ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
872
OLIY TA’LIMDA TALABALAR MUSTAQIL ISHLARINI TASHKIL ETISH.
Melibayeva Farog‘at Madaminovna
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti “Biotibbiyot muhandisligi, biofizika va axborot
texnologiyalari” kafedrasi tibbiyotda axborot texnologiyalari fani o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14578388
Annotatsiya.
Oliy ta'lim muassasalarida mustaqil ta'lim jarayonini amalga oshirishda
tizimli ishlarni yo'lga qo'yish, talabalarni mustaqil ishlashga o'rgatish ijodiy va ijtimoiy faol,
ijtimoiy - siyosiy hayotda mustaqil ravishda o'z o'rnini topa olish malakasiga ega bo'lgan,
istiqboliy vazifalarni qo'yish va hal qilish qobiliyatiga ega bo'lgan kadrlarning yangi avlodini
shakllantirishga asos bo'ladi. Shunday ekan bu maqolada talabalar mustaqil ishlarini tashkil
etishda qo'llaniladigan zamonaviy shakllarini pedagogik muammolarini va ularni hal etish
yo'llarini ochishga harakat qilinadi.
Kalit so‘zlar:
mustaqil ta'lim, kredit modul, mustaqil fikrlash, tashkilotchilik, kreativ
fikrlash.
ORGANIZING INDEPENDENT WORK OF STUDENTS IN HIGHER EDUCATION
Abstract.
Systematic work on the implementation of the process of self-education in higher
education, teaching students to work independently, creativeand socially active, able to
independently find their place in socio-political life, new staff with the ability to set and solve
future tasks is the basis for the formation of the next generation. There fore, in this article we
will try to reveal the pedagogical problems of modern forms used in the organization of self-
education of students and ways to solve them.
Key words:
self-education, credit module, independent thinking, organization, creative.
ОРГАНИЗАЦИЯ САМОСТОЯТЕЛЬНОЙ РАБОТЫ СТУДЕНТОВ В ВЫСШЕЕ
ОБРАЗОВАНИЕ
.
Аннотация.
Системная работа по реализации процесса самообразования в высшей
школе, обучение студентов самостоятельной работе, творческой и социально активной
деятельности, способной самостоятельно находить свое место в общественно-
политической жизни, новых кадров, умеющих ставить и решать перспективные задачи,
является основой формирования следующего поколения. Поэтому в данной статье мы
попытаемся раскрыть педагогические проблемы современных форм, используемых при
организации самообразования студентов, и пути их решения.
Ключевые слова:
самообразование, кредитный модуль, самостоятельное
мышление, организация, креатив.
O‘zbekiston
Respublikasi
oliy
ta'lim
tizimini
2030-yilgacha
rivojlantirish
Konsepsiyasining "Oliy ta'lim tizimini rivojlantirishning strategik maqsadlari va ustuvor
yo'nalishlari" deb nomlangan 3-bobining "Oliy ta'lim bilan qamrovni kengaytirish, oliy
ma'lumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirish" deb nomlangan 1-§ da "Mustaqil ta'lim
soatlari ulushini oshirish, talabalarda mustaqil ta'lim olish, tanqidiy va ijodiy fikrlash, tizimli
tahlil qilish, tadbirkorlik ko'nikmalarini shakllantirish, o'quv jarayonida kompetensiyalarni
kuchaytirishga qaratilgan metodika va texnologiyalarni joriy etish, o'quv jarayonini amaliy
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
873
ko'nikmalarni shakllantirishga yo‘naltirish, bu borada o'quv jarayoniga xalqaro ta'lim
standartlariga asoslangan ilg'or pedagogik texnologiyalar, o'quv dasturlari va o'quv uslubiy
materiallarni keng joriy etish" masalalarida ta'lim oluvchilarning mustaqil ta'lim olishlari,
mustaqil ishlash malakalarini uzluksiz oshirish orqali mutaxassislarning zaruriy
kompetentsiyalarini, ijodiy yaratuvchanlik, tadqiqotchilik, mantiqiy tafakkurini rivojlantirishga
alohida e'tibor qaratilgan. Bugungi kundagi ta'lim tizimida olib borilayotgan islohotlar talabalarni
mustaqil fikrlashini rivojlantirish, individual ta'lim traektoriyalariga asoslangan, talabalarda
kreativ fikrlash, amaliy ko'nikmalarni shakllantirishga oid muammolarni bartaraf etishga
qaratilgandir. Oliy ta'lim muassasalarida bu vazifalarni amalga oshirishga bosqichma-bosqich
o'tish rejalashtirilgan. Oliy ta'limning asosiy vazifasi o'z-o'zini rivojlantirish, o'z-o'zini tarbiyalash
va innovatsiyalarga qodir bo'lgan mutaxassisning ijodiy shaxsini shakllantirishdir.
Bu muammoni faqat o'qituvchidan talabaga tayyor shaklda o'tkazish orqali hal qilish
qiyin. Talabani passiv bilim iste’molchisidan muammoni shakllantirish, uni yechish yo‘llarini
tahlil qilish, optimal natijani topish va uning to‘g‘riligini isbotlay oladigan faol bilim
yaratuvchiga o‘tkazish zarur. Hozirgi oliy ta’lim islohoti o‘qitish paradigmasidan ta’lim
paradigmasiga o‘tish bilan uzviy bog‘liqdir. Shu munosabat bilan shuni e'tirof etish kerakki,
talaba mustaqil ishi (TMI) nafaqat o'quv jarayonining muhim shakli, balki uning asosiga aylanishi
kerak. Talabalarning mustaqil ishlarini rejalashtirish va tashkil etishga bag‘ishlangan
tadqiqotlarda (L.G.Vyatkin, M.G.Garunov, B.P.Esipov, V.A.Kozakov, I.Ya.Lerner,
M.I.Maxmutov, N.A.Polovnikova, P.I.Pidkasisty va boshqalar) umumiy didaktik, psixologik,
tashkiliy va. faoliyati, bu faoliyatning uslubiy, mantiqiy va boshqa jihatlari ko‘rib chiqiladi,
o‘rganilayotgan muammoning ko‘p jihatlari, ayniqsa, an’anaviy didaktik rejada ochib beriladi.
Shu bilan birga, talabalarning individual qiziqishlari, qobiliyatlari va moyilliklarini
hisobga oladigan yaxlit pedagogik tizim bo’lib, mustaqil bilish faoliyatini motivatsion,
protsessual, texnologik ta'minlash masalalari alohida e'tiborni talab qiladi.
“Mustaqil ish” tushunchasi ko’p qirrali bo’lib, talabalarning mustaqil ishi muammolari
bo’yicha sezilarli darajada pedagogik tadqiqotlar olib borilishiga qaramay, ushbu didaktik
jarayonnibg mohiyati va mazmuniga to’laqonli yondashuv mavjud emas. Bu tushuncha
quyidagicha ma’nolarni ifodalaydi:
Pedagogning bevosita ishtirokisiz talaba topshiriqlarni o’zi bajarishi kerak;
Fikrlash operatsiyalariga, o’quv materialiga o’z-o’zini yo’naltirish asosida talabaning
mustaqil bo’lishi talab qilinadi;
Topshiriqni bajarilish jarayoni qat’iy tartibga solinmagan, topshiriqlarning bajarilish
usullari erkin tanlanilishi.
Mustaqil ish - mustaqillik kabi shaxsning muhim xususiyatini shakllantirish vositasi,
talabalarning bilish faoliyatini tashkil etish shakli bo'lib, u faollik, fikr mustaqilligi, ijodkorlik,
qat'iyat va topshiriqni bajarishda tashabbuskorlikni talab qiladi.
Talabalarning mustaqil ishlarining turli bosqichlarida ularning mustaqilligi oddiy
takrorlash, taqlid qilishdan tortib, ijodkorlikka qadar turli yo'llar bilan namoyon bo'ladi.
Bajarilgan vazifalarning murakkabligi ortib borishi bilan u paydo bo'ladi, rivojlanadi va
murakkablashadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
874
Talabaning turli fanlar bo‘yicha mustaqil ishining samaradorligi, avvalambor, uning
shaxsiy fazilatlari, intizomi, motivatsion munosabatlari, xotira, diqqat, irodaviy sifatlar kabi
aqliy sifatlari va boshqalarga bog‘liq bo‘lsa, unumli mustaqil ishning asosiy shartlaridan biri
uning shakllanishi va rivojlanishi hisoblanadi.
Talabalar mustaqil ishining maqsadi - turli manbalardan yangi bilimlarni o'zlashtirish
jarayonida ularning shaxsiy rivojlanishini ko’zda tutiadi. Mustaqil ishlarga darsliklar, o‘quv-
uslubiy qo‘llanmalar, fanlar bo’yicha klassik mualliflarining ilmiy ishlari, monografiyalar,
ilmiy maqolalar to‘plamlari va ilmiy ma’ruzalar, ixtisoslashtirilgan jurnallardagi ilmiy
maqolalar, badiiy adabiyotlar bilan ishlash kiradi. So'nggi paytlarda mustaqil ishlarda elektron
shakldagi manbalar (Internet tizimi, kompyuter dasturlari va elektron tashuvchilardagi
ma'lumotlar) bilan ishlash katta o'rin egalladi. Talabalarning mustaqil ishlariga insholar,
izohlar, tezislar yozish kiradi. Talabalarning mustaqil ishlarini tashkil qilishda darslik va o‘quv
qo‘llanma bilan ishlash ham tizimli bo‘lishi kerak. Bu jarayon uch bosqichdan iborat:
Birinchi bosqichda talaba darslik yoki o‘quv qo‘llanma bilan tanishadi, mualliflarning ism-
shariflariga, izohlarga e’tibor beradi, mazmunini ko‘rib chiqadi, mundarija, diagramma,
chizmalarni ko‘zdan kechiradi, o‘zi qiziqqan matnga murojaat qiladi.
Ikkinchi bosqichda talaba darslikni birinchi sahifasidan to oxirgi sahifasigacha alohida
varaqlarda majburiy yozuvlar bilan diqqat bilan o‘qib chiqadi Ushbu belgilar o'qilgan
narsalarni asosiy va ikkilamchi, muhim va ahamiyatsiz, qiziqarli va qiziq bo'lmagan,
hodisalarning ta'riflari va tavsiflarini, shuningdek, materialni farqlashning boshqa mezonlaridan
foydalangan holda farqlash imkonini beradi. Bunday holda, eslatmada manba sahifasi va
uning nomi ko'rsatilishi shart.
Uchinchi bosqichda kitobning qisqacha mazmuni amalga oshiriladi, eslatmalar asosida
material so'zma-so'z yoziladi yoki uning ma'nosi bayon qilinadi, lekin har doim ko'chirma
manbaning qaysi sahifasida olinganligi belgilanadi. Bu kelajakda kurs ishlari, ilmiy ishlar
yozishda, plagiatdan qochish uchun tezis yozishda yordam beradi.
Talabalarning faol mustaqil ishi faqat jiddiy va barqaror motivatsiya mavjud bo'lganda
o’zining ijobiy natijasini ko’rsatadi. Eng kuchli rag'batlantiruvchi omil - bu keyingi samarali
kasbiy faoliyatga tayyorgarlikdan iborat.
Mustaqil ishlarni faollashtirishga yordam beradigan ichki omillarni quyidagicha tahlil
qilinadi:
1. Bajarilgan ishning foydaliligi. Agar talaba o'z ishining natijalari ma'ruza kursida,
uslubiy qo'llanmada, laboratoriya xonasida, nashrni tayyorlashda yoki boshqa usullarda
qo'llanilishini bilsa, u holda topshiriqni bajarishga bo'lgan munosabat yaxshi tomonga sezilarli
darajada o'zgaradi, bajarilayotgan ishlarning sifati oshadi.
2. Talabalarning ijodiy faoliyatda ishtiroki. Bu ma'lum bir bo'limda olib boriladigan
tadqiqot, ishlab chiqish yoki uslubiy ishlarda ishtirok etish bo'lishi mumkin.
3. Muhim motivatsion omil - bu intensiv pedagogika bo’lib ta'lim jarayoniga faol
usullarni, birinchi navbatda, innovatsion va tashkiliy-faol o'yinlarga asoslangan o'yin
mashg'ulotlarini joriy qilishni o'z ichiga oladi.
Bunday o'yinlarda faqat qaror qabul qilish ko'nikmalarini egallash emas, balki obyekt
haqida bir tomonlama ma'lum bilimlardan ko'p tomonlama bilimga o'tish, uni yetakchi qarama-
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
875
qarshiliklarni aniqlash bilan modellashtirish mavjud. Ushbu yondashuvdagi birinchi qadam
jarayonni yoki vaziyatli o'rganish shakllari, shu jumladan kompyuterlardan foydalanadiganlardir.
4. O‘quv fanlari bo‘yicha olimpiadalarda, ilmiy tadqiqot yoki amaliy ishlar bo‘yicha
tanlovlarda qatnashish va hokazo.
5. Bilimlarni nazorat qilish uchun rag'batlantiruvchi omillardan foydalanish Bu omillar,
ma'lum sharoitlarda, raqobatbardoshlikka intilishni keltirib chiqarishi mumkin, bu o'z-o'zidan
talabaning o'zini o'zi takomillashtirish uchun kuchli motivatsion omil hisoblanadi.
6. Darsda ham, undan tashqarida ham bajariladigan vazifalarni individuallashtirish,
ularni doimiy ravishda yangilab turish.
7. Kuchli tarbiyaviy ish va birinchi navbatda mustaqil ishning rag`batlantiruvchi omili
o`qituvchi shaxsidir. O‘qituvchi talabaga kasb egasi, ijodkor sifatida namuna bo‘la oladi.
O'qituvchi talabaning ijodiy imkoniyatlarini ochishda, uning ichki o'sishi istiqbollarini aniqlashda
yordam berishi mumkin va kerak.
Ta’lim muassasasida talabalarning mustaqil ishlarini tashkil etishning strategik
yo‘nalishidagi asosiy narsa uning alohida turlarini optimallashtirish emas, balki barcha turdagi
darslarda darsda va undan tashqarida talabalarning yuqori faolligi, mustaqilligi va mas’uliyati
uchun sharoit yaratishdir. Oliy ta'lim muassasalarida mustaqil ta'lim jarayonini amalga
oshirishda tizimli ishlarni yo'lga qo'yish, talabalarni mustaqil ishlashga o'rgatish ijodiy va ijtimoiy
faol, ijtimoiy -siyosiy hayotda mustaqil ravishda o'z o'rnini topa olish malakasiga ega bo'lgan,
istiqboliy vazifalarni qo'yish va hal qilish qobiliyatiga ega bo'lgan kadrlarning yangi avlodini
shakllantirishga asos bo'ladi.
REFERENCES
1.
Olimov Q.T. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari. T.; 2017 2. Ziyomuhamedov B., Abdullayeva
SH. Ilg’or pedagogik texnologiyalar. T.: Abu Ali Ibn Sino, 2018.
2.
Pedagogik texnologiyalarning rivojlanish tarixi// Kasb-hunar ta’limi. 2018.16-25 betlar.
3.
Komarova T.S. O'qitish metodikasi. - Moskva: Ma'rifat, 2019. 160 b.
4.
Qo’ziboyeva M.M. “TALABALAR MUSTAQIL ISHLARINI TASHKIL ETISHNING
PEDAGOGIK XUSUSIYATLARI” "Экономика и социум" №5(96)-1 2022
5.
