2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
143
XALQARO TRAFIKDA TOVARLARNI "O‘Z VAQTIDA" YETKAZIB BERISH
VAQTINI ANIQLASH UCHUN STATISTIK MODELLASHTIRISH USULI
Babayev Nasim
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
“Marketing” kafedrasi dotsenti, i.f.n.
Jamoliddinova Bibioysha Abdurasul qizi
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
aishajamoliddinova4@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14630056
Annotatsiya. Tovarlarni "o‘z vaqtida" (Just-in-Time, JIT) yetkazib berish xalqaro
transport va logistika tizimlarining samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
maqolada statistik modellashtirish usullari yordamida tovarlarning yetkazib berish vaqtini
aniqlash va optimallashtirish jarayonlari yoritiladi. JIT modelining asosiy tamoyillari va xalqaro
trafikda qo‘llanishi tahlil qilinadi. Bundan tashqari, statistik modellar yordamida vaqtni
aniqlashda foydalaniladigan parametrlar va ularning logistika tizimlariga ta‘siri muhokama
qilinadi.
Kalit so‘zlar: JIT modeli, statistik modellashtirish, yetkazib berish vaqti, xalqaro logistika,
transport samaradorligi.
МЕТОД СТАТИСТИЧЕСКОГО МОДЕЛИРОВАНИЯ ДЛЯ ОПРЕДЕЛЕНИЯ
СРОКОВ ДОСТАВКИ ГРУЗОВ «ТОЧНО В СРОК» В МЕЖДУНАРОДНОМ
СООБЩЕНИИ
Аннотация. Доставка товаров "точно вовремя" (Just-in-Time, JIT) играет важную
роль в повышении эффективности международных транспортных и логистических
систем. В данной статье рассматриваются процессы определения и оптимизации
времени доставки товаров с использованием статистических методов моделирования.
Анализируются основные принципы модели JIT и её применение в международном
трафике. Особое внимание уделено параметрам, используемым в статистических моделях
для расчёта времени, и их влиянию на логистические системы.
Ключевые слова: модель JIT, статистическое моделирование, время доставки,
международная логистика, эффективность транспорта.
STATISTICAL MODELING METHOD FOR DETERMINING THE "JUST-IN-TIME"
DELIVERY TIME OF GOODS IN INTERNATIONAL TRAFFIC
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
144
Abstract. Just-in-Time (JIT) delivery of goods plays a crucial role in enhancing the
efficiency of international transport and logistics systems. This article explores the processes of
determining and optimizing delivery times using statistical modeling methods. The key principles
of the JIT model and its application in international traffic are analyzed. Additionally, the
parameters used in statistical models to estimate delivery time and their impact on logistics
systems are discussed.
Keywords: JIT model, statistical modeling, delivery time, international logistics, transport
efficiency.
Kirish
Xalqaro savdo va logistika jarayonlarida tovarlarni o‘z vaqtida yetkazib berish nafaqat
mijozlar ehtiyojlarini qondirish, balki xarajatlarni kamaytirish va jarayonni samarali boshqarish
uchun ham muhim ahamiyatga ega. JIT modeli bu jarayonni optimallashtirish uchun asosiy
vositalardan biri bo‘lib, transport tizimlarining turli bosqichlarida qo‘llaniladi. Ushbu maqolada
statistik modellashtirish orqali yetkazib berish vaqtini aniqlash usullari tahlil qilinadi.
Statistik modellashtirish va JIT modeli
Statistik modellashtirish JIT modelini qo‘llashda yetkazib berish vaqtini aniqlash va
bashorat qilish uchun asosiy vosita hisoblanadi. Quyida bu usulning asosiy qadamlariga to‘xtalib
o‘tiladi:
1.
Ma‘lumotlarni yig‘ish:
o
Yetkazib berish jarayonidagi vaqt o‘lchovlari (transport turi, masofa, bojxona jarayonlari
vaqti va boshqalar).
o
Tarixiy ma‘lumotlar va avvalgi yetkazib berish vaqtlarining statistikasi.
2.
Modelni tanlash:
o
Regression tahlili:
Yetkazib berish vaqtini aniqlash uchun asosiy o‘zgaruvchilar va
ularning o‘zaro bog‘liqligini baholash.
o
Simulyatsion modellar:
Transport jarayonlarining turli stsenariylari asosida vaqtni
baholash.
3.
Parametrlarni optimallashtirish:
o
Tizimda muhim o‘zgaruvchilarni aniqlash va ularning samaradorlikka ta‘sirini baholash.
o
Masalan, transport vositasining tezligi, yukni qayta ishlash vaqti va bojxona
protseduralarining davomiyligi.
4.
Bashorat qilish va tahlil qilish:
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
145
o
Modellashtirish natijalaridan foydalanib, kutilayotgan yetkazib berish vaqtini aniqlash.
o
Yuzaga keladigan xavflarni baholash va ularni kamaytirish bo‘yicha choralar ishlab
chiqish.
Tovarlarni yetkazib berish vaqtiga ta‘sir qiluvchi omillar
Tovarlarni xalqaro tashishda yetkazib berish vaqtiga ta‘sir qiluvchi asosiy omillar
quyidagilar:
1.
Transport vositasining turi:
o
Avtomobil, temir yo‘l, havo yoki dengiz transportining har biri uchun vaqt ko‘rsatkichlari
farqlanadi.
2.
Bojxona protseduralari:
o
Bojxona nazorati jarayonidagi vaqt kechikishlarga olib kelishi mumkin.
3.
Logistika infratuzilmasi:
o
Ombor va qayta yuklash markazlarining samaradorligi yetkazib berish vaqtiga ta‘sir qiladi.
4.
Iqlim va mavsumiy omillar:
o
Tabiiy sharoitlar transport operatsiyalarining kechikishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Statistik modellashtirish usullari
1.
Chiziqli regressiya modeli:
o
Yetkazib berish vaqtini aniqlash uchun asosiy omillarni aniqlashda qo‘llaniladi.
2.
Monte-Karlo simulyatsiyasi:
o
Turli stsenariylar asosida vaqtni baholash va ehtimolliklarni aniqlash uchun ishlatiladi.
3.
Queueing Theory (Navbatlash nazariyasi):
o
Yuklarni qayta ishlash jarayonida vaqtni hisoblash uchun qo‘llaniladi.
Xulosa
Tovarlarni o‘z vaqtida yetkazib berish xalqaro transport tizimlarining samaradorligini
oshirish uchun muhim vosita hisoblanadi. Statistik modellashtirish usullari orqali yetkazib berish
vaqtini aniqlash va optimallashtirish imkoniyatlari mavjud. Ushbu usullar jarayonni bashorat
qilish, kechikishlarni kamaytirish va logistika tizimlarini takomillashtirishga yordam beradi.
REFERENCES
1.
Chopra, S., & Meindl, P. (2021).
Supply Chain Management: Strategy, Planning, and
Operation.
Pearson Education.
2.
Montgomery, D. C., & Runger, G. C. (2013).
Applied Statistics and Probability for
Engineers.
Wiley.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
146
3.
Simchi-Levi, D., Kaminsky, P., & Simchi-Levi, E. (2007).
Designing and Managing the
Supply Chain.
McGraw-Hill Education.
4.
International Transport Forum (ITF) –
Transport Performance Reports.
https://www.itf-
oecd.org.
5.
World Customs Organization (WCO) –
Customs and Trade Efficiency Studies.
https://www.wcoomd.org.
6.
McKinsey & Company (2023).
The Future of Logistics: Automation and Digital
Transformation.
https://www.mckinsey.com.
