C. et al. BOSQON ULOQTIRUVCHI SPORTCHILARNI TAYYORLASHDA
MODELLASHTIRISH ORQALI SAMARADORLIGINI ANIQLASH //Central Asian
Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS). – 2022. – Т. 2. – №. 10. – С. 280-
285.
6.
Ғанибоев И. Д. и др. МАКТАБГАЧА ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИДА ЕНГИЛ
АТЛЕТИКА МАШҚЛАРИНИ ЎЗИДА МУЖАССАМЛАШТИРГАН ХАРАКАТЛИ
ЎЙИНЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ ОРҚАЛИ БОЛАЛАРНИ ЖИСМОНИЙ
СИФАТЛАРНИ ТАРБИЯЛАШ //Central Asian Research Journal for Interdisciplinary
Studies (CARJIS). – 2022. – Т. 2. – №. 10. – С. 286-293.
7.
Xoʻjamkeldiyev G. S. et al. AHOLI OʻRTASIDA OMMAVIY YUGURISHNING
AHAMIYATI //Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS). –
2022. – Т. 2. – №. 10. – С. 120-125.
8.
G‘aniboyev I. D. et al. UZUNLIKKA SAKROVCHILARNI TAYYORLASH
SAMARADORLIGINI OSHIRISH //Educational Research in Universal Sciences. – 2023.
– Т. 2. – №. 14. – С. 725-729.
9.
G‘aniboyev I. D. et al. YOSH YENGIL ATLETIKACHI SPORTCHILARNI
UZUNLIKKA SAKRASH TURIGA SARALASHDA JISMONIY SIFATLARINI
RIVОJLANTIRISH //Educational Research in Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №.
14. – С. 736-741.
10.
G‘aniboyev I. D. et al. QISQA MASOFAGA YUGURISH TEXNIKASINI BOSHLANG
‘ICH
TAYYORGARLIK
BOSQICHI
SPORTCHILARIGA
O
‘RGATISH
SAMARADORLIGI //Educational Research in Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №.
14. – С. 730-735.
11.
G‘aniboyev I. D. et al. G ‘OVLAR OSHA YUGURUVCHILARNI MUSOBOQALARGA
TAYYORLASH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH //Educational Research in
Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 718-724.
12.
Muxiddin o‘g‘li K. F. Modern Methods of Organizing Track and Long Jumpers at the
Initial Preparatory Stage //Web of Semantics: Journal of Interdisciplinary Science. – 2024.
– Т. 2. – №. 3. – С. 34-38.
13.
KARIMOV F. BOSHLANG ‘ICH TAYYORLOV BOSQICHIDAGI UZUNLIKKA
SAKROVCHILARNI YILLIK MASHG ‘ULOTLARINI REJALASHTIRISHDAGI
MUAMMOLAR //News of the NUUz. – 2024. – Т. 1. – №. 1.10. – С. 88-91
