292
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
JAS PALWANLARDIN TEZLIGIN RAWAJLANDIRIW METODLARINA
SIPATLAMALAR
Xalekov Ravshonbek Muratovich
Berdaq atindag`i Qaraqalpaq ma`mleketlik universiteti.
Dene ma`deniyati teoryasi ha`m metodikasi kafedrasi. Asistent oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14996611
Annotatsiya.
Sportshınıń arnawlı tezligi reakciyanıń latent waqtı, bir háreketti orınlaw
waqtı, háreketler seriyaların orınlawdıń maksimal tezligi, jıljıp júriwler tezliginde kórinedi.
Sportshınıń bellesiw sharayatlarında bul tezlik formalarınıń kompleksli túrde kóriniwine
dus keledi (birden-bir hám seriyalı háreketler, jıljıwlar tezligi, qorǵanıwǵa ótiw tezligi).
Uluwma hám arnawlı tezlik arasındaǵı úzliksiz baylanıs ádette kishi razryadlı
sporchılarda olardıń sport forması qáliplesiwiniń baslanǵısh sporchılarında kórinedi.
Sporchınıń sport sheberligi hám qábileti ósip barǵan sayın uluwma rawajlandırıwshı
shınıǵıwlardan arnawlı shınıǵıwlarǵa shınıǵıwdıń "kóshiriwi" kemeyedi.
Tayanish sózler:
Jeke háreket tezligi (kishi sırtqı qarsılıqtı jeńiw menen); háreketler
jiyiligi,háreketler reakciyası tezligi (jasırın latent dáwiri).Tezlikti asırıp barıw (tezleniw, alıw)
fazası,Tezliktiń salıstırmalı turaqlasıw fazası (starttaǵı tezleniw).
Xalmuxamedov R.D.nıń pikirinshe, sportshınıń uluwma hám arnawlı tezligi ajıraladı.
Uliwma tezlik - hár túrli háreketlerde, máselen, sprinterlik juwırıwda, sport oyınlarında
hám t.b. tezlikti kórsetiw qábileti. Uliwma tezlik hárekettiń tez baslanıwında, sporchınıń arnawlı
bolmaǵan jıljıwlarınıń tezliginde, jeke hám tez-tez orınlanatuǵın háreketlerdiń tez ámelge
asırılıwında, bir háreketten yekinshi háreketke demde ótiw qábiletinde kórinedi.
Sportshınıń arnawlı tezligi reakciyanıń latent waqtı, bir háreketti orınlaw waqtı,
háreketler seriyaların orınlawdıń maksimal tezligi, jıljıp júriwler tezliginde kórinedi.
Sportshınıń bellesiw sharayatlarında bul tezlik formalarınıń kompleksli túrde kóriniwine
dus keledi (birden-bir hám seriyalı háreketler, jıljıwlar tezligi, qorǵanıwǵa ótiw tezligi).
Uluwma hám arnawlı tezlik arasındaǵı úzliksiz baylanıs ádette kishi razryadlı
sporchılarda olardıń sport forması qáliplesiwiniń baslanǵısh sporchılarında kórinedi. Sporchınıń
sport sheberligi hám qábileti ósip barǵan sayın uluwma rawajlandırıwshı shınıǵıwlardan arnawlı
shınıǵıwlarǵa shınıǵıwdıń "kóshiriwi" kemeyedi. Sonıń ushın shınıǵıw procesinde ulıwma
tezlikti tárbiyalawshı qurallardan sporchınıń arnawlı tezlik sıpatların rawajlandırıw maqsetinde
paydalanıw sporchınıń baslanǵısh tayarlıq basqıshında ózin aqlaydı.
Sporchınıń sporttaǵı nátiyjeleri hám shınıǵıwshılıǵı artıp barǵan sayın tezlikti jáne de
jetilistiriw sonday joldan barıwı kerek, koordinaciya jaǵınan tiykarǵı arnawlı shınıǵıwlarǵa
293
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
maksimal dárejede jaqınlasqan uluwma rawajlandırıwshı shınıǵıwlardı aqillı hám qunt penen
tańlap alıw kerek.
Abdullayev A., Xonkeldiyev Sh.X.lardıń pikirinshe, tezlik degende, individ
háreketleriniń tezlik xarakteristikası, tiykarınan háreket reakciyasınıń waqtın belgileytuģın
funkcional qásiyetler kompleksi túsiniledi. Tezliktiń payda bolıwınıń úsh tiykarǵı forması bar:
1. Jeke háreket tezligi (kishi sırtqı qarsılıqtı jeńiw menen);
2. Háreketler jiyiligi;
3. Háreketler reakciyası tezligi (jasırın latent dáwiri).
Tezliktiń eń ápiwayı formalarınıń payda bolıwı bir-birine baylanıslı emes. Ásirese bul
reakciya waqtına baylanıslı bolıp, kóp jaǵdaylarda háreket tezligi kórsetkishleri menen
korellyaciyalanbaydı. Tezliktiń payda bolıwın atap ótilgen úsh formanıń ulıwmalastırmasınan
(qosındısınan) anıqlaw múmkin.
Máselen, 100 m ge juwırıw nátiyjesi starttan shıǵıw reakciyası waqtına, ayrıqsha
háreketlerdiń orınlanıw tezligi (tepsiniw, sananı tez tiklew qádemler tezligi) hám basqalarǵa
baylanıslı. Ámelde tutas háreketler (juwırıw, júziw) diń tezligi tolıq háreket aktiniń tezligine
baylanıslı. Biraq, quramalı koordinaciyalıq háreketlerdegi tezlik tek tezlik dárejesine emes, al
basqa sebeplerge, máselen, juwırıwda qádem uzınlıǵına, ol óz náwbetinde, ayaqtıń uzınlıǵına
hám depsiniw kúshine de baylanıslı. Soniń ushin bir pútin háreket tezligi individtiń tezligin tek
gana bir bólegin kórsetedi. Tiykarında tezliktiń eń ápiwayı formalarınıń payda bolıp atırǵanlıǵın
talqılay alamız.
Kóbinese maksimal tezlik penen orınlanıp atırǵan háreketlerde eki túrli fazası parıqlanadı:
a) Tezlikti asırıp barıw (tezleniw, alıw) fazası;
b) Tezliktiń salıstırmalı turaqlasıw fazası (starttaǵı tezleniw).
Tezlikti asırıp barıw qábileti menen aralıqtı úlken tezlikte ótiw qábileti - tezlikti
kórsetiwde biri-birine baylanıslı emes. Júdá joqarı dárejede starttan shıǵıw tezligine ie bolıp
aralıqta tez juwıra almawı yamasa onıń kerisi de bolıwı múmkin. Signallarǵa reakciya jaqsı
bolǵan jaǵdayda, háreket jiyiligi az bolıwı da baqlanadı.
Psixofizikalıq mexanizmler tezlik reakciyasınıń xarakteriniń hár túrli kórinisine sebep
boladı. Tezliktiń bunday xarakterde kóriniwin qısqa aralıqqa juwırıwda ayqın kóriwimiz múmkin.
Starttı (waqit xarakteristikası boyınsha) tez alıw múmkin, biraq tezlikti aralıqta uzaq
uslap tura almaslıǵına gúwa bolıwımız múmkin.
Juwiriw tezligi hárekettiń kórsetilgen xarakteristikası menen salıstırmalı baylanıslı.
Tezliktiń payda bolıwında juwırıwshı qádeminiń uzınlıǵı, onıń ayaǵınıń uzınlıǵına, óz
náwbetinde, juwırıwshı ayaq bulshıq etleriniń jerge tayanıw kúshine baylanıslı.
294
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Sonıń ushın háreket reakciyasınıń waqıt dawamında payda bolıwına qarap oqıwshınıń
sprintte ózin qalay kórsetiwin boljawımız oǵada qıyın.
Fiziologiyalıq kózqarastan anaerob imkaniyatlar rawajlanıwınıń yeń kóp maǵluwmat
beriwshi muǵdarı kórsetkishi maksimal kislorod paydalanıw (MKI), ol insan isley alatuǵın yeń
kóp kislorod muǵdarı yesaplanadı. MKI tikkeley anıqlaw hám "aralıq-waqıt" baylanıslılıǵın
tallawǵa tiykarlanıp kritikalıq tezlik haqqında túsinik kirgizilgen (8,15,18,31,32,95). Házirgi
zaman kóz qarası boyınsha (28) sporchılarda tınısh jaǵdayda laktat dárejesi 20 mg% ke shekem
kóteriledi. Aralas zonada shınıǵıw ótkizilgende, yaǵnıy intensivlik penen salıstırmalı bir tegis
támiyinlenetuǵın zonada aerob hám anaerob dereklerden sút kislotası koncentraciyası júzege
keledi. jarıs waqtı yeń joqarı bolǵan jaǵdaylarda laktat dárejesi de sol sporchı ushın yeń joqarı
kórsetkishlerge jetedi. Qanda sút kislotası koncentraciyası 20 mg% ten artıp ketkende
ótkiziletuǵın shınıǵıwlar anaerob zonadaǵı xızmet yesaplanadi. Orınlanatuǵın jumıstı energiya
menen támiyinlewdiń uluwma kúshinde anaerob oksidleniw úlesi kóbeyip ketedi
(8,15,16,17,49,50,58).
Maman sporchılarda barlıq ózgerisler kemirek kózge taslanadı. Avtor maǵluwmatlarına
qaraǵanda (54), razryadlılardan sút kislotası muǵdarı shama menen 13 mg% ti, júkleme
berilgennen soń 19 mg% ti, júkleme berilgennen 2 saat ótkennen keyin 16,5 mg% ti, 4 saat
ótkennen keyin 10 mg% ti, júkleme berilgennen soń 24 saat ótkennen keyin bolsa 11 mg% ti
quraydı. quraydı. Bulshıq yet xızmetinen keyin qandaǵı sút kislotası muǵdarı shama menen 45
mg% ke jetkende, kislorod qarzı laktat funkciyası payda bolıwı baslanadı. (02-qarız). Demek,
qanda jıynalatuǵın sút kislotasınıń maksimal muǵdarı menen O2 - qarıydıń laktat frakciyası
úlkenligi arasında tuwrı baylanıs bar.
Gúresshilerdi xalıqaralıq jarıslarǵa tayarlawdıń metodikalıq baǵdarlanǵanlıǵın belgilewde
tómendegilerdi esapqa alıw kerek: arnawlı fizikalıq tayarlıqtıń faktorlar tiykarındaǵı "tempi" óz
quramına tezlik imkaniyatları jıyındısın, ulıwma shıdamlılıqtı, arnawlı shıdamlılıqtı óz ishine
aladı. Bul sıpatlardıń 15 márte manekendi ilaqtırıw shınıǵıwında qosqan úlesi 70% ke, al 8 márte
manekendi ilaqtırıw shınıǵıwında qosqan úlesi 77% ke teń. Eń áhmiyetlisi arnawlı tezlik faktori
esaplanadı. (manekendi 15 márte ilaqtırıwda - 31%, al manekendi 8 márte ilaqtırıwda - 26,3%).
Kerimov F.A. boyinsha, gúresshiniń tezligi - bul oniń múmkin bolganinsha qısqa waqit
ishinde ayırım háreketler hám usıllardı orınlaw qábileti. Tezlik sıpatın jaqsı rawajlandırmastan
gúreste joqarı nátiyjelerge erisip bolmaydı. Óz qarsılasınan hátteki sekundtıń júzden bir bólegine
tezirek háreket etetuǵın gúresshiler onıń aldında áhmiyetli ústinlikke iye boladı.
Gúresshiniń tezligi kóp jaǵdayda onıń nerv procesleriniń hárekecheńligine, sharayatlarǵa,
qarsılas háreketlerindegi kórinbeytuǵın ózgerislerdi seziwge bolǵan sezgirlik onda qay dárejede
295
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
rawajlanǵanlıǵına, bellesiwde hár sapar júzege kelgen jaǵdaydı bir zamatta qabıl etiw hám durıs
bahalay alıw qábiletine, taktikalıq háreketlerdi óz waqtında hám anıq orınlawǵa baylanıslı.
Tezlikti rawajlandırıw ushın tómendegi usıllar qollanıladı:
1. Shınıǵıwlardı jeńilletilgen sharayatlarda orınlaw usılı: háreketler hám úlken tezlik
penen orınlanatuǵın ayrıqsha háreketlerdi jeńilletilgen sharayatlarda kóp márte tákirarlaw. Mısalı,
usıldı kishi salmaq kategoriyasındaǵı sherik penen tezlikke itibar qaratqan halda orınlaw.
Shınıǵıwlardı jeńilletilgen sharayatlarda orınlaw tezligi boyınsha ápiwayı sharayatlarda
orınlanatuǵın háreketlerden asıp ketetuǵın oǵada tez háreketlerdiń orınlanıwın xoshametleydi.
Máselen, juwırıw tezligin arttırıw ushın qıyalı trotuar boylap (tawdan) juwırıw qollanıladı.
2. Shınıǵıwdı awırlastırılǵan sharayatlarda orınlaw usılı: gúresshi jarıslarda dus keletuǵın
sharayatlardan da qıyın sharayatlarda maksimal tezlik penen orınlanatuǵın háreketlerdi kóp
márte tákirarlaw. Máselen, awır salmaqtaǵı sherik penen arnawlı shınıǵıwlardı orınlaw.
3.Tákirarlanıwshı kernewler usılı eki túrli kóriniste qollanıladı:
- shınıǵıwlardı shegaradaǵı hám shegara átirapındaǵı tezlik penen orınlaw;
- shınıǵıwlardı sonday sharayatta orınlaw, bunda shegaradaǵı kúsh salmaqları salıstırmalı
jeńil júkti úlken tezlik penen bir orınnan ekinshi orınǵa ótkeriw jolı arqalı támiyinlenedi.
4. Oyın hám jarıs usılları da úlken áhmiyetke iye bolıp, olardan paydalanıw sporchınıń
emocional ortalıǵı, ruwxıy jaǵdayı, báseki seziminiń ózgerip turıwı yesabına tezlikti
rawajlandırıw ushın qosımsha túrtki (raǵbat) bolıwı múmkin.
Gúresshiniń tezlik sipatların tárbiyalaw ushin maksimal tezlik penen orınlanatuģın
shinigiwlar (olar ádette, tezlik shinigiwları dep ataladı) qollanıladı. Tezlik shınıǵıwlarınıń
texnikası olardıń shegaradaǵı tezliklerde orınlanıwın támiyinlewi shárt. Shınıǵıwlardı orınlaw
waqtında tiykarǵı kúshleniwler orınlaw usılına emes, al onıń tezligine qaratılıwı ushın
shınıǵıwlar sonshelli jaqsı úyrenilgen hám ielengen bolıwı kerek. Shınıǵıwlardıń dawamlılıǵı
sonday bolıwı kerek, orınlawdıń aqırına kelip tezlik, sharshawǵa qaramastan, tómenlemewi shárt.
REFERENCES
1.
O'zbekiston respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish va
ommalashtirish chora-tadbirlari to'g'risida. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
yil 24- yanvardagi PF-5924-son Farmoni
2.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 11-12-son, 295-modda;
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2007-y., 15-son, 150-modda; 2013-y.,
41-son, 543-modda; Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.01.2018-y.,
03/18/456/0512-son)
296
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
3.
Vazirlar mahkamasining 2018 yil 18 maydagi 369-son qaroriga ilova. O'zbekiston
Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi to'g'risida nizom
4.
Абдиев А.Н. Динамика состояний борцов 16-17 лет на послесоревновательном этапе в
процессе многоцикловой подготовки: Автореф. дисс. канд пед. наук. -Т, 1994 , 24 с.
5.
Абдиев А.Н. Борьба. Организация восстановительного тренировочного процесса в
предсоревновательном этапе. -Монография, -Т, 1997, 138 с.
6.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
7.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov.D.K.
8.
Jumaniyazov D.Monografiya
10-12 JASLI GANDBOLSHÍLARDÍŃ ULÍWMA
FIZIKALÍQ TAYARLÍQ QURALLARÍNÍŃ NÁTIYJELILIGIN ASÍRÍW METODLARÍ
