1028
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
AN’ANAVIY XONANDALAR VA BAXSHI XONANDALAR BILAN BOSHLANG‘ICH
OVOZNI TO‘G‘RI YO‘LGA QO‘YISH DARSLARIDAGI MUAMMOLARNI
BARTARAF QILISH USULLARI
Nurmuxamedov Beknazar Bahodir o‘g‘li
Yunus Rajabiy nomidagi o‘zbek milliy musiqa san’ati instituti “Maqom xonandaligi”
kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15070336
Annotatsiya.
Ushbu maqolada baxshi va an’anaviy xonandalar uchun boshlang‘ich
vokal darslarida uchraydigan muammolar hamda ularni bartaraf etish usullari ilmiy-uslubiy
nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Ovozni to‘g‘ri shakllantirish, nafas nazorati, artikulyatsiya,
diktsiya va so‘z-kuy uyg‘unligini saqlash masalalari maqolaning asosiy tadqiqot yo‘nalishi
hisoblanadi.
Maqolada ovoz siqilishi, yuqori notalarga erkin chiqish, nafasni noto‘g‘ri taqsimlash,
sahna ishonchining yetishmovchiligi va pedagogik yondashuvlar kabi muammolar o‘rganilib,
ularni hal qilish uchun diafragmatik nafas olish texnikalari, rezonator mashqlari, diktsiyani
shakllantirish, aralash ovoz (Mix voice) mashqlari va sahna psixologiyasi bilan ishlash usullari
taklif etiladi.
Mazkur maqola musiqa ta’limi, an’anaviy xonandalik san’ati va vokal pedagogikasi
bilan shug‘ullanayotgan pedagoglar, tadqiqotchilar hamda ijrochilar uchun nazariy va amaliy
jihatdan foydalanish mumkin bo‘lgan muhim uslubiy manba sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Ovozni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, an’anaviy xonanda, baxshi xonanda, vokal
texnikasi, nafas nazorati, artikulyatsiya, diktsiya, rezonator mashqlari, diafragmatik nafas olish,
ovoz diapazoni, aralash ovoz (Mix voice), yuqori notalar, musiqa va she’riy uyg‘unlik, vokal
pedagogikasi, sahna ishonchi, sahna psixologiyasi, badiiy ifoda, musiqa ta’limi, maqom san’ati,
baxshichilik, doston ijrochiligi, ovoz madaniyati.
МЕТОДЫ УСТРАНЕНИЯ ПРОБЛЕМ НА НАЧАЛЬНЫХ УРОКАХ КОРРЕКЦИИ
ГОЛОСА С ТРАДИЦИОННЫМИ ПЕВЦАМИ И ПЕВЦАМИ БАХСИ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются проблемы, возникающие на
начальных занятиях по вокалу для традиционных исполнителей и бахши, а также
предлагаются методические подходы к их устранению. Основное внимание уделяется
правильной постановке голоса, контролю дыхания, артикуляции, дикции и сохранению
гармонии между текстом и мелодией.
В статье анализируются такие проблемы, как напряжение голоса, сложности с
исполнением высоких нот, неправильное распределение дыхания, недостаток
уверенности на сцене и педагогические методы обучения.
1029
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Для их решения предложены техники диафрагмального дыхания, упражнения на
резонанс, тренировка дикции, развитие смешанного голоса (Mix voice) и психологическая
подготовка к сценическому выступлению.
Данное исследование является ценным теоретическим и практическим ресурсом
для педагогов, исследователей и исполнителей, работающих в сфере музыкального
образования, традиционного вокального искусства и вокальной педагогики.
Ключевые слова:
Постановка голоса, традиционный певец, певец-бахши,
вокальная техника, контроль дыхания, артикуляция, дикция, резонаторные упражнения,
диафрагмальное дыхание, вокальный диапазон, смешанный голос, высокие ноты,
музыкально-поэтическая гармония, вокальная педагогика, сценическая уверенность,
сценическая психология, художественное выражение, музыкальное образование,
искусство макома, бахши, исполнение достана, вокальная культура.
METHODS FOR ELIMINATING PROBLEMS IN BEGINNER VOICE CORRECTION
LESSONS WITH TRADITIONAL SINGERS AND BAKSHISH SINGERS
Abstract.
This article examines the problems encountered in initial vocal lessons for
traditional singers and baxshi performers and explores methodological approaches to
overcoming these challenges. The primary focus is on correct vocal formation, breath control,
articulation, diction, and maintaining harmony between lyrics and melody.
The study analyzes issues such as vocal strain, difficulty reaching high notes, improper
breath distribution, lack of stage confidence, and pedagogical approaches. To address these
problems, the article proposes diaphragmatic breathing techniques, resonance exercises, diction
training, mixed voice (Mix voice) exercises, and psychological preparation for stage
performance. This research serves as a valuable theoretical and practical resource for
educators, researchers, and performers engaged in music education, traditional singing, and
vocal pedagogy.
Keywords:
Voice correction, traditional singer, Bakhshi singer, vocal technique, breath
control, articulation, diction, resonator exercises, diaphragmatic breathing, vocal range, mixed
voice, high notes, musical and poetic harmony, vocal pedagogy, stage confidence, stage
psychology, artistic expression, music education, maqom art, Bakhshi, dostan performance,
voice culture.
KIRISH
O‘zbekistonning milliy musiqiy merosi an’anaviy xonandalik va baxshichilik san’ati
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu ijro uslublari asrlar davomida shakllanib, takomillashib
kelgan.
1030
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Maqom, katta ashula, lapar va baxshichilik san’ati xalqning tarixiy madaniyati, urf-
odatlari va badiiy didini o‘zida aks ettiradi. Ushbu yo‘nalishlar o‘ziga xos vokal texnikasi,
talaffuz madaniyati, ovoz diapazonidan unumli foydalanish va nafas nazoratini talab qiladi.
An’anaviy xonandalar va baxshilar uchun vokal ijrochiligi o‘ziga xos texnik va badiiy
talablarni qo‘yadi. Xususan, an’anaviy xonandalar maqom va katta ashula ijro etishda aniq
artikulyatsiya, so‘z va kuy uyg‘unligini saqlash, tembr va rezonansni to‘g‘ri boshqarish kabi
qoidalarga rioya qilishlari kerak. Baxshi xonandalar esa uzoq davom etuvchi doston ijrochiligida
ovoz chidamliligini oshirish, nafasni to‘g‘ri taqsimlash va tabiiy jarangdor ovozni saqlash
muhim sanaladi.
Ammo boshlang‘ich bosqichda bo‘lgan talabalar ovozni to‘g‘ri shakllantirish, nafas
nazorati, diktsiya va talaffuz aniq-ravshanligi, musiqa frazalariga mos urg‘ularni qo‘yish
borasida qator qiyinchiliklarga duch keladilar. Bu muammolarni erta bosqichda bartaraf etish
talabalarning vokal imkoniyatlarini kengaytirish, ijro texnikasini yaxshilash va sahnaviy
mahoratini oshirishga yordam beradi.
Mazkur maqolada boshlang‘ich vokal ta’limida an’anaviy xonanda va baxshi talabalar
duch keladigan muammolar, ularni bartaraf etish yo‘llari, samarali vokal mashqlari va pedagogik
yondashuvlar ilmiy-uslubiy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Ushbu tavsiyalar musiqa ta’limi va
ijrochilik san’ati bilan shug‘ullanuvchi pedagoglar va tadqiqotchilar uchun amaliy-uslubiy
manba bo‘lib xizmat qiladi.
BOSHLANG‘ICH VOKAL DARSLARIDA UCHRAYDIGAN ASOSIY
MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH
1. Noto‘g‘ri nafas olish va nazorat qila olmaslik.
Baxshi va an’anaviy xonandalikda uzoq frazalarni bitta nafasda kuylash talab etiladi.
Biroq boshlang‘ich talabalar diafragmatik nafas olishni bilmasligi sababli ovoz barqaror
chiqmaydi yoki tez charchaydi. Nafasni to‘g‘ri taqsimlay olmaslik vokal sifatining pasayishiga
olib keladi [3].
Bartaraf etish usuli:
diafragmatik nafas olish mashqlari – “g‘oz nafas olish” texnikasi orqali diafragmani
mustahkamlash;
nafasni nazorat qilish – sekin va chuqur nafas olib, asta-sekin chiqarish orqali ovozni
barqarorlashtirish;
nafas davomiyligini oshirish – bitta nafasda to‘g‘ri, barqaror va uzoq kuylashga
yo‘naltirilgan mashqlarni bajarish [8];
baxshi ijrochiligida nafasni uzoq saqlash – baxshi xonandalar uzoq dostonlarni kuylashda
diafragmani samarali ishlatishlari kerak [1].
1031
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
2. Ovozning siqilishi va tabiiy jarangdor chiqmasligi.
Ba’zi talabalar ovoz chiqarishda bo‘g‘ilib yoki siqilib kuylashadi, bu esa vokalning
tabiiyligini yo‘qotishga sabab bo‘ladi. Baxshi xonandalikda ovozning baland va kuchli chiqishi
muhim, lekin noto‘g‘ri yondashuv ovoz apparatiga zarar yetkazishi mumkin [4].
Bartaraf etish usuli:
rezonator mashqlari – “Mmm” va “Ng” tovushlari yordamida bosh rezonatorlarni
faollashtirish;
ovozni bosimsiz chiqarish – “Ha-ha-ha” mashqi bilan ovozni tabiiy chiqarishga o‘rgatish;
ovoz bo‘g‘ilishini oldini olish – ovoz paychalarini haddan tashqari taranglashtirmaslik
uchun maxsus yengil kuylash texnikalarini qo‘llash [2, 7].
3. Artikulyatsiya va diktsiyaning sustligi.
An’anaviy xonandalik va baxshichilikda so‘zlarning tushunarli va ifodali aytilishi
muhim. Ba’zi talabalar talaffuz va urg‘ularni to‘g‘ri qo‘llay olmaydi, bu esa kuyning badiiy
ta’sirchanligini pasaytiradi [5].
Bartaraf etish usuli:
tezkor she’r va maqol mashqlari – “Sariq saryog‘, qora qatiq” kabi so‘zlar bilan tezkor
talaffuz mashqlari;
tovushlarni kuchaytirib talaffuz qilish – “Ba-Be-Bi-Bo-Bu” kabi tovush kombinatsiyalari
bilan artikulyatsiyani mustahkamlash;
lab va til mashqlari – lab va til mushaklarini rivojlantirish uchun maxsus mashqlar
bajarish;
baxshi va maqom xonandalari uchun diktsiya usullari – baxshilar hikoya shaklida
kuylashda, maqom xonandalari esa aniq talaffuz orqali matn ma’nosini yetkazishlari kerak [10].
4. So‘z va kuy uyg‘unligini saqlay olmaslik.
An’anaviy ijro va baxshichilikda so‘z va kuy bir-biriga mos kelishi kerak. Talabalar
ba’zan she’riy matn va kuy uyg‘unligini yo‘qotib, urg‘ularni noto‘g‘ri joyga tushiradi, natijada
ijro tushunarsiz bo‘lib qoladi [9].
Bartaraf etish usuli:
she’rni gap shaklida talaffuz qilish – musiqa ohangsiz she’r o‘qib, to‘g‘ri urg‘ularni
aniqlash;
kuyni ohang bilan mashq qilish – so‘zlarni musiqiy frazalarga mos tushirish;
musiqiy va she’riy urg‘ularni uyg‘unlashtirish – ijro davomida talaffuz va kuy
uyg‘unligini nazorat qilish [6].
5. Sahna ishonchi va ijro jarayonidagi psixologik muammolar.
1032
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Boshlang‘ich xonandalar va baxshilar sahna oldida qo‘rquv his qilishlari, auditoriya
oldida ijro etishda ishonchsizlik sezishlari mumkin. Bu esa ovozi siqilishiga, nafasning
yetishmovchiligiga va qo‘rquv natijasida artikulyatsiya buzilishiga olib keladi.
Bartaraf etish usuli:
sahna oldidagi mashqlar – xonandalar kichik auditoriyalar oldida ijro qilish orqali
bosqichma-bosqich ishonch hosil qilishi kerak;
ovozni erkin chiqarish bo‘yicha texnikalar – “Zikr usuli” yoki “Naqshbandiy usuli”
singari mashqlar yordamida vokal relaksatsiyasini shakllantirish;
tanani bo‘shashtirish texnikalari – sahnaga chiqishdan oldin maxsus yengil nafas
mashqlari yordamida psixologik bosimni kamaytirish.
6. Ovoz diapazonini kengaytirish va yuqori notalarga erkin chiqish muammolari.
Ba’zi talabalar o‘z ovoz diapazonini noto‘g‘ri belgilashadi yoki yuqori notalarga
chiqishda ovoz siqilib qoladi. Bu holat baxshi ijrochiligida, ayniqsa, ohangdor doston ijro etishda
katta muammo tug‘dirishi mumkin.
Bartaraf etish usuli:
aralash ovoz (Mix voice) mashqlari – baland notalarga bosimsiz chiqish uchun o‘rta va
yuqori registrlarni bog‘lash mashqlari;
pastdan yuqoriga chiqib mashq qilish – do-mi-sol kabi harakatlanish orqali past
diapazondan yuqoriga silliq o‘tish texnikasi;
falsetto va bosh rezonatori bilan ishlash – xonandalarga bosh rezonator va tabiiy vibrato
orqali yuqori notalarni erkin chiqarishga yordam berish.
BAXSHI VA AN’ANAVIY XONANDALAR BILAN ISHLASHNING
PEDAGOGIK YONDASHUVLARI
Boshlang‘ich vokal ta’limida baxshi va an’anaviy xonandalar uchun yondashuvlar farqli
bo‘lishi kerak.
Baxshilar uchun vokal pedagogikasi:
-
doston davomida nafasni to‘g‘ri taqsimlash – uzoq kuylash jarayonida vokal
charchashining oldini olish;
-
ovoz kuchini barqaror saqlash – jonli ijroda ovoz kuchi bir xil bo‘lishi uchun ovoz
balandligini nazorat qilish;
-
doston matnini jonli ifodalash – baxshilar ijrosi hikoya shaklida bo‘lgani uchun so‘z va
kuyni birgalikda mos tushirish.
An’anaviy xonandalar uchun vokal pedagogikasi:
-
maqom ijrochiligi va texnikasi – an’anaviy ijro uslubining xususiyatlarini o‘rgatish;
-
ohang va she’riy ritm uyg‘unligi – maqom kuylashda matnni musiqaga mos tushirish;
1033
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
-
vibrato va rezonatorlardan foydalanish – an’anaviy xonandalikda ovozning tabiiy
jarangdorligini oshirish.
OVOZ TEXNIKASINI TAKOMILLASHTIRISH UCHUN AMALIY MASHQLAR
TIZIMI
Boshlang‘ich xonandalar uchun maxsus mashqlar tizimi vokal mahoratini oshirishda
muhim rol o‘ynaydi. Quyidagi amaliy mashqlar ovozi kuchsiz, nafasni nazorat qila olmaydigan
yoki artikulyatsiyasi sust bo‘lgan xonandalar uchun samarali hisoblanadi:
Diafragmani mustahkamlash mashqlari – nafas chiqishini uzoq davom ettirish uchun
diafragmatik nafas olish mashqlari.
-
rezonator mashqlari – ovozning tabiiy chiqishi uchun bosh rezonatorni faollashtirish;
-
aralash ovoz (Mix voice) texnikasi – past va yuqori notalar o‘rtasida silliq o‘tish uchun
mashqlar;
-
diktsiya va artikulyatsiya mashqlari – tezkor talaffuz va harflarni aniq chiqarish uchun
mashqlar;
-
nafas davomiyligini oshirish – nafasni uzoq saqlash va uzoq frazalarni bosimsiz kuylash
texnikasi.
XULOSA
An’anaviy xonandalar va baxshi xonandalar uchun boshlang‘ich ovoz qo‘yish jarayoni
ijrochilik sifatini shakllantiruvchi asosiy bosqich hisoblanadi. Vokal san’atini rivojlantirish
uchun mustahkam nafas nazorati, ovoz diapazonini kengaytirish, resonatorlardan unumli
foydalanish, artikulyatsiyani shakllantirish va so‘z-kuy uyg‘unligini saqlash muhimdir.
Ushbu maqolada:
-
nafasni nazorat qilish va barqaror nafas olish texnikasi;
-
baxshi va an’anaviy xonandalar uchun pedagogik yondashuvlar;
-
sahna ishonchini oshirish va psixologik tayyorgarlik;
-
ovoz texnikasi va amaliy mashqlar tizimi yoritildi.
Tahlil qilingan yondashuvlar xonanda talabalarining ovoz imkoniyatlarini oshirish,
ijrochilik mahoratini takomillashtirish va sahna madaniyatini mustahkamlashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Nurmuxamedov Beknazar Bahodir o‘g‘li. “Baxshilar ovozini sozlash usuli” – Toshkent:
NEW
RENAISSANCE"
xalqaro
ilmiy
jurnali,
2025,
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14571120.
2.
Sodiqova, M. “O‘zbek an’anaviy ijrochiligida xonanda mahorati va ovoz texnikasi” –
Toshkent: San’at, 2010.
1034
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
3.
To‘xtasinov, H. “Musiqa pedagogikasida ovoz registrlari bilan ishlash usullari” –
Toshkent: O‘zDJTI nashriyoti, 2015.
4.
Karimova, N. “Sharq xonandalik san’ati: nazariya va amaliyot” – Buxoro: Ma’naviyat,
2017.
5.
Rasulov, O. “Yakkaxon qo‘shiqchilik” – Toshkent: San’at, 2012.
6.
“O‘zbek an’anaviy xonandalik san’ati amaliyotida ovoz turlari va uning o‘ziga xos
xususiyatlari” – Ilmiy maqolalar to‘plami, 2018.
7.
“Maqom yakka xonandaligi” – Toshkent: O‘zbekiston san’at instituti nashriyoti, 2016.
8.
Yo‘lchiyeva, M. “Munojatxon Yo‘lchiyeva” – Toshkent: San’at, 2015.
9.
“Bastakorlik ijodi” – Toshkent: Fan, 2019.
10.
“O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti xabarlari” – Ilmiy maqolalar to‘plami,
2021.
