Dekabr, 2024-Yil
696
IJTIMOIY XULQ-ATVOR VA MUNOSABATLARNI SHAKLLANTIRISHDA
AVLODLARARO TRAVMANING ROLI
Yuldasheva Sarvinoz
O‘zbekiston Milliy universiteti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
sarvinozbekmuradovna3@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14476782
Annotatsiya.
Ushbu maqola avlodlararo travmaning ijtimoiy xulq-atvor va munosabatlar
shakllanishidagi rolini tahlil qiladi. Avlodlararo travma, o'z navbatida, o'tmishdagi og'riqli
tajribalar orqali bir avloddan boshqasiga o'tib, ruhiy holat, xulq-atvor va jamiyatdagi
munosabatlarga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Maqolada travmaning biologik, psixologik va ijtimoiy yo'llari orqali uzatilishi,
shuningdek, uning salbiy ta'sirini kamaytirish yo'llari, masalan, psixologik yordam, ta'lim va
jamoaviy tiklanishning ahamiyati yoritilgan. Tavsiyalar va yechimlar orqali travmaning
jamiyatda ijobiy o'zgarishlar yaratish imkoniyati ko'rsatilgan.
Kalit soʻzlar:
Avlodlararo travma, ma’naviy-axloqiy tarbiya, ijtimoiy me’yorlar, barkamol
shaxs, identifikatsiya.
THE ROLE OF INTERGENERATIONAL TRAUMA IN SHAPING SOCIAL
BEHAVIOR AND RELATIONSHIPS
Abstract.
This article analyzes the role of intergenerational trauma in shaping social
behavior and relationships. Intergenerational trauma, in turn, passes from one generation to the
next through painful experiences of the past, significantly affecting mental states, behavior, and
relationships within society. The article explores how trauma is transmitted through biological,
psychological, and social pathways, as well as the ways to mitigate its negative effects, such as
the importance of psychological support, education, and community healing. Through
recommendations and solutions, the article highlights the potential for trauma to foster positive
changes in society.
Keywords:
Intergenerational trauma, spiritual and moral education, social norms, well-
rounded personality, identification.
РОЛЬ МЕЖПОКОЛЕНЧЕСКОГО ТРАВМАТИЗМА В ФОРМИРОВАНИИ
СОЦИАЛЬНОГО ПОВЕДЕНИЯ И ОТНОШЕНИЙ
Аннотация
. В этой статье анализируется роль межпоколенческой травмы в
формировании социального поведения и отношений. Межпоколенческая травма, в свою
Dekabr, 2024-Yil
697
очередь, передается от одного поколения к другому через болезненные переживания
прошлого, оказывая значительное влияние на психическое состояние, поведение и
отношения в обществе. В статье рассматриваются пути передачи травмы через
биологические, психологические и социальные каналы, а также способы снижения её
негативного воздействия, такие как важность психологической поддержки, образования
и общественного исцеления. Через рекомендации и решения подчеркивается возможность
использования травмы для создания позитивных изменений в обществе.
Ключевые слова:
Межпоколенческая травма, духовно-нравственное воспитание,
социальные нормы, гармоничная личность, идентификация.
Avlodlararo travma – bu o'tmishdagi og'riqli voqealar yoki tajribalar, masalan, urushlar,
genotsidlar, majburiy migratsiya, iqtisodiy qiyinchiliklar yoki oilaviy zo'ravonlik, bir avloddan
keyingi avlodlarga o'tib, ularning ruhiy holati, xulq-atvori va munosabatlariga ta'sir ko'rsatadigan
jarayondir. Bu tushuncha nafaqat shaxsiy, balki jamoaviy va ijtimoiy o'lchovga ega bo'lib,
odamlarning o'zini tutishi, boshqalar bilan munosabatlari va ijtimoiy qadriyatlarini
shakllantirishda muhim o'rin tutadi.
A. Ya Varga, O. A. Markitantova va E. Cherepanov tomonidan olib borilgan yana bir
tadqiqot biz uchun muhim ahamiyatga ega, chunki u 80-yillarda tug'ilganlarga, ya'ni
psixoterapiyaga ko'proq kelganlarga oldingi avlodlarning eng tipik "xabarlari" tahlil qilingan.
hozir. Tadqiqotda 58 ayol ishtirok etdi (o'rtacha yoshi 38 yosh). "Javoblarning mazmunini tahlil
qilish shuni ko'rsatdiki, respondentlar ko'pincha oilada boshdan kechirgan jarohatlar - Ulug' Vatan
urushi, qashshoqlik, pul etishmasligi va ochlik tajribasini ko'rsatdilar" (Varga, va boshqalar, 2017,
18-bet). “Ajdodlarimizdan olingan omon qolish qoidalari asosan travmatik edi: uzoq muddatli
rejalar tuzmang, hech kimga, ayniqsa davlatga ishonmang, asosan o'zingizga, oilangizga,
do'stlaringizga tayanmang; oziq-ovqat zaxirasini to'plang, qattiq mehnat qiling, taslim bo'lmang”
(Varga va boshqalar, 2017, 24-bet). "E'tiqod, ma'naviyat, ijobiy dunyoqarash, qat'iyatlilik,
mehnatsevarlik va o'ziga ishonish kabi ekzistensial tushunchalar kuch va manbalar sifatida tilga
olingan" (Varga va boshqalar, 2017, 20-bet).
V. Boleber, "...avlodlarni bir-biri bilan bog'laydigan markaziy mexanizmlardan biri"
(Boleber, 2010, 24-bet) identifikatsiyasi haqida gapirar ekan, jamoaviy ofatlardan so'ng bola-ota-
ona munosabatlaridagi xususiyatlarning tez-tez namoyon bo'lishiga e'tibor qaratadi: Bola nafaqat
ota-onalardan birining shaxsiyati yoki xususiyatlari bilan, balki ota-onalarning hayotidagi o'tgan
travmatik davr bilan ham aniqlanadi.
Dekabr, 2024-Yil
698
Ota-ona bu identifikatsiyani bolaga uning tanqidiy narsisistik muvozanatini tartibga solish
uchun yuklaydi, buning natijasida bola o'zini boshqasining hikoyasi bilan tanishtira boshlaydi
1
Bolaning identifikatsiyasi ota-onaning ongsizligida hissiyot sifatida paydo bo'ladi, bu
bolaning ongsizligida qandaydir "sir" ga aylandi. Avlodlar o'rtasidagi chegaralarni tan olmaslik,
o'tmish, hozirgi va kelajak o'rtasidagi farqni idrok etishning buzilishi, bu o'ziga xoslikni
chalkashtirishga va o'z hayotida vaqtni his qilmaslikka olib keladi.
O‘zbekistonda “Ayollar daftari” va “Yoshlar daftari” orqali ehtiyojmand oilalar aniqlanib,
ularga ko‘mak berilmoqda. Bundan tashqari, oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurash bo‘yicha huquqiy
va psixologik yordam xizmati tashkil etilgan. Xususan, 2020-yilda qabul qilingan Ruhiy
salomatlik milliy strategiyasi doirasida depressiya, stress va travmatik tajribalarni boshqarishga
qaratilgan ishlar amalga oshirilmoqda. Og‘ir sharoitda yashayotgan oilalar va yoshlarni qo‘llab-
quvvatlash uchun turli ijtimoiy dasturlar ishlab chiqilgan. Davlat oilalarni ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash, ularda sog‘lom muhitni yaratish maqsadida turli dasturlarni amalga oshirmoqda.
Masalan, “Mahalla” instituti orqali oilalardagi muammolar aniqlanib, hal qilinishiga
yordam ko‘rsatilmoqda.
Masalaning dolzarbligidan kelib chiqqan holda bugungi kunda butun dunyo miqyosida,
shu jumladan Respublikamizda voyaga yetmaganlar o‘rtasida xulq og‘ishining oldini olish
borasida bir qator ilmiy va amaliy jihatdan asoslangan chora-tadbirlar ishlab chiqilmoqda.
Respublikamizda bu yo‘nalishda olib borilayotgan amaliy ishlardan biri sifatida Toshkent
shahri, viloyatlar va tumanlarda voyaga etmaganlar bilan ishlash komissiyalarining tuzilishi va
ularning faoliyatini belgilash to‘g‘risida Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan hujjatning
qabul qilinishi va ushbu hujjatda “voyaga etmaganlar o‘rtasida qonunbuzarliklarga barham berish
va ularning oldini olish” ga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar bolalar va o‘smirlar yosh va
individual-psixologik xususiyatlarini hisobga olgan va har tomonlama ilmiy asoslangan holda
ishlab chiqilishi va ularning ta’sirchanlik darajasini oshirishga alohida e’tibor qaratilsin”, deb
ta’kidlanishini ko‘rsatish mumkin [4]. O‘zbekistonda istiqlol sharofati bilan o‘rganila boshlandi.
Deviant xulqatvorning turli ko‘rinishlarini mamlakatimiz olimlari o‘z tadqiqot obektlari
doirasida o‘rganganlar. Respublika faylasuflari X.Shayxova, Q.Nazarov, M.Xolmatova,
N.Komilov (shaxs tarbiyasida ma’naviy-axloqiy tarbiya ta’siri masalalari), sotsiolog
M.B.Bekmurodov (ijtimoiy me’yorlarga jamoatchilik fikrining ta’siri jarayonlari),
huquqshunoslar A.Qulahmetov, Y.Karaketov, M.Usmonaliyev (jinoyatchilikning umumiy
1
Boleber, 2010, 25-bet
Dekabr, 2024-Yil
699
jihatlari va o‘smirlar jinoyatchiligi masalalari), psixolog olimlar G‘.B.SHoumarov, N.A. Sog‘inov,
S.A.Axunjanova, Z.R.Qodirova, E.SH.Usmonov, B.M.Umarov (o‘z joniga qasd qilish va
jinoyatchilik muammolarining ruhiy-psixologik asoslari), pedagog-olimlar O.Musurmonova,
D.J.Sharipovalarning (oilada barkamol shaxsni tarbiyalash hamda giyohvandlik, ichkilikbozlik,
chekish kabi illatlarning oldini olish muammolari) olib borgan ilmiy ishlarini shunday ishlar
jumlasiga kiritish mumkin [6].
Xulosa qilib aytganda,
avlodlararo travma insonning xulq-atvori, munosabatlari va
ijtimoiy qadriyatlariga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Bu jarayon biologik, psixologik va ijtimoiy yo'llar
orqali avloddan-avlodga o'tib, shaxsiy va jamoaviy rivojlanishga to'sqinlik qilishi mumkin. To'g'ri
yondashuv bilan avlodlararo travmani davolash va sog'lom xulq-atvor shakllantirish mumkin. Bu
jarayon shaxsiy va ijtimoiy rivojlanish uchun mustahkam poydevor bo'ladi.
REFERENCES
1.
Агарков В. А., Бронфман С. А. Множественные аборты как способ переработки
психической боли [Электронный ресурс] // Консультативная психология и
психотерапия. 2014. № 2. URL: https://psyjournals.ru/mpj/2014/n2/72349.shtml (Дата
обращения: 27.08.2021).
2.
Баранова В. А., Донцов А. И. Коллективные воспоминания и культурная травма
разных поколенческих групп [Электронный ресурс] // Социальная психология и
общество.
2019.
Т.
10,
№
2.
URL:
https://psyjournals.ru/social_psy/2019/n2/Baranova_Dontsov.shtml (Дата обращения:
29.08.2021).
3.
Бейкер К., Гиппенрейтер Ю. Б. Влияние сталинских репрессий конца 30-х годов на
жизнь семей в трех поколениях [Электронный ресурс] // Вопросы психологии. 1995.
№ 2. URL: http://www.voppsy.ru/issues/1995/952/952066.htm (Дата обращения:
23.08.2021).
4.
Болебер В. Воспоминание и историзация: трансформация индивидуальной и
коллективной травмы и ее трансгенерационная передача // Материалы Российско-
немецкой конференции «Травма прошлого в России и Германии: психологические
последствия и возможности психотерапии». Сборник статей. М., 2010.
5.
Варга А. Я., Будинайте Г. Л. Травма прошлого в России и возможности применения
семейной системной терапии // Материалы Российско-немецкой конференции
Dekabr, 2024-Yil
700
«Травма прошлого в России и Германии: психологические последствия и
возможности психотерапии». Сборник статей. М., 2010.
6.
Варга А. Я., Маркитантова О. А., Черепанов Е. Семейные правила выживания:
послания детям [Электронный ресурс] // Психология и психотерапия семьи. 2017. №
7. URL: http://familypsychology.ru/semejny-e-pravila-vy-zhivaniya-poslaniya/ (Дата
обращения: 23.08.2021).
7.
NURQULOV B. YOSHLARNING IJTIMOIY-SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISH
OMILLARI //UzMU xabarlari. – 2024. – Т. 1. – №. 1.3. 1. – С. 190-193.
8.
Nurqulоv B. G. THE MAIN THEORETICAL APPROACHES TO THE CONCEPT OF
POLITICAL SOCIALIZATION //Academic research in educational sciences. – 2024. –
№. 3. – С. 426-431.
9.
Nurqulov B. G. SAYLOV VA UNING YOSHLAR FAOLIYATIDA TUTGAN OʻRNI
//Academic research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 432-436.
10.
Нуркулов
Б.,
Равшанова
О.
JORJ
GERBERT
MIDNING
RAMZIY
INTERAKSIONIZM NAZARIYASI //NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 402-405.
11.
Nurqulov B. et al. PITRIM SOROKINNING “SOTSIAL VA MADANIY DINAMIKA”
ASARI //NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 289-291.
12.
Panjiyeva Z. et al. RAZMIY INTERAKTSIONIZM TAMOYILLARI //NRJ. – 2024. – Т.
1. – №. 3. – С. 292-295.
13.
A’ZAMXONOV S. OLIY TA’LIM TIZIMIDA TALABALARNING MUSTAQIL
TA’LIM OLISHLARNI TASHKIL ETISH //News of UzMU journal. – 2024. – Т. 1. – №.
1.1. 1. – С. 63-66
14.
Saidabzalkhan A. MODERN CONCEPTS OF HUMAN CAPITA MEASUREMENT
https://farspublishers.
org/index.
php/ijessh/article/view/1527
https://zenodo.
org/records/8003552#. – 2023.
15.
A‘zamxonov S. X. Ta’lim jarayonida o ‘qituvchi faoliyatining o ‘ziga xos xususiyatlari
//IJODKOR O'QITUVCHI. – 2022. – Т. 2. – №. 22. – С. 381-386.
16.
Аъзамхонов С. TALABALAR MUSTAQIL TA’LIM OLISHINI OSHIRISHNING
NAZARIY ASOSLARI //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2024. – №.
SI-1.
17.
Azamkhanov S. SOCIOLOGICAL ANALYSIS OF MODERN FORMS OF
ORGANIZING STUDENTS'INDEPENDENT WORK //Modern Science and Research. –
2024. – Т. 3. – №. 5.
Dekabr, 2024-Yil
701
18.
Ilxomov,
Umrbek,
and
Parizod
Nasirdinova.
"IRVING
GOFFMANNING
DRAMATURGIYASI." NRJ 1.3 (2024): 239-245.
19.
ILXOMOV,
Umrbek.
"SOTSIAL
MOBILLIK
YOSHLAR
INTELLEKTUAL
SALOHIYATNING OMILI SIFATIDA." News of UzMU journal 1.1.2. 1 (2024): 110-
114.
20.
.Ilxomov, U. U., and P. Sh Nasirdinova. "UMUMIY-O „RTA TA „LIM
MUASSASALARIDA O „QITISH METODI VA BITIRUVCHI YOSHLARNI KASBGA
YO „NALTIRILGANLIGI DOLZARB MASALA." Academic research in educational
sciences 3 (2024): 252-256.
21.
Ilxomov U. U. YOSHLARDA DEVIANT XULQ-ATVOR MUAMMOLARINING
INDEKATORI //Academic research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 263-268.
22.
Ilxomov U. U. YOSHLAR ISHSIZLIGI IJTIMOIY MUAMMO SIFATIDA //Academic
research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 257-262
