2055
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
RICHARD EMERSONNING IJTIMOIY TARMOQ NAZARIYASI
Abdurahmonov Rustam Mahmudovich
Ijtimoiy fanlar fakulteti taʼlim-tarbiya maslahatchisi.
Yuldasheva Sarvinoz
1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15312372
Annotatsiya.
Ushbu maqolada amerikalik sotsiolog Richard Emerson tomonidan ilgari
surilgan ijtimoiy tarmoq nazariyasining asosiy gʻoyalari tahlil qilinadi. Nazariyaning asosiy
tamoyillari – almashinuv munosabatlari, kuch muvozanati, resurslar ustidan nazorat kabi
tushunchalar yoritilgan. Mazkur yondashuv ijtimoiy munosabatlarni tahlil qilishda yangi
yondashuv sifatida qaraladi.
Kalit soʻzlar:
Ijtimoiy tarmoq, almashinuv nazariyasi, kuch muvozanati, resurslar,
nazorat, Richard Emerson.
ТЕОРИЯ СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЕЙ РИЧАРДА ЭМЕРСОНА
Аннотация.
В данной статье анализируются основные идеи теории социальных
сетей, выдвинутые американским социологом Ричардом Эмерсоном. Основными
принципами теории являются такие понятия, как меновые отношения, баланс сил,
контроль над ресурсами. Этот подход рассматривается как новый подход к анализу
социальных отношений.
Ключевые слова:
социальная сеть, теория обмена, баланс сил, ресурсы, контроль,
Ричард Эмерсон.
RICHARD EMERSON'S SOCIAL NETWORK THEORY
Abstract.
This article analyzes the main ideas of social network theory put forward by the
American sociologist Richard Emerson. The main principles of the theory are such concepts as
exchange relations, balance of power, control over resources. This approach is seen as a novel
approach to the analysis of social relations.
Keywords:
Social network, exchange theory, balance of power, resources, control,
Richard Emerson.
Kirish:
Sotsiologiya fanida ijtimoiy munosabatlarni tushunishda turli nazariyalar
shakllangan. Ulardan biri boʻlgan ijtimoiy tarmoq nazariyasi odamlar oʻrtasidagi
munosabatlarning strukturasi va resurs almashinuvi asosida izohlanadi. Richard Emerson ushbu
nazariyada kuch muvozanati va resurslar asosidagi almashinuv jarayonlariga alohida eʼtibor
qaratadi. Bu yondashuv, ayniqsa, kuch dinamikasi va ijtimoiy taʼsirni tahlil qilishda muhim
ahamiyatga ega.
2056
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Asosiy qism:
Richard Emerson XX asrning ikkinchi yarmida Amerika sotsiologiyasida
faoliyat yuritgan olim boʻlib, u sotsiologik nazariyalarni psixologik va iqtisodiy yondashuvlar
bilan birlashtirishga harakat qilgan. U oʻzining “Power-Dependence Relations” nomli
maqolasida shaxslar oʻrtasidagi ijtimoiy munosabatlarni almashinuv tamoyili asosida
tushuntirishga urindi.
Emersonga koʻra, har bir inson yoki guruh ijtimoiy tizimda muayyan resursga ega va bu
resurslar orqali boshqalarga taʼsir koʻrsatadi. Bu yondashuv Homans va Blau kabi olimlarning
almashinuv nazariyalaridan ilhomlangan boʻlsa-da, Emerson uni tarmoq kontekstida
chuqurlashtirdi.
Emerson nazariyasining markazida "kuch" (power) va "qaramlik" (dependence)
tushunchalari turadi. Kuch – bu bir shaxsning boshqasiga oʻz xohishiga koʻra taʼsir oʻtkaza olish
imkoniyatidir. Qaramlik esa – bir tomonning resurslarga boʻlgan ehtiyoji kuchli boʻlganda
yuzaga keladi. Masalan, agar A shaxs B dan muhim resurslarni olsa, A – B ga nisbatan qaram
boʻladi, va B – A ga nisbatan kuchliroq boʻladi. Bu tengsizlik ijtimoiy tarmoqda hokimiyat va
ustunlikni keltirib chiqaradi. Shuningdek, Emerson kuchni ikki tomonlama deb hisoblaydi: agar
A Bga taʼsir qilsa, B ham Aga muayyan darajada taʼsir qilishi mumkin. Bu kuch va qaramlik
oʻrtasida doimiy muvozanat zarurligini anglatadi. Kuch – bu mutlaq emas, balki doimo
oʻzgaruvchan, munosabatlar tarmogʻida shakllanuvchi ijtimoiy hodisadir. Emersonning
yondashuvi nafaqat individual shaxslar oʻrtasidagi almashinuvga, balki ijtimoiy tarmoq
tuzilmasiga eʼtibor qaratadi.
Yaʼni, shaxslar yoki guruhlar oʻzaro faqat bevosita emas, balki bilvosita aloqalar orqali
ham bogʻlangan. Misol uchun, agar A shaxs B va C bilan aloqa qilsa, B va C oʻrtasidagi raqobat
Aga koʻproq kuch beradi. Bu esa "strukturaviy teshik" (structural hole) va "vositachilik"
(brokerage) kabi tushunchalarga olib keladi.
Ushbu tarmoqdagi joylashuv kuchni aniqlovchi asosiy omilga aylanadi. Qanchalik koʻp
aloqaga ega boʻlsang, shunchalik ijtimoiy resurslar ustidan nazoratga ega boʻlasan. Emerson
fikricha, kuch – bu shaxs yoki guruhning oʻz resurslarini qanday joylashtirishiga bogʻliq.
Ijtimoiy tarmoqda kuch muvozanatini saqlash doimiy jarayondir. Agar bir shaxs yoki guruh
haddan tashqari kuchga ega boʻlsa, boshqalar bu kuchni kamaytirish yoki resurslarga erkin
kirishni taʼminlash uchun harakat qiladi. Emerson bu holatni "qarshilik strategiyasi" (resistance
strategy) deb ataydi. Shuningdek, u kuchli tomon oʻz kuchini saqlab qolish uchun "mukofotlash"
yoki "jazolash" usullaridan foydalanishini aytadi.
Emerson nazariyasining amaliy qoʻllanilishi
1.
Richard Emersonning nazariyasi bugungi kunda turli sohalarda qoʻllanilmoqda.
Jumladan:
2057
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
2.
Tashkilotlar sotsiologiyasi: xodimlar va rahbariyat oʻrtasidagi kuch munosabatlari.
3.
Oilaviy sotsiologiya: turmush oʻrtoqlar oʻrtasida resurslarga asoslangan taʼsir va
muvozanat.
4.
Internet va ijtimoiy tarmoqlar: foydalanuvchilar oʻrtasidagi "like", "follower", "kontent"
kabi resurslar ustidan raqobat. Emerson nazariyasi shundan dalolat beradiki, ijtimoiy kuch – bu
doimiy harakatda boʻlgan, murakkab tarmoq ichida shakllanadigan hodisadir.
Richard Emersonning ijtimoiy tarmoq nazariyasi sotsiologiyada paydo boʻlgan turli
maktablarning gʻoyalari bilan uzviy bogʻliq. Xususan, uning yondashuvlarida symbolic
interactionism (ramziy interaksionizm), strukturaviy funksionalizm hamda sotsial almashinuv
nazariyalarining kuchli taʼsiri seziladi. Ramziy interaksionizmga koʻra, odamlar oʻzaro
munosabatni belgilar va ramzlar orqali quradilar. Emerson nazariyasida esa bu oʻzaro
munosabatlar resurslar almashinuvi orqali kechadi – resurslar (eʼtibor, yordam, maʼlumot,
moddiy vositalar) orqali odamlar oʻzaro "sozlashadi". Bu yondashuv sotsiologik munosabatlarni
oddiy psixologik yondashuvdan farqli oʻlaroq, ijtimoiy kontekst va strukturada koʻrishga imkon
beradi.
Bundan tashqari, Emerson klassik sotsiologlar — Emil Durkheim, Max Veber va Georg
Zimmel gʻoyalaridan ham ilhomlangan. Masalan, Durkheim jamiyatni murakkab tizim sifatida
tasvirlagan boʻlsa, Emerson bu tizimdagi resurs oqimi va kuch balansini oʻrganishga harakat
qiladi. Zimmel esa "ijtimoiy shakl" va "raqobat" tushunchalariga urgʻu bergan — bu
Emersonning kuch-qaramlik nazariyasiga juda yaqin. Shu tariqa, Emerson oʻz nazariyasida
mavjud sotsiologik oqimlarni umumlashtirgan holda, ularni amaliy va tarmoqli tahlilga
yoʻnaltirgan. Bu esa uning gʻoyalarini faqat nazariy emas, balki tahlil va tadqiqot vositasi
sifatida qoʻllash imkonini yaratgan.
Har qanday nazariya singari, Richard Emersonning ijtimoiy tarmoq nazariyasi ham baʼzi
jihatlarda tanqid qilinadi. Uning nazariyasi kuchli ilmiy asosga ega boʻlishiga qaramay, ayrim
sotsiologlar quyidagi nuqtalarni zaif tomon sifatida koʻrsatadilar: Emerson oʻz nazariyasida
asosiy eʼtiborni strukturaga – yaʼni ijtimoiy aloqalar va kuch muvozanatiga qaratgan. Ammo
shaxsiy motivlar, hissiyotlar va psixologik omillar nazariyada yetarlicha hisobga olinmagan.
Masalan, baʼzida odamlar resurs yoki foydani hisobga olmasdan, mehr, sadoqat, eʼtiqod
asosida ham munosabat qurishadi. Bu esa almashinuv yondashuvi doirasidan chiqadi.
Nazariyada kuch va qaramlik koʻproq “muvozanatni tiklash” asosida tushuntiriladi. Bu
yondashuv ayrim murakkab ijtimoiy tizimlarda (masalan, patriarxal jamiyatlar, diktatorlik
siyosati, iqtisodiy tengsizlik) doimiy kuch muvozanati mavjud emasligi holatlarini yetarlicha
tushuntira olmaydi.
2058
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Garchi Emerson nazariyasi zamonaviy internet tarmoqlariga moslashtirilsa-da, uni
raqamli ijtimoiy tarmoqlardagi algoritmik hukmronlik, sunʼiy intellekt va big data kabi yangi
hodisalarni tushuntirishga qoʻllash baʼzan yetarli boʻlmaydi. Chunki bu texnologiyalar "kuch"
tushunchasini faqat insonlar bilan cheklamaydi. Ijtimoiy aloqalar doimiy oʻzgarib turadi.
Emerson nazariyasi esa koʻproq barqarorlik va kuch muvozanatiga eʼtibor qaratadi. Shu
boisdan, ijtimoiy inqiroz, toʻsatdan yuzaga keladigan oʻzgarishlar yoki ijtimoiy inqilob
holatlarida bu nazariyadan samarali foydalanish qiyin boʻlishi mumkin.
Xulosa:
Richard Emerson tomonidan ilgari surilgan ijtimoiy tarmoq nazariyasi —
zamonaviy sotsiologiyada insonlar oʻrtasidagi ijtimoiy aloqalarni chuqur tushunish uchun kuchli
nazariy asoslardan biridir. Bu nazariyada asosiy eʼtibor kuch va qaramlik munosabatlariga
qaratilgan boʻlib, insonlar oʻrtasidagi resurslar almashinuvi, ijtimoiy tarmoqlar ichida kuch
muvozanati va oʻzaro taʼsir mexanizmlarini aniqlashga xizmat qiladi. Nazariya soddaligi va
amaliy yondashuvi bilan ajralib turadi — u ijtimoiy aloqalarni grafik tarzda ifodalash, kuch
tahlili qilish va munosabatlar ichidagi kuchsiz tomonlarni aniqlash imkonini beradi. Ayniqsa,
zamonaviy raqamli ijtimoiy tarmoqlar (Facebook, Telegram, Instagram) kabi muhitlarda bu
nazariyaning amaliy ahamiyati ortmoqda. Shunga qaramay, Emerson nazariyasining ayrim
cheklovli jihatlari ham mavjud: u psixologik omillarni yetarli darajada hisobga olmaydi, resursga
asoslangan yondashuvni haddan ortiq mexanik tarzda talqin qiladi va baʼzida zamonaviy
murakkab tarmoqlardagi algoritmik kuch muammolarini tushuntirishda ojizlik qiladi. Shunday
boʻlsa-da, mazkur nazariya ijtimoiy fanlar, ayniqsa, sotsiologiya, psixologiya, taʼlim va hatto
siyosiy tahlil sohalarida dolzarbligini saqlab qolmoqda. Ayniqsa, Oʻzbekiston jamiyatidagi
mahalla, oila, ijtimoiy guruhlar kabi tuzilmalarni tahlil qilishda ushbu yondashuvdan samarali
foydalanish mumkin. Emersonning kuch-qaramlik asosidagi nazariyasi — bu insonlar oʻrtasidagi
befarq boʻlmagan, doimo oʻzgaruvchan, murakkab ijtimoiy aloqalarning tabiatini chuqurroq
anglashga xizmat qiluvchi muhim ilmiy manbadir.
REFERENCES
1.
Emerson, R. M. (1962).
Power-Dependence Relations
. American Sociological Review.
2.
Blau, P. M. (1964).
Exchange and Power in Social Life
. New York: Wiley.
3.
Homans, G. C. (1958).
Social Behavior as Exchange
. American Journal of Sociology.
4.
Wasserman, S., & Faust, K. (1994).
Social Network Analysis: Methods and Applications
.
5.
Scott, J. (2000).
Social Network Analysis: A Handbook
. London: Sage Publications.
