1294
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
FARGʻONA-TOSHKENT MAQOM YOʻLLARI
Nodira Pirmatova
Yunus Rajabiy nomidagi O’zbek milliy musiqa san’ati instituti Maqom xonandaligi kafedrasi
mudiri dotsent.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14571085
Annotatsiya.
Maqomlar tarixini o'zaro farqli ikki yirik davrga ajratish mumkin. Birinchi
davr mazmunini maqomlarning makon-zamon nuqtai nazaridan juda qadimiy kelib chiqish
ildizlari, dastlabki kuy ohang qatlamlarini o'rganish tashkil etadi. Biz hozir Toshkent - Farg’ona
maqom yo'nalishi va uning tarixi haqida so’z yuritamiz.
Kalit so’zlar:
Toshkent - Farg’ona maqom yo'nalishi, maqomchilar, «Surnay Iroqi»,
Ashula yoʻllari
FERGANA-TASHKENT HIGHWAYS
Abstract.
The history of status can be divided into two main periods. The content of the
first period is the study of the roots of the very ancient origins of the maqoms in the space-time
plan, the layers of the first melody. It is about the Tashkent-Fergana route and its history.
Keywords:
Tashkent - Fergana maqom route, maqomists, "Surnay Iraqi", Ashula roads
ФЕРГОНА-ТАШКЕНТ МАКОМ ДОРОГИ
Аннотация.
Историю статуса можно разделить на два основных периода.
Содержание первого периода - изучение корней очень древних истоков макомов в
пространственно-временном плане, пластов первой мелодии. Речь идет о маршруте
Ташкент-Фергана и его истории.
Ключевые слова:
статусный маршрут Ташкент-Фергана, официальные лица,
«Турнай Ирак», дороги Ашула.
Tabiiyki, bu davrda, hozirda bizga ma'lum tom ma'nodagi maqomlar bolmagan albatta.
Zotan bizgacha yetib kelgan maqomot tizimlarining shakllanish jarayonlari ijtimoiy-
madaniy taraqqiyotning ma'lum bosqichi bilan shakllanganki, bu (ikkinchi davr) xususida o'z
o'rnida mufassalroq to'xtamga o'tamiz. Ta'kidlash joizki, maqom kuy ohanglarini qadimiy
qatlamlarini o’rganishga ko'mak bo'luvchi maxsus musiqiy risolalar bo'lmasada ammo bu borada
eng asosiy va muhim manbaalar bizning davrga qadar yetib kelgan. U ham bo’lsa ajdodlarimizdan
ulkan ma'naviy meros qolgan. Shashmaqom, "Xorazm maqomlari" va "Farg' ona-Toshkent
maqom yo'llari"dir. Maqom kuylarining xususiy "tip" tuzilish (sintaksis) turlarini malakali idrok
va tahlil eta olish asosida ular tarkibida uyg’unlashgan turli davr musiqiy qatlamlarini aniqlab olish
imkoniyati mavjud. Ayni palda bizga ma'lum rivoyatlar mazmunidan ham zarur xulosalar keltirish
mumkin. Keling hozir "Farg'ona-Toshkent maqom yo'llari" haqida gaplashamiz.
1295
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Toshkent va Fargʻona vodiysi (Qoʻqon, Namangan, Andijon, Fargʻona, Margʻilon, Quva
va b.) musiqa amaliyotida yuzaga kelgan maqom na'munalarining umumlashma nomi.
Shashmaqom va Xorazm maqomlaridan farqli oʻlaroq alohida alohida cholgʻu va ashula
yoʻllaridan iborat. Jumladan, cholgʻu yoʻllari «Nasrullo I—V», «Munojot 1—V», «Ajam va
taronalari», «Miskin I—V», «Segoh I — III», «Sayqal I— II», «Mirzadavlat I—II», «Choʻli Iroq»,
«Chorgoh», «Surnay Iroqi», «Surnay Dugohi» «Surnay Ushshogʻi» kabilar mashhur. Ashula
yoʻllari alohida bir qismli («Segoh, «Toshkent» irogʻi» kabi) na'munalardan tortib keng koʻlamli
turkumlardan tashkil topgan. Ayniqsa, besh qismli «Chorgoh», «Bayot», «Bayoti Sheroziy»,
«Gulyor—Shahnoz» va yetti qismli «Dugoh — Husayn» ashula yoʻllari ommalashgan. Ular
mumtoz sheʼriyat (Sakkokiy, Navoiy, Bobur, Uvaysiy, Furqat, Muqimiy va b.) namunalari asosida
oʻqiladi.
Fargʻona—Toshkent maqom turkumlarining qismlari raqamlar vositasida ajratiladi (mas,
«Miskin I», «Miskin II», «Bayot I»). Ayrim hollarda tarkibiy qismlarning maxsus nomlari ham
uchraydi. Jumladan, «Miskin» cholg'u turkumining III kismi «Adoiy», IV qismi «Asiriy»,
«Nasrullo»ning II qismi «Chavandoz», III qismi «Qashqarcha», IV qismi «Tarona», V qismi
«Ufar» deb nomlanadi. Shuningdek, Fargʻona-toshkent maqom yoʻllari —T. m. y. ning cholgʻu
kuylarining ayrimlariga nisbatan «Mashq» atamasini qoʻllash odati mavjud (mas, «Mashqi
Chorgoh», «Mashqi Dugoh—Husayn» va h. k.). Fargʻona-toshkent maqom yoʻllari —Toshkent
maqom yo’llarining shakllanish ildizlari oʻrta asrlarda mashhur boʻlgan Oʻn ikki maqom tizimi
va undan ham oldinroq mavjud turkumli asarlarga borib taqaladi. «Yoʻllari» atamasi ham shunga
ishora etadi. Zero «maqom» atamasidan avvalroq musiqa ilmi amaliyotida «yoʻl» maʼnosidagi
«roh», «tariqa», «ravashin» kabi tushunchalar keng qoʻllanib kelingan. Shashmaqomdan fark/sh
ravishda F — T. m. y. nafaqat xon saroylarida, balki xalq hayoti bilan bogʻliq turli vaziyat va
sharoitlarda ham mudom ijro etilgan. Nay surnay yoʻllari xalq tomosha va bayramlarida, dorbozlar
oʻyini va toʻy bazmlarida, dutor, tanbur, gʻijjak ijrolari hamda ashula yoʻllari uy sharoitlarida
oʻtkaziladigan turli yigʻin va majlislarda namoyon boʻlgan. Ayni paytda, bu maqomlarda
Fargʻona—Toshkent musiqa uslubiga xos yalla, ashula, katta ashula janrlarining xususiyatlari oʻz
aksini topgan. Bu holat ularning musiqiy tili xalqchil va nisbatan ommaviy ekanligi, xalq orasida
mashhur boʻlishi sabablaridan biridir.
Maqom borasidagi ushbu ta'riflar nafaqat O'n ikki maqom, balki Shashmaqom, Xorazrn
maqomlari va Farg'ona-Toshkent maqom yo'llariga ham bevosita dahldordir. Bu o'rinda ularning
tarkibiy qismlarida "maqom" so'zi bilan birga yana "samo", "gardun", "qalandar", "samandar",
"girya", "nola", "charx", "faryod", "soqiynoma", kabi ko'plab tasavvuf istiholarining qo'llanishi,
shuningdek, asosiy ayrim yo'llarida ishlatsak, Jomiy, Sakkokiy, Lutfiy, Navoiy, Mashrab, Bedil
va b.) nazmidagi g'azallaming kuylanib kelinishi, shuningdek, "sof' musiqiy jihatdan esa
1296
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
mukammal parda yo'llari asosida (tariqat jarayonlarining badiiy aksi o'laroq). Kuy mavzularini bir
tartibda izchil rivojiantirib, ularning avj sifatlarini namoyon etish tamoyili kabi omillarini dalillar
qatorida keltirish mumkin.
Lekin eng muhim dalil bu buyuk ishq dardi ila yo'g'rilgan maqomlar musiqasidir. Chunki
bu musiqa nazmida pok ruhiyatning asl go'zallik chin haqiqat sari ma'naviy xuruji o'z ifodasini
topdi. Binobarin maqomlarning asrlar osha o'z badiiy qadr-u qiymatini yo'qotmasligi va ayni
paytda, milionlab odamlar qalbidan o'rin olganligining asl sabablaridan biri ham ularning te'ran
ma'nolarga yo'g'rilgan go'zal navolari-yu, be'qiyos shakl-u tamoillari bilan izohlanadi. Zero,
ma'naviyatdan uzilgan har qanday go'zallik oxir-oqibat yoqimsizdir. Demak, maqomlar nafaqat
Sharq musiqa madaniyati, balki insoniyat qo'lga kiritgan ulkan hodisa bo'ldi. Zotan maqomlar
insonlarda sof, muqaddas tuyg'ulami uyg'otuvchi, ruhiyati nafs to'siqlari uzra asl maqomlari sari
yuksalishga da'vat etuvchi ma'naviy navolarimizdir.
Demak, maqomlar nafaqat Sharq musiqa madaniyati, balki insoniyat qo'lga kiritgan ulkan
hodisa bo'ldi. Zotan maqomlar insonlarda sof, muqaddas tuyg'ulari uyg'otuvchi, ruhiyatni nafs
to'siqlari uzra asl maqomlari sari yuksalishga da'vat etuvchi ma'naviy navolarimizdir.
REFERENCES
1.
Karomatov F., Elsner Yu. Makam I makonr, kn: Muzika narodov Azii I Afriki. Vip . 1r4,
1984, s. 91
2.
Sach Curt- The Rise of music in the anchient World and West. W. W. Noften E.Company
INC. New York., Vinogradov V. S. Klassicheskie tradicii hanskoy muziki. M., Sovetskiy
kompozitor, 1981, s. 30-32; Gnrber R. L Vseobshaya istoriya muziki. I. M., Gosmuzizdat,
1960, s. 69, ll4-117
3.
Jmud L. Ya, Pifagor I yego shkola. L., Nauk4 1990, s. 91-100
4.
Change Darvish Ali. Traldat o muzike. (perevod s pers.-tadj. D. Rashidovoy) Rukopis bib-
ka Ntr Iskusstvoznaniya Inv. N879 s. 23-29.
5.
Nazarov
A.
F.
Kniga
pesen
al-Isfaxani
v
aspekte
mejregionalnix
muzikalnotranskulturativnix processov. Dis. Kan. Is-y4 bib-ka N Iskusstvoznaniya. Inv
N812, s.37
6.
Pirmatova N. XONANDALIK VA HOFIZLIK MAHORATI //Art and Design: Social
Science. – 2024. – Т. 4. – №. 06. – С. 24-27.
7.
Pirmatova N. PROBLEMS OF VOICE ADJUSTMENT IN MAQOM SINGING
EDUCATION //Archive of Conferences. – 2021. – Т. 22. – №. 1. – С. 39-43.
