1228
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
O‘ZBEKISTONDA INSONLARNING HUQUQ VA MAJBURIYATLARI
Allambergenov Saparbay Dauletbayevich
O‘zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi Malaka oshirish instituti dotsenti,
yuridik fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.14560394
Annotatsiya. Ushbu maqolada inson huquq va erkinliklarini buzishga yo’l
qo’ymaslik, shaxs huquqiy maqomining konstitutsiyaviy prinsplari, xalqaro huquqning
umume’tirof etilgan qoidalarida huquq va erkinliklarning ifodalanishi haqida malumotlar
keltirilgan.
Kalit soʻzlar: shaxs, inson huquqlari, konstitutsiyaviy prinsplar, fuqarolik jamiyati,
demokratlashtirish.
HUMAN RIGHTS AND OBLIGATIONS IN UZBEKISTAN
Abstract. This article provides information on the non-violation of human rights and
freedoms, the constitutional principles of the legal status of a person, and the expression of rights
and freedoms in generally recognized rules of international law.
Keywords: person, human rights, constitutional principles, civil society, democratization.
ПРАВА И ОБЯЗАННОСТИ ЛЮДЕЙ В УЗБЕКИСТАНЕ
Аннотация. В данной статье представлена информация о предотвращении
нарушения прав и свобод человека, конституционных принципов правового положения
личности, выражения прав и свобод в общепризнанных нормах международного права.
Ключевые слова: личность, права человека, конституционные принципы,
гражданское общество, демократизация.
O’zbekiston qonunlari bilan inson huquq va erkinliklarini davlat tomonidan qonuniy
cheklashlarga qo’yiladigan aniq talablar quyidagicha belgilangan:
1. Faqat qonunga asoslanish;
2. Boshqalarning huquq va erkinliklarini xurmatlash, axloq talablarini, demokratik
jamiyatda jamoat tartibi va ijtimoiy farovonlik talablarini qondirish maqsadlarida amalgam
oshirish. Shu bilan birga huquq va erkinliklarni cheklashga favqulotda hollardagina yo’l
qo’yiladi.
Avvalambor shaxsning muayyan davlat bilan uzviy huquqiy munosabatda bo’lishi, ya’ni
shu davlat fuqaroligiga ega bo’lishlikning o’zi alohida huquqiy holatni belgilab beradi.
Fuqaroligi bo’lmagan, ya’ni hech bir davlat fuqaroligini olmagan shaxslarning huquqiy
holati muayyan davlat alohida holatda bo’ladi. Ikki fuqarolikka yoki ko’p fuqarolikka ega
bo’lgan shaxslarning huquqiy holati ham ma’lum munosabatlarda o’zgacha holat kasb etadi.
1229
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Demak, fuqarolik, fuqarolikka ega bo’lmaslik, ko’p fuqarolik masalalari shaxsning
huquqiy holatiga ta’sir etuvchi omildir. Ikkinchidan, shaxsning huquqiy holatiga ta’sir etuvchi
omillardan yana bir shaxsning ma’lum yoshga to’lishi va natijada muomala layoqatiga ega
bo’lishi hisoblanadi. Huquqiy layoqatga ega bo’lish ham alohida ahamiyat kasb etadi, ya’ni o’z
hatti-harakatiga ongli ravishda yondasha olishlik lozim.
Inson va fuqarolar huquqi va majburyatlarining birligi inson va fuqarolar huquq va
erkinliklarini tadbiq qilishda alohida shaxslarning huquq va erkinliklarini buzishga yo’l
qo’ymaslik. Shaxs huquqiy omilining konstitutsiyaviy prinsplari xalqaro huquqning
umume’tirof etilgan qoidalarida, inson va fuqarolar huquqi va erkinliklarining bevosita amal
qilishi O’zbekiston Respublikasi hududida va uning tashqarisida o’z fuqarolarini huquqiy
himoya qiladi. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va boshqa xalqaro huquqiy normalar
asosida inson va fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlaydi.
Fuqarolik deganda jismoniy shaxsning ma’lum bir davlat bilan mustahkam huquqiy
bog’lanishiga aytiladi. Bunda fuqaroning shu davlatga nisbatan huquq va burchlari hamda uning
suveren hukumatga bo’ysunishida ifodalanadi. Mazkur huquqiy aloqa insonning tug’ilganida
yuzaga kelib, uning butun umri davomida saqlanib qoladi. Ushbu bog’liqlik insonning tug’ilgan
va yashayotgan hudud bilan cheklanmay, davlat tashqarisida ham o’z kuchini yo’qotmaydi.
Fuqarolar huquqi va burchlarini davlat o’zi belgilab beradi. Turli mamlakatlarda
fuqarolarning huquq va burchlari bir xil emas. Ular mamlakatning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va
madaniy darajasiga bog’liq. Fuqarolik tushunchasi jamiyatning hozirgi davr demokratik,
huquqiy davlati tomon rivojlanishida katta yo’lni bosib o’tdi. U jamiyatning
demokratik
rivojlanishida
qo’lga
kiritilgan
ulkan
yutuqlardan
biri. Fuqarolikning
jamiyat
taraqqiyotidagi ijobiy tomoni shudan iboratki, mamlakatda istiqomad qilib turgan har
bir kishining muayyan, aniq sanab o’tilgan huquqlari, jamiyatdagi o’rni mamlakatning
konstitutsiyasida, maxsus qaror yoki qonunda yozib qo’yilgan va ularga rioya qilish, ularni
bajarish barcha fuqarolardan talab qilinadi. Ya’ni jamiyatda boshboshdoqlik, o’zboshimchalik,
zo’ravonlik, qonunsizlikga o’rin qo’ymaydi. Chunki,
bunday
xatti-harakatlar
fuqarolik
haqidagi
qonunga
xilofdir.
Fuqarolik tushunchasi qadimiy Yunoniston va Rimda mavjud
bo’lsa-da, asosan, feodalizm inqirozga uchrab, jamiyatdagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
hayot demokratiya va bozor munosabatlari zaminiga o’ta boshlaganda, hozirgi shaklida paydo
bo’la boshladi va ilk bor “shaharli“ (fransuzcha “situayyan”, inglizcha “situzen”, ruscha
“gorojanin-grajdanin” va h. k ), ya’ni qoloq qishloqdan, mustabid feudal munosabatlardan
ozod
degan
ma’noni
bildirgan. Mustaqillik e’lon qilingandan so’ng, o’zbek tilida
o’tmishdagi “grajdanlik” so’zi o’rniga “fuqarolik” degan atama qabul qilindi.
1230
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
O’zbekiston Respublikasi mustaqil taraqqiyot yo’liga chiqib olgach, o’z oldiga asrlar
davomida o’zbek xalqi orzu qilgan demokratik, adolatli, fuqarolar jamiyati va huquqiy davlat
qurish vazifasini qo’ydi, qabul qilgan fuqarolik to’g’risidagi huquqiy hujjatlarda esa o’zining
insonparvarlik ruhida ekanini namoyon qildi. Fuqarolik deganda, insonni huquqiy yoki
siyosiy- huquqiy tomondan himoyalanishi va qonuniy manfaatlarining ushbu davlat ichida
va uning tashqarisida himoyalanishi tushuniladi.
REFERENCES
1.
Эркаев А. Маънавият – миллат нишони. -Т.: Маънавият
2.
Ўзбекистон: Миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура.Т.:Ўзбекистон
3.
Юксак маънавият-енгилмас куч. –Т.: “Маънавият”
4.
Имомназаров М. Маънавиятимизнинг такомил босқичлари. –Т.: Шарқ
