ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
810
JAMIYATDA FUQAROLIK HUQUQLARINING YURIDIK FAKTLARI
Allambergenov Saparbay Dauletbayevich
O‘zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi Malaka oshirish instituti dotsenti,
yuridik fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.14559768
Annotatsiya. Ushbu maqolada fuqarolik huquqlari va majburiyatlari adolatli va tartibli
jamiyatning asosini tashkil qiladi. Bu huquq va burchlar o‘zboshimchalik bilan emas, balki
adolat, tenglik va shaxs erkinliklarini ta’minlovchi huquqiy asoslar orqali o‘rnatiladi hamda
fuqarolik huquq va burchlarining kelib chiqishi, rivojlanishi va himoya qilinishini
shakllantirishda yuridik faktlarning ahamiyatini o‘rganadi.
Kalit so‘zlar: Majburiyat, fuqarolik, huquq, jamiyat, burch, adolat, erkinliklar, qonun,
fakt, tenglik.
LEGAL FACTS OF CIVIL RIGHTS IN SOCIETY
Abstract. This article considers civil rights and obligations as the basis of a just and orderly
society. These rights and obligations are established not arbitrarily, but through legal foundations
that ensure justice, equality and individual freedoms, and studies the importance of legal facts in
shaping the origin, development and protection of civil rights and obligations.
Keywords: Obligation, citizenship, law, society, duty, justice, freedoms, law, fact, equality.
ЮРИДИЧЕСКИЕ ФАКТЫ ГРАЖДАНСКИХ ПРАВ В ОБЩЕСТВЕ
Аннотация. В данной статье гражданские права и обязанности составляют
основу справедливого и упорядоченного общества. Эти права и обязанности
устанавливаются не произвольно, а через правовые основы, обеспечивающие
справедливость, равенство и свободу личности, и исследует значение юридических фактов
в формировании возникновения, развития и защиты гражданских прав и обязанностей.
Ключевые слова: Обязанность, гражданство, право, общество, обязанность,
справедливость, свобода, закон, факт, равенство.
Fuqarolik huquqlari va majburiyatlari adolatli va tartibli jamiyatning asosini tashkil
qiladi. Bu huquq va burchlar o‘zboshimchalik bilan emas, balki adolat, tenglik va shaxs
erkinliklarini ta’minlovchi huquqiy asoslar orqali o‘rnatiladi. Yuridik faktlar deganda huquq
va majburiyatlarni belgilash uchun asos bo‘lib xizmat qiladigan huquqiy tizimlardan kelib
chiqadigan ob’ektiv haqiqatlar tushuniladi.
Bu faktlarga konstitutsiyaviy qoidalar, qonunlar, sud qarorlari va boshqa qonuniy
kuchga ega manbalar kiradi. Ular fuqarolik hayotining turli jabhalarini,
shaxsiy
erkinliklardan tortib shartnoma majburiyatlarini tartibga soluvchi asosni ta’minlaydi.
Fuqarolik huquq va burchlari adolatli jamiyatning asosiy elementlari bo‘lib,
shaxslarning uyg‘un va adolatli yashashi uchun asos yaratadi.
Fuqarolik
huquq
va
burchlarining kelib chiqishi va rivojlanishini tushunish yuridik faktlarning rolini chuqurroq
tekshirishni talab qiladi. Yuridik faktlar sud jarayonlari, qonun hujjatlari yoki konstitutsiyaviy
qoidalar kabi huquqiy jarayonlar orqali aniqlangan ob’ektiv ma’lumotlar yoki dalillarni
anglatadi.
Yuridik faktlar fuqarolik huquq va burchlarini belgilash, jamiyatda adolat va
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
811
adolatni ta’minlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Fuqarolik kodeksida Fuqarolik huquq va burchlarining vujudga kelish asoslari haqida
8-moddasida shunday ta’kidlanganki Fuqarolik huquq va burchlari qonunchilikda nazarda
tutilgan asoslardan, shuningdek fuqarolar hamda yuridik shaxslarning, garchi
qonunchilikda nazarda tutilgan bo‘lmasada, lekin fuqarolik qonunchiligining umumiy
negizlari va mazmuniga ko‘ra fuqarolik huquq hamda burchlarni keltirib chiqaradigan
harakatlaridan vujudga keladi.
1) qonunda nazarda tutilgan shartnomalar va boshqa bitimlardan, shuningdek garchi
qonunda
nazarda
tutilgan bo‘lmasa-da,
lekin
unga
zid bo‘lmagan shartnomalar va
boshqa bitimlardan;
2) qonunda fuqarolik huquq va burchlari vujudga kelishining asosi sifatida nazarda tutilgan
davlat organlarining yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari hujjatlaridan;
3) sudning fuqarolik huquq va burchlarini belgilagan qaroridan;
4) qonun yo‘l qo‘yadigan asoslarda mol-mulk olish natijasida;
5) fan, adabiyot, san’at asarlarini yaratish, ixtirolar va boshqa intellektual faoliyat
natijasida;
6) boshqa shaxsga zarar yetkazish natijasida;
7) asossiz boyib ketish natijasida;
8) fuqarolar va yuridik shaxslarning boshqa harakatlari natijasida;
9) qonunchilik fuqarolik-huquqiy oqibatlarning kelib chiqishi bilan bog‘laydigan
hodisalar natijasida.
Davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi shart bo‘lgan mol-mulkka bo‘lgan huquqlar, agar
qonunda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, unga bo‘lgan tegishli huquqlar
ro‘yxatdan o‘tkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi. Ko‘pgina mamlakatlarda asosiy
huquqlarni belgilab beruvchi konstitutsiyalar mavjud bo‘lib, ular
konstitutsiya
loyihasini
ishlab chiqish jarayonida aniqlangan yuridik faktlardan kelib chiqadi. Sudlar qonunlarni
o‘zlariga taqdim etilgan faktik dalillarga asoslanib, fuqarolik huquqlarining rivojlanishi
va
talqiniga
hissa qo‘shadilar.
Qonun chiqaruvchi organlar
shaxslarning
fuqarolik
huquqlarini himoya qiluvchi yoki tegishli majburiyatlarni yuklaydigan qonunlarni qabul qilish
uchun yuridik faktlardan foydalanadilar. yuridik faktlarga asoslangan sud qarorlari tarix
davomida fuqarolik huquqlari harakatlarini ilgari surishda muhim rol o‘ynagan.
Fuqarolik huquqlarini belgilash va himoya qilishda yuridik faktlar hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Huquqlar to‘g‘risidagi qonun loyihalari yoki inson huquqlari deklaratsiyasi kabi
konstitutsiyaviy hujjatlarda shaxslar jamiyatda ega bo‘lish huquqiga ega bo‘lgan asosiy
erkinliklarni belgilaydi.
Yuridik faktlar, shuningdek, hukumatlar tomonidan so‘z, din, yig‘ilishlar erkinligi
yoki qonun ostida teng himoya kabi muayyan fuqarolik erkinliklarini himoya qilish uchun
qabul qilingan qonunlarni ham o‘z ichiga oladi. “So‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan
islohotlarni huquqiy jihatdan ta’minlash, fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquq va
manfaatlariga daxldor bo‘lgan qonunchilik hujjatlarining mazmun va mohiyatini tushuntirish,
joylarda aholini tashvishga soluvchi huquqiy muammolarni hal etish, davlat xizmatlarining
sifatini oshirish, o‘z faoliyati yuzasidan jamoatchilikka tizimli ravishda ma’lumotlar taqdim
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
812
etish masalalarida adliya organlari va muassasalarining roli va mas’uliyati sezilarli
ravishda oshmoqda.”
Yuridik faktlarning mavjudligi jamiyatdagi o‘zgarishlarning katalizatori bo‘lib,
ommaviy nutqqa ta’sir ko‘rsatishi va fuqarolik huquqlarini himoya qilish yoki qayta belgilash
uchun
jamoalarni
safarbar
qilishi
mumkin.
Jamiyatlar rivojlanishi bilan fuqarolik
huquqlarining dolzarbligini ta’minlash uchun yuridik faktlar yangi ijtimoiy, madaniy va
texnologik kontekstlarga moslashishi kerak. Har xil o‘ziga xosliklarning kesishuvi va ularning
fuqarolik huquqlariga ta’sirini tan olish yuridik faktlar Xulosa qilib shuni aytish mumkinki
fuqarolik huquqlari va burchlarining kelib chiqishi va rivojlanishida yuridik faktlar hal qiluvchi
rol o‘ynaydi. Ularning tarixiy sharoitini, evolyutsiyasini va zamonaviy jamiyatlarga ta’sirini
tushunish adolatli va adolatli kelajakni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Yuridik
faktlarning ahamiyatini tan olgan holda, jamiyatlar o‘sishda, moslashishda va barcha
shaxslar uchun fuqarolik huquqlarini himoya qilishda davom etishi mumkin.
Yuridik faktlar fuqarolik huquqlari va burchlarining kelib chiqishi, rivojlanishi va
talqinini shakllantirishda ajralmas rol o‘ynaydi. Ob’ektiv dalillar va mulohazalarni taqdim etish
orqali ular jamiyatlar adolatli normalarni o‘rnatish va insonlarning asosiy huquqlarini himoya
qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Jamiyatlar taraqqiyotda davom etar ekan, yuridik
faktlarning ahamiyatini tushunish fuqarolik huquqlari jamiyat ehtiyojlari bilan bir qatorda
barcha uchun adolatni ta’minlashda rivojlanishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega
bo‘lishini nozik tushunishni taqozo etadi.
Fuqarolik huquqlari va burchlarida yuridik faktlarning rolini tushunish butun dunyo
bo‘ylab turli huquq tizimlarini tan olishni talab qiladi. Fuqarolik huquqlari va burchlarini
belgilash va himoya qilish ko‘p jihatdan yuridik faktlarni qo‘llash va izohlashga tayanadi.
Tarixiy tahlil, zamonaviy muammolarni o‘rganish va huquqiy tizimlarning rolini tushunish
orqali ushbu maqola huquqiy faktlarning fuqarolik huquqlari va burchlarining
kelib
chiqishi,
rivojlanishi
va
ta’minlanishidagi
ahamiyatini yoritishga qaratilgan. Ularning
ahamiyatini anglab, jamiyat yanada adolatli va adolatli kelajak sari olg‘a siljishda davom
etishi mumkin. Yuridik faktlar va fuqarolik majburiyatlarini bajarish o‘rtasidagi bog‘liqlik
ko‘rib chiqilishi mumkin.
Ular qonunchilik, me’yoriy-huquqiy hujjatlar va sud qarorlari fuqarolarning o‘z
fuqarolik majburiyatlarini bajarish majburiyatlarini qanday belgilashini ta’kidlashlari mumkin.
Masalan, soliq to‘lash yoki hakamlar hay’atida ishlash huquqiy mexanizmlar orqali
amalga oshiriladigan fuqarolik burchlariga misoldir. Yuridik faktlar jamiyatda fuqarolik huquq
va burchlarini o‘rnatishning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Ular shaxsiy erkinliklar va ijtimoiy
majburiyatlarni belgilash uchun asos bo‘lib, ijtimoiy normalar rivojlanishi bilan zaruriy tuzatishlar
kiritish imkonini beradi.
Fuqarolik
huquqlari va burchlarini shakllantirishda
yuridik
faktlarning rolini
tushunish jamoaviy farovonlikni rag‘batlantirish bilan birga shaxslar huquqlarini hurmat
qiladigan adolatli va teng huquqli jamiyatni shakllantirishga yordam beradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
813
REFERENCES
1.
Javodbek Yoqubov Ergash Hayitboyev “Huquqshunoslik”
Toshkent “Yangi asr avlodi”
2006
2.
R.Dj.Ruziyev, V.R.Topildiyev “FUQAROLIK HUQUQI” Umumiy Qism Cho’lpon
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2011
3.
Akbarali Oʻgʻli, Satvoldiyev Fakhriddin. “Maktab oʻquvchilarining huquqiy tafakkurini
shakllantirish huquqiy madaniyatni yuksaltirishning yetakchi boʻgʻini sifatida.” Ta’lim
fidoyilari 13 (2022): 225-228.
4.
Topildiyev V.R., Jamalov N.K “Fuqarolik huquqi” uslubiy qo’llanma Toshkent “Mumtoz
so’z” 2014
