ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
686
JAS O`SPIRIM PALWANLARDIN' FIZIKALIQ TAYARLIG`I
Xalekov Ravshonbek Muratovich
Berdaq atindag`i Qaraqalpaq ma`mleketlik universiteti
Dene ma`deniyati teoryasi ha`m metodikasi kafedrasi oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14552490
Annotatsiya.
Trenirovka usılların jetilistiriwde trenerler hám ilimiy xızmetkerlerdiń
jetiskenlikleri kóp halatta sportshılardıń úlken xalıqaralıq jarıslarda jaqsı qatnasıwǵa járdemin
tiygizedi. Bunda sportshılardıń jarısqa tayarlıǵı hám qatnasıw dáwirinde ámelge asırılǵan
kompleks izertlewler protsesinde alınǵan bahalı ilimiy maǵlıwmatlar úlken áhmiyetke iye bolıp
tabıladı.
Tayanish so`zler:
12-15 jasta kúshti rawajlandırıw tiykarınan óz massası awırlıǵı,
toltırılǵan toplar, ganteller, gimnastika tayaǵı, qarsilası penen hám hár qıylı gimnastika sport
qurallarında shınıǵıwlardı orınlaw járdeminde ámelge asırılıwı kerek.
Jas óspirim jasındaǵı fizikalıq tayarlıq tuwrı qáddi-qáwmetti, háreket etiw sheberligin
qáliplestiriwdi, hár tárepleme fizikalıq iye bolıp tabıladı.
Shıdamlılıqtı basqa fizikalıq kórsetkishler menen rawajlandırıp barıw kerek. Professor
V.P.Filinniń (1980) atap ótiwine qaraǵanda bul jasta shıdamlılıqqa qaratılǵan uzaq waqıt dawam
etetuǵın hám bir táreplemeli trenirovka jas óspirimlerge tán bolǵan tezlik júklemesina maslasıwdı
tómenletedi. [24]
12-15 jasta kúshti rawajlandırıw tiykarınan óz massası awırlıǵı, toltırılǵan toplar, ganteller,
gimnastika tayaǵı, qarsilası penen hám hár qıylı gimnastika sport qurallarında shınıǵıwlardı
orınlaw járdeminde ámelge asırılıwı kerek.
16-18 jastagı palwanlarda kúshti rawajlandırıwshı shınıǵıwlar sport quralı awırlıǵın
arttırıw, dáslepki jaǵdaydı ózgertiw, shınıǵıwlardı orınlaw waqıtın uzaytıw, shınıǵıwlar arasında
dem alıw waqıtın azaytıw esabına qıyınlastırıladı.
Jas óspirimlerdiń shıdamlılıǵın rawajlandırıwda abaylı bolıw kerek, sebebi bunda ortasha
Júklemeler, kishi ólshem yaki dem alıw ushın tánepisli oqıw-trenirovka bellesiwlerinen ibarat
shınıǵıwlar qollanıladı. Júklemelerǵa maslap barǵan sayın dem alıw tánepisi qısqarıp baradı.
Máselen, tik turǵanda 2+2 gúreste (izbe-iz hújimler hám qorǵanıw) 3 minutlı tánepis áste-
aqırınlıq penen 1 minutqa shekem qısqartıladı. Parterde 2+2 bolıp 1 minut tánepis penen izbe-iz
gúresiwde trenirovka waqıtı 3+3 ke shekem uzayadı. Keyin ala gúres tezligi kúsheyiwi múmkin.
Shıdamlılıqtı rawajlandırıw ushın shegaralanǵan jerde bir tárepleme qarsılıq penen (biri tek
ǵana hújim isleydi, ekinshisi tek ǵana qorǵanadı), parterden joqarı yaki tik turǵanda shınıǵıw
menen gúres alıp barıladı. Bul shınıǵıwlar qıyın jaǵdaylardan shıǵıp ketiw jolın tabıwǵa úyretedi.
Professor V.P.Filin izertlewleriniń atap ótiwine qaraǵanda 13 jasta buwınlarda háreket etiw
artıp baradı, 15 jasta ol eń úlken kólemge iye boladı, 16-17 jasta bolsa háreket etiw kórsetkishi
azayıp baradı. Sol sebepli, jas óspirimler jasında iyiliwsheńlik hám buwınlardaǵı háreketsheńlik
shınıǵıwların qollanıw usınıs etiledi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
687
12-19 jasta iyiliwsheńlik hám buwınlardaǵı háreketsheńlik buyımlarsız hám kishi awırlıq
penen (gimnastika tayaqları, ganteller, toltırılǵan toplar) orınlanatuǵın aktiv-tómen ózgeshelikke
iye shınıǵıwlar arqalı yaki áste-aqırın háreket etiw amplitudasın kúsheytetuǵın hám keńeytiwshi
qarsilası járdeminde rawajlandırıladı.
Sonıń menen birge qáddi-qáwmetti qáliplestiriw shınıǵıwları úlkenlerge salıstırǵanda kóp
qollanıladı.
Solay etip, jas óspirimlerdiń hár tárepleme fizikalıq tayarlıǵı kóp ǵana qurallardıń
járdeminde ámelge asırıladı.
Jas óspirimler menen kóbirek oyın usılı qollanıladı, shınıǵıwlar hár qıylı hám tezlik penen
alıp barıladı. Barlıq shınıǵıwlar tiykarǵı shınıǵıw forması – sabaqta orınlanadı.
Jas óspirimlerdiń fizikalıq tayarlıǵın maqsetli ámelge asırıw ushın gúrestegi oqıw-
trenirovka procesinde sap (tártipli) shınıǵıwlar (saplanıw buyrıqların orınlaw, qádem taslap hám
juwırıp háreket etiw) qollanıladı. Olardıń maqseti – gúres shınıǵıwların shólkemlestiriw, tuwrı
qáddi-qáwmetti qáliplestiriw, intizam, óz ara qatnasıq hám tártipli bolıwǵa úyretedi. Sap
shınıǵıwlar sabaǵınıń kirisiw, tayarlıq hám juwmaqlawshı bóliminde shınıǵıwlardı orınlaw ushın
toparlardı shólkemlestiriw, saplandırıw hám qayta saplaw ushın, sonıń menen birge Júklemedan
soń zorıǵıwdı joqqa shıǵarıw maqsetinde orınlanadı.
Ulıwma rawajlandırıwshı shınıǵıwlar qatarına ápiwayı gimnastika (qollar, ayaqlar, gewde,
awırlıq penen, awırlıqsız, buyımlar menen hám buyımlarsız hám qarsilasıler menen) shınıǵıwları
hám awır atletika, eskek esiw, sport oyınları sıyaqlı sport túrlerindegi bazı bir shınıǵıwlar kiredi.
Bunday shınıǵıwlar palwannıń fizikalıq rawajlanıwın jaqsılaydı, háreket etiw sheberligi
sapasın keńeytedi, organizmniń funkcionallıq imkaniyatların arttıradı, jumıs qábiletin tiklewge óz
járdemin tiygizedi. Ulıwma rawajlandırıwshı shınıǵıwlar menen bir qatarda nerv-bulshıq etleri
shınıǵıwların kóbirek qollanıw kerek. Hár qıylı sport túrlerinen alıngan shınıǵıwlar, olardı orınlaw
ózgeshelikleri hám shártlerine qarap, fizikalıq kórsetkishlerdi rawajlandırıwda hár qıylı
pedagogikalıq wazıypalardı ámelge asırıw ushın imkaniyat jaratıp beredi. Tiykarınan kúsh,
shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik hám shaqqanlıqtı rawajlandırıwǵa qaratılǵan shınıǵıwlardı
ajıratıp qabıl etiwge imkaniyat jaratıp beredi. Awırlıq penen (tayaq, ganteller, toltırılǵan toplar
hám basqalar) gimnastika shınıǵıwların bir neshe mártebe orınlaw kúsh shıdamlılıǵın
rawajlandıradı. Usı shınıǵıwlardı úlken tezlik penen qısqa waqıt ishinde orınlaw tezlik
kórsetkishlerin rawajlandırıwǵa járdemin tiygizedi. [25]
Hár bir shınıǵıw belgili bir kórsetkishti yaki bir topar kórsetkishlerin rawajlandıradı.
Máselen, qarsilası qarsılıǵında yaki shtanga menen orınlanatuǵın shınıǵıwlar, óz awırlıǵı
menen toltırıw hám qollardı búgip-jazdırıw shınıǵıwları kúshin; kesilisken orında juwırıw –
shıdamlılıqtı; úlken tezlik penen orınlanatuǵın gimnastika shınıǵıwları, qısqa aralıqqa juwırıw –
grek rim gúreste háreket tezligin rawajlandırıw jaǵdaylarına óz járdemin tiygizedi. Basketbol oyını
shaqqanlıq, shıdamlılıq hám tezlikti kompleks halda jetilistiriw ushın imkaniyat jaratıp beredi.
Joqarı emocionallıq qozǵalısta úlken bolmaǵan tezlik penen orınlanatuǵın ulıwma
rawajlandırıwshı shınıǵıwlar organizm qábiletin, ásirese tezlikke iye shınıǵıwlar alıp barılǵannan
soń nerv sistemasın tiklew ushın járdemin tiygizedi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
688
Olar azańǵı dene shınıqtırıwı waqıtında hám trenirovka shınıǵıwlarında sabaqtıń basında
(tayarlıq bólimi) hám tiykarǵı bólim aqırında qollanıladı. Bunnan tısqarı, toǵayda, ashıq
maydanda, dárya jaǵasında (júziw, eskek esiw hám top penen oynaw menen) fizikalıq tayarlıq
boyınsha arnawlı shınıǵıwlardı shólkemlestiriw shárt.
Grek rim gúresi shınıǵıwlarında úlken fizikalıq Júklemedan soń organizmdi salıstırmalı
tınısh jaǵdayǵa keltiriw ushın jas óspirimlerdi shınıǵıwlardı bosańlatırıwǵa, dem alıwdı
tınıshlandırıwǵa (bosasqan bulshıq etlerin silkitiw háreketleri, tereń dem alıw ushın ókpe
tamırların keńeytiwshi shınıǵıwlar) qaratılǵan shınıǵıwlardı ǵárezsiz túrde úyretiw kerek.
Bulshıq etlerin bosastırıwǵa qaratılǵan shınıǵıwlar hátte bellesiw procesinde uslaw hám
zorıqtırıw jaǵdayında bolǵan qısqa waqıttıń ishinde jáne tez tikleniw ushın járdem beredi.
Qadaǵalaw oqıw-shınıǵıw bellesiwleri alıp barılǵannan soń úlken emocional zorıǵıw
jaǵdayında is-háreketlerdi orınlawdıń taktikalıq usılı qollanıladı.
Waqtı-waqtı menen kóriwge ruxsat bermew yaki sheklewlerdiń taktikalıq usılı háreket etiw
sheberliginiń receptorlı-analizatorlı quramın tańlap tásir etiwge járdemin tiygizedi.
Jarısta ayrım usıllar yaki háreketlerdi májbúriy orınlaw usılı sheberlikti jetilistiriw
protcessinde palwannıń belsendiligin qollap-quwatlaydı. Oqıw-trenirovka bellesiwlerinde palwan
qorǵanıwdıń texnikalıq usılları, yaki kerisinshe, hújim usıllarına kóbirek dıqqat qaratıwı ushın
kórsetpe beredi.
Texnikalıq is-háreketlerdi orınlaw shártlerin jeńillestiriw usılı bir qatar taktikalıq usıllardan
ibarat:
1. Is-hareket elementlerin ajıratıp alıwdıń taktikalıq usılı. Máselen, grek-rim gúresinde
belden joqarı bólimnen uslap alıwdı ámelge asırıw.
2. Bulshıq etleriniń zorıǵıwın tómenletiw metodikalıq usılı palwanǵa háreketleniw
sheberligindegi ayrım háreketlerge jáne de anıq ózgeris kirgiziwge járdem beredi. Texnikalıq
háreketlerdi jetilistiriw ushın palwanǵa biraz jeńil salmaq kategoriyasındaǵı qarsılas tańlanadı.
3. Operativ informaciya metodikalıq usılı kerekli is-hárekettiń keńliginiń, bir qálipte
ekenligi, tezligin tez orınlawǵa járdem beredi, orınlanǵan háreketti túsinip alıw procesin
jetilistiredi. Texnikalıq háreket haqqında tez maǵlıwmat alıw ushın videokamera hám
videomagnitofonnan paydalanıw qolaylı bolıp tabıladı.
Birge tásir etiw usılı sport shınıǵıwında óz-ara birgelikte fizikalıq kórsetkishlerdi
rawajlandırıw hám is-háreket sheberligin jetilistiriwge tiykarlanǵan metodikalıq usıllardıń
járdeminde ámelge asırıladı. Bul jaǵdayda usıllardı jetilistiriwde palwanǵa biraz awır salmaq
kategoriyasındaǵı qarsılas tańlanadı.
REFERENCES
1.
F.A.Kerimov- “Sport kurashi nazariyasi va uslubiyati” Toshkent 2009 yil.
2.
F.A.Kerimov- “Sport kurashi nazariyasi va uslubiyati” Toshkent 2018 yil.
3.
Tastanov N.A - “Kurash turlari nazariyasi va uslubiyati" Tashkent 2017.
4.
Ashuraliyev A.B, Arziqulov N.A. ADU o’qituvchialri. Kurashchilarni texnik maxorati va
jismoniy tayyorgarlik o’rtasida o’zaro bog’liqlik. // “Jismoniy barkomol avlod tarbiyasi”
mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami, Andijon 2015 yil.
5.
Tursunov Sh.S. – “Yunon-rim kurashi nazariyasi va uslubiyati” O‘quv qo‘llanma. T., 2018.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
689
6.
М.П.Матвеев, Теория и методика физической культуры. 1997 г.
7.
Керимов Н.А. Скоростно-силовая подготовка дзюдоистов и борцов вольного
стиля/Методические рекомендации. -Т, 1990.
8.
Ш.С.Турсунов., Д.Ю.Ташназаров., М.А.Урдабаев., Н.Ғ.Мустафаев “Теория и
методика видов борьбы” Учебное пособия для 3 курса., Чирчик 2020.
9.
Шашурин А.В. Физическая подготовка. Москва: Физкультура и спорт; 2015 г.
10.
Jumaniyazov D. (2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI. Modern science and Research. 3(6
