1297
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
BAXSHILAR OVOZINI SOZLASH USULI
Nurmuxamedov Beknazar Bahodir o‘g‘li
Yunus Rajabiy nomidagi o‘zbek milliy musiqa san’ati instituti “Maqom xonandaligi” kafedrasi
o‘qituvchisi.
E-mail:
nurmukhamedovbeknazar787@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14571120
Annotatsiya.
Mazkur maqola baxshilik san’ati uchun ovoz sozlash usullari va ularning
ahamiyatini yoritishga bag‘ishlangan. Baxshilarning ovoz imkoniyatlarini kengaytirish va uni
sog‘lom saqlash uchun mashqlar, texnikalar hamda parhezga e’tibor qaratilgan. Shu bilan birga,
an’anaviy uslublar bilan zamonaviy ovoz texnikalari uyg‘unligining foydasi tahlil qilinadi.
Baxshilar ovozini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari ko'rib chiqilib, milliy qadriyatlar
bilan bog‘liq jihatlar alohida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Baxshilik san’ati, ovoz sozlash texnikasi, nafas mashqlari, ovozni saqlash,
milliy qadriyatlar, an’anaviy va zamonaviy usullar, baxshilar ovozi.
METHOD OF ADJUSTING THE BAKHSHI'S VOICE
Abstract.
This article is devoted to highlighting the methods of adjusting the voice for the
art of Bakhshi and their importance. The focus is on exercises, techniques and diet to expand the
voice capabilities of Bakhshis and keep it healthy. At the same time, the benefits of combining
traditional methods with modern voice techniques are analyzed. Theoretical and practical aspects
of developing the voice of Bakhshis are considered, and aspects related to national values are
emphasized.
Keywords:
Bakhshi art, voice adjustment technique, breathing exercises, voice
preservation, national values, traditional and modern methods, Bakhshi voice.
ГОЛОСОВОЙ МЕТОД НАСТРОЙКИ
Аннотация.
Данная статья посвящена освещению способов настройки звука и их
значения для искусства бахша. Особое внимание уделяется упражнениям, техникам и
диете, чтобы расширить вокальные возможности Бахши и сохранить их здоровье. При
этом анализируются преимущества сочетания традиционных стилей с современными
звуковыми техниками. Рассмотрены теоретические и практические аспекты развития
голоса бахши, подчеркнуты аспекты, связанные с национальными ценностями.
Ключевые слова:
искусство бахши, техника настройки голоса, дыхательная
гимнастика, сохранение голоса, национальные ценности, традиционные и современные
методы, голос бахши.
1298
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
I.
KIRISH
Baxshilik san’ati O‘zbekiston xalqining boy ma’naviy va madaniy merosi bo‘lib, asrlar
davomida xalq og‘zaki ijodi orqali shakllangan. Baxshilar nafaqat doston ijrochilari, balki
xalqning tarixiy xotirasi va milliy ruhiyatini saqlovchi ma’naviy fidoyilardir. Baxshilik san’atida
ovoz markaziy ahamiyat kasb etadi. Ovoz baxshining san’atkor sifatidagi o‘ziga xosligini belgilab,
uning ijro mahoratini keng qamrovda namoyish etishga imkon yaratadi.
Ovoz orqali baxshilar dostonlar qahramonlarining xarakterini, voqealarning hissiy va
dramatik jihatlarini tinglovchiga ta’sirchan tarzda yetkazadilar. Ushbu san’at turi jonli ijro talablari
bilan o‘ziga xos bo‘lib, baxshining ovoz diapazoni, tiniqligi va hissiy kuchi ijroning
muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Shu sababli baxshilarning ovozini doimiy ravishda rivojlantirish,
himoya qilish va texnik imkoniyatlarini kengaytirish o‘ziga xos zaruratdir.
Baxshilarning ovozi san’atning markaziy vositasi sifatida faqat texnik mahoratni talab
qilmaydi, balki unda hissiy ifoda, nafasni boshqarish mahorati va madaniy qadriyatlarning yuksak
namunasi mujassamdir. Baxshining ijrosi orqali tinglovchilar nafaqat zavq olishadi, balki tarixiy
va milliy voqeliklarni his qiladilar. Ushbu holat baxshilik san’atini boshqa san’at turlaridan ajratib
turadi va uning qadriyatlarini saqlash va rivojlantirishning ahamiyatini yanada oshiradi.
Mazkur maqolada baxshilarning ovozini sozlash usullari, texnik imkoniyatlarni oshirish
bo‘yicha mashqlar, ovoz salomatligini ta’minlash choralarining amaliy va nazariy asoslari
yoritiladi. Ushbu materiallar milliy san’atning kelajak avlodlarga uzviy yetkazilishi va baxshilik
merosining saqlanishida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
II.
BAXSHILAR OVOZINI SOZLASH USULI
Baxshilar ovozini sozlash usuli.
Baxshilar ovozini sozlash jarayoni baxshi san’atining
markaziy elementidir. Baxshi ijrosida ovozning tiniqligi, diapazoni va barqarorligi tinglovchining
qiziqishini uyg‘otib, doston mazmunini to‘laqonli yetkazishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli,
baxshilar ovozini rivojlantirish va saqlashga qaratilgan maxsus usul va texnikalar muhim
ahamiyatga ega.
Ovoz sozlash jarayoni bir necha bosqichni o‘z ichiga oladi:
-
ovoz texnikasini o‘rganish;
-
nafas mashqlarini bajarish;
-
hissiy ifodaviylikni rivojlantirish;
-
ovoz salomatligini ta’minlash.
Ushbu bosqichlar orqali baxshi o‘zining ovoz imkoniyatlarini maksimal darajada
kengaytirib, ijro san’atida muvaffaqiyatga erishadi.
Ovoz texnikasini o‘rganish.
Baxshilarning ovozini sozlash texnikasi ovoz diapazonini
kengaytirish va tiniqligini ta’minlashga qaratilgan mashqlardan boshlanadi. Maxsus vokal
1299
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
mashqlar, masalan, rezonansni oshiruvchi
“umm”
tovushlari yoki past va baland diapazonlardagi
notalarni qayta-qayta takrorlash ovozni barqarorlashtiradi. Shu bilan birga, ovozning his-
tuyg‘ularni ifoda etishdagi rolini mustahkamlash uchun hissiy mashqlar ham muhim ahamiyatga
ega [1].
Nafasni boshqarish.
Nafasni boshqarish baxshining ovoz sifatini saqlashda hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Diafragma orqali chuqur nafas olish va uni nazorat qilish texnikasi uzoq davom
etadigan ijrolarda ovozning barqarorligini ta’minlaydi. Masalan,
“spiral nafas”
texnikasi orqali
baxshi ovoz chiqarish jarayonini bir me’yorda ushlab turishi mumkin. Bu texnika, ayniqsa,
dostonning uzoq va dramatik qismlarida muhim sanaladi [2].
Ovozni tiniqlashtirish.
Ovozning tiniqligi baxshining ijrosi davomida tinglovchilarning
diqqatini jalb qilish uchun muhimdir. Tiniqlikni ta’minlash uchun ovoz mushaklarini
chiniqtiruvchi mashqlar bajariladi. Masalan,
“mi-xo-na”
kabi har xil balandlikdagi tovushlarni
o‘rganish va takrorlash orqali ovozning aniqligini oshirish mumkin. Shu bilan birga, ovozni
tiniqlashtirish uchun rezonansni rivojlantiruvchi mashqlar ham o‘tkaziladi [3].
Ovozni himoya qilish.
Ovoz salomatligini saqlash va himoya qilish baxshi ijrochiligida
asosiy omillardandir. Ovoz yo‘llarini haddan tashqari zo‘riqtirmaslik uchun dam olish rejimiga
rioya qilish, sovuq ichimliklardan tiyilish va nam muhitda ishlash ovozni saqlab qolishda yordam
beradi. Baxshilar ovozlarini muntazam ravishda nazorat qilib, foniatr mutaxassislar bilan
maslahatlashib turishlari zarur [4].
Mashqlar va texnikalar.
Baxshilarning ovozini rivojlantirish uchun kundalik mashqlar
zarur. Masalan,
-
diafragma nafas olish: Nafasni sekin olib, ovoz chiqarish vaqtida asta-sekin chiqarish. Bu
texnika ovozni barqaror saqlashga yordam beradi;
-
rezonans mashqlari: ovozni aniqlashtirish va kuchaytirish uchun
“umm”
va
“aaa”
tovushlarini har xil balandlikda qayta-qayta takrorlash;
-
tovush diapazonini kengaytirish mashqlari: yuqori va past notalarni ijro etish orqali ovoz
diapazonini kengaytirish.
Baxshilikda ovoz sozlashning ahamiyati.
Baxshilar ovozini sozlash ularning ijro mahoratini oshirish va milliy san’atni
rivojlantirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu jarayon nafaqat texnik jihatdan, balki ijro
mazmuni va hissiy ifodaviylikni ham o‘z ichiga oladi. Shu sababli, baxshilar ovoz texnikasini
rivojlantirish bilan birga, uni madaniy meros sifatida saqlab qolish va kelajak avlodlarga etkazish
mas’uliyatini ham o‘z zimmasiga oladilar [5, 6].
III.
BAXSHILARNING OVOZ IMKONIYATLARI
1300
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Baxshilarning ovozi ularning ijrochilik san’atini belgilovchi asosiy omildir. Ushbu ovoz
bir necha xususiyatlarga ega bo‘lib, ularga nafaqat texnik jihatdan, balki ruhiy va hissiy
ko‘nikmalar ham katta ta’sir ko‘rsatadi.
1. Baland ovoz diapazoni.
2. Nafasni boshqarish.
3. Ovozni tiniqlashtirish.
4. Emotsional yetkazish.
Amaliy misol.
Misol tariqasida, baxshi qahramonlarning dialoglarini ijro etayotganda turli ovoz
ohanglarini qo‘llaydi. Masalan, doston davomida qahramon “Alpomish” jasoratni ifoda
etayotganida baland va kuchli ovozdan foydalanadi, “Barzangi” obrazida esa baland, ammo
qo‘polroq ohang ishlatiladi.
Quyida baxshilar ovoz diapazonining kengaytirish texnikalarini ko‘rib chiqamiz:
1.
Baland ovoz diapazoni.
Baxshilarning ovoz diapazoni keng bo‘lib, ular past va baland notalarni bir xil tiniqlik va
kuch bilan ijro eta olishi kerak. Masalan, baxshi dostonni ijro etayotganida voqealar dinamikasiga
mos ravishda past tovushlardan baland tovushlarga o‘tadi, bu esa tinglovchiga o‘ziga xos ta’sir
ko‘rsatadi. Ovoz diapazonini kengaytirish uchun maxsus vokal mashqlar amalga oshiriladi,
masalan,
“mi-xo-na”
kabi tovushlarni turli balandliklarda qaytarish.
Past notalar
(Barqaror ohang uchun). Bunda nota yozuvi quyidagicha:
Do - Re – Mi
(Quyi oktavada)
Bu past notalar baxshilarning ovozini ishonchli boshlash va tiniqlikni saqlash uchun
ishlatiladi.
Misol mashqi:
Do ----
(3 soniya ushlab turish)
Re ----
(3 soniya ushlab turish)
Mi ----
(3 soniya ushlab turish)
O‘rta diapazon
(Asosiy qism).
Bunda nota yozuvi quyidagicha:
Mi - Fa - Sol
(Markaziy oktavada)
Baxshilar ushbu diapazondan doston voqealarini jonlantirish uchun asosiy ohang sifatida
foydalanadi.
Misol mashqi:
Mi ---- Fa ---- Sol ---- Fa ---- Mi ----
(Kechiktirmasdan ijro)
Baland notalar
(Rezonans uchun). Bunda nota yozuvi quyidagicha:
1301
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Sol - La - Si - Do
(Yuqori oktavada)
Ushbu notalar dostonning eng yuqori dramatik nuqtalarida ishlatiladi. Bu ovozning
tiniqligini va kuchini ta’minlaydi.
Misol mashqi:
Sol ---- La ---- Si ---- Do ----
(Har bir notani 2 soniya davomida ushlab turish)
2.
Nafasni boshqarish.
Baxshilarning nafas olish qobiliyati ularning ovozini uzoq vaqt davomida barqaror
saqlashiga imkon beradi. Nafasni boshqarish mashqlarida diafragma orqali chuqur nafas olish
asosiy rol o‘ynaydi. Masalan, “spiral nafas” texnikasi — nafasni asta-sekin to‘ldirib va chiqarib,
ovozni barqarorlashtiradi. Baxshilar ijro chog‘ida nafas olishni diqqat bilan kuzatishlari kerak,
chunki nafasning noto‘g‘ri boshqarilishi ovozga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mashq texnikasi:
Diafragma nafas olish - nafasni sekin olib, qorin orqali to‘ldirish va ovoz chiqarish
vaqtida asta-sekin chiqarish. Har bir nafas olish mashqi kamida 10 soniya davom etishi kerak.
3.
Ovozni tiniqlashtirish.
Ovozning tiniqligi va aniqligi baxshi ijrosining muhim jihatlaridan biridir. Tiniqlikni
ta’minlash uchun rezonans mashqlari bajariladi, masalan,
“umm”
tovushini past va baland
notalarda takrorlash. Bu nafaqat ovozni tiniqlashtiradi, balki ovoz mushaklarini chiniqtiradi.
“Umm”
rezonans mashqi:
Umm ----
(3 soniya davomida past oktavada)
Umm ----
(3 soniya davomida baland oktavada)
4.
Emotsional yetkazish.
Baxshilarning ovozi orqali ular doston voqealarining mazmunini va xarakterlarini aniq
ifodalaydi. Ovoz orqali hissiyotlarni yetkazish mahorati maxsus amaliyot talab qiladi. Masalan,
baxshi bir qahramonning g‘azabini baland va qattiq ohangda, boshqa qahramonning qayg‘usini
esa past va mayin ohangda ifodalashga qodir bo‘lishi kerak.
Misol:
Jasoratni ifodalash: baland va kuchli ovoz.
Qayg‘uni ifodalash: past va yumshoq ohang.
Diagramma:
Past notalar: ovoz mashqlari orqali barqaror ohang.
O‘rta diapazon: kundalik doston mashqlarida asosiy qism.
Baland notalar: maxsus rezonans texnikasi orqali.
IV.
BAXSHILARNING OVOZ SALOMATLIGI
1302
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ovoz salomatligi baxshilar ijrosi davomiyligini va ovozning tiniqligini ta’minlashda hal
qiluvchi omil hisoblanadi. Quyida ovoz salomatligini saqlashga qaratilgan asosiy tavsiyalar
keltiriladi:
1. To‘g‘ri parhez.
Ovozni sog‘lom saqlashda oziq-ovqat va ichimliklar katta ahamiyatga ega. Baxshilar
quyidagilarga rioya qilishlari zarur:
Sovuq ichimliklardan voz kechish: bu tomoqni sovitib, ovozni zaiflashtirishi mumkin;
Issiq choy, asal va o‘simlik damlamalaridan foydalanish: bu ichimliklar tomoqni
yumshatadi va ovozning tiniqligini oshiradi;
Ziravorlar va achchiq ovqatlardan tiyilish: bu ovoz yo‘llarini qo‘zg‘atib, salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
2. Dam olish rejimi.
Uzoq davom etadigan ijrolardan so‘ng ovozga dam berish muhimdir. Baxshilar ovoz
zo‘riqishini kamaytirish uchun:
Har kuni kamida 7-8 soat uyquda bo‘lishlari kerak;
Har bir uzoq ijrodan keyin 1-2 kun dam olishga e’tibor berishlari lozim.
3. Ovoz mashqlarini rejali bajarish.
Kunlik ovoz mashqlari ovozni chiniqtiradi va uning salomatligini ta’minlaydi. Mashqlarni
haddan tashqari uzoq vaqt davomida bajarishdan saqlanish zarur.
4. Tibbiy ko‘rik.
Baxshilar muntazam ravishda foniatr (ovozi bilan bog‘liq muammolarni hal qiluvchi
mutaxassis) ko‘rigidan o‘tishlari zarur. Bu ovoz yo‘llarining sog‘lomligini nazorat qilish va
muammolarni erta aniqlashga yordam beradi.
5. Ovozni nam saqlash.
Ovozni haddan tashqari quritib yuboradigan muhitlardan saqlanish kerak. Namlik darajasini
oshirish uchun xona ichida maxsus namlagichlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Baxshilarning ovoz salomatligini ta’minlash bo‘yicha mazkur chora-tadbirlar ijro
mahoratining davomiyligini oshirishga va tinglovchilarga yuqori sifatli ijro taqdim etishga xizmat
qiladi.
V.
AN’ANAVIY VA ZAMONAVIY USULLAR
Baxshilik san’atida ovoz sozlash usullari ikkita asosiy yo‘nalishga bo‘linadi: an’anaviy va
zamonaviy. Ushbu yo‘nalishlar bir-birini to‘ldiradi va baxshilarning ovoz mahoratini oshirishga
xizmat qiladi [7].
1303
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
1.
An’anaviy usullar.
An’anaviy usullar asosan ustoz-shogird an’anasi orqali uzatiladi.
Baxshilar ovoz texnikasini o‘z ustozlaridan o‘rganib, tajribali ijrochilardan ilhom oladilar. Ushbu
usullar o‘ziga xos milliy xususiyatlarga ega bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Yoddan mashq qilish: dostonlar, qo‘shiqlar va xalqona kuylarning matnini va ohangini
yodlash orqali ovoz imkoniyatlarini rivojlantirish;
Badiiy ifoda: qahramonlarning harakterini ovoz orqali tasvirlash;
Jonli ijro: ovozning tabiiyligini saqlab qolish uchun jonli ijrolar orqali amaliy tajriba
orttirish.
2.
Zamonaviy usullar.
Zamonaviy texnologiyalar va vokal pedagogikasi ovoz texnikasini
yangi bosqichga olib chiqadi. Baxshilar ovozini yanada tiniq va sifatli qilish uchun quyidagilarni
qo‘llashadi:
Ovoz yozuvlari: o‘z ijrosini yozib, kamchiliklarni aniqlash va takomillashtirish;
Vokal texnikasi darslari: maxsus mutaxassislar yordamida ovoz diapazonini kengaytirish;
Texnologik vositalar: mikrofondan foydalanish orqali ovozning tiniqligini oshirish;
Interaktiv dasturlar: ovoz mashqlari uchun yaratilgan mobil ilovalar va kompyuter
dasturlari.
Zamonaviy va an’anaviy usullar uyg‘unligi:
Baxshi o‘z dostonini avval yoddan (an’anaviy) mashq qiladi;
Keyinchalik uni yozib olib (zamonaviy), nuqsonlarni aniqlaydi;
Ovoz balandligini oshirish uchun rezonans mashqlarini bajaradi.
Diagramma:
An’anaviy usullar: ustozdan o‘rganish, yodlash va jonli ijro;
Zamonaviy usullar: texnologiyalar, yozuvlar va vokal mashg‘ulotlari.
VI.
XULOSA
Mazkur maqola baxshilar ovozini sozlashning barcha jihatlarini keng yoritib beradi.
Baxshilarning ovozi xalq san’atining yuragi hisoblanib, uning tiniqligi va ifodaviyligi san’atning
sifati va tinglovchilarga ta’sirini belgilaydi. Ushbu maqolada ovozni rivojlantirishning texnik
jihatlari, nafasni boshqarish mashqlari, hissiy ifodani oshirish usullari va ovoz salomatligini
ta’minlash choralariga alohida e’tibor qaratilgan.
Baxshilar ovozini sozlash texnikalari an’anaviy va zamonaviy usullarning uyg‘unligi orqali
boyitiladi. Ustoz-shogird an’analari asosidagi tajriba zamonaviy texnologiyalar bilan qo‘shib olib
borilganda, ovoz imkoniyatlarini kengaytirish va sifatni oshirish imkoniyati oshadi. Shu sababli,
baxshilar nafaqat o‘z san’ati orqali, balki ovoz orqali ham milliy qadriyatlarimizni saqlash va
kelajak avlodlarga etkazish vazifasini bajaradilar.
1304
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ovoz salomatligini saqlash, texnik mashqlarni muntazam ravishda bajarish va ovozning
hissiy ifodaviyligini rivojlantirish baxshi ijodining ajralmas qismidir. Ushbu jihatlar milliy
baxshilik san’atini saqlash va uni yangi bosqichlarga olib chiqishda hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat
qiladi.
REFERENCES
1.
Xolmatov, Sh. (2007). Baxshilik san’ati va uning rivoji. Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Karimov, A. (2019). Ovoz pedagogikasi asoslari. Samarqand: Zarafshon nashriyoti.
3.
Ismoilov, B. (2021). Milliy doston ijrochiligi: An’analar va innovatsiyalar. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
4.
Umarov, N. (2015). Vokal texnikasi va ovoz mashqlari. Buxoro: Nurli nashriyot.
5.
Rasulova, D. (2020). “Baxshilik san’atida ovozning ahamiyati.” San’atshunoslik jurnali,
34(2), 45-53.
6.
Tojiboev, M. (2018). O‘zbekiston baxshilari ijodi. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti.
7.
Nazarov, X. (2020). “Baxshilikda texnik mashqlar va ovoz sozlash.” O‘zbekiston musiqa
san’ati jurnali, 12(3), 78-85.
8.
Pirmatova N. XONANDALIK VA HOFIZLIK MAHORATI //Art and Design: Social
Science. – 2024. – Т. 4. – №. 06. – С. 24-27.
9.
Pirmatova N. PROBLEMS OF VOICE ADJUSTMENT IN MAQOM SINGING
EDUCATION //Archive of Conferences. – 2021. – Т. 22. – №. 1. – С. 39-43.
