635
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
JINOYAT ISHLARI BO‘YICHA SUD-QARORLARINING MULKIY UNDIRUVIGA
OID QISMINI IJRO QILISH MUAMMO VA YECHIMLARI
Beshimov G‘ulomjon Raxmatullaevich
O‘zbekistan Respublikasi Xuquqni muhofaza qilish akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14681007
Annotatsiya. Ushbu maqolada jinoiy ishlar bo‘yicha sud qarorlarining mulkiy undiruvi
bilan bog‘liq masalalar atroflicha tahlil qilingan. Xususan, mulkiy undirish jarayonining huquqiy
asoslari, ijro organlari vakolatlari hamda sud qarorlarini amaliyotda to‘liq amalga oshirish
jarayonida yuzaga keladigan muammolar ko‘rib chiqildi. Shuningdek, undirishda
jabrlanuvchilarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, shu bilan birga mulk egalarining
qonuniy talablariga rioya etish zarurati ham yoritib berildi.
Kalit so`zlar: jinoyat ishlari, sud-huquq tizimi, ijro organi, qaror, daxlsizlik, huquqiy asos.
ПРОБЛЕМЫ И ПУТИ РЕШЕНИЯ В ИСПОЛНЕНИИ ЧАСТИ ГРАЖДАНСКОГО
ВЗЫСКАНИЯ СУДЕБНЫХ РЕШЕНИЙ ПО УГОЛОВНЫМ ДЕЛАМ
Аннотация. В данной статье подробно разбираются вопросы, связанные с
имущественным взысканием судебных решений по уголовным делам. В частности, были
рассмотрены правовые основы процесса имущественного взыскания, полномочия органов
исполнительной власти, а также проблемы, возникающие в процессе полной реализации
судебных решений на практике. Также освещается необходимость защиты прав и
интересов потерпевших при взыскании, а также соблюдения законных требований
собственников.
Ключевые слова: уголовное дело, судебно-правовая система, органы
исполнительной власти, решение, неприкосновенность, правовая основа.
PROBLEMS AND SOLUTIONS IN THE ENFORCEMENT OF THE CIVIL
COLLECTION PART OF COURT DECISIONS IN CRIMINAL CASES
Abstract. This article provides a comprehensive analysis of the issues related to the
property collection of court decisions in criminal cases. In particular, the legal basis of the
property collection process, the powers of the executive bodies and the problems arising in the
process of full implementation of judicial decisions in practice were considered. Also highlighted
in the collection is the need to protect the rights and interests of victims, and at the same time
comply with the legal requirements of property owners.
Keywords: criminal cases, judicial system, executive bodies, decision, immunity, legal
basis.
636
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Kirish
. Jinoiy ishlar bo‘yicha sud qarorlarining mulkiy undiruvi bilan bog‘liq masalalar
hozirgi davrda nafaqat huquqni qo‘llash amaliyoti, balki ijtimoiy adolat va qonun ustuvorligi
tamoyillarini yanada kuchaytirish nuqtai nazaridan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Chunki,
jinoyat tufayli jabrlangan shaxslarning mulkiy zarari to‘liq qoplanishi, xususan, ayblanuvchi yoki
mahkum zimmasiga yuklatilgan kompensatsiya hamda boshqa to‘lovlarning to‘liq undirib
berilishi amalda adolatni tiklashning muhim shartlaridan biridir. Avvalo, jinoiy ishlar bo‘yicha sud
qarorlarida belgilangan mulkiy undirish choralari ayrim hollarda ijro etuvchilar o‘rtasidagi
vakolatlar chegarasining noaniqligi, shuningdek, tegishli ma’lumot almashinuvining yetarli
darajada integratsiyalashmaganligi sababli kechikib yoki butunlay samarali amalga oshmay
qolishi mumkin. Masalan, qarzdorning undiruv qaratilishi mumkin bo‘lgan mol-mulki va
daromadlari, mol-mulki yoki daromadlarini qidirish yuzasidan davlat ijrochisi tomonidan qonunda
yo‘l qo‘yiladigan doirada ko‘rilgan barcha choralar natijasiz bo‘lganligi undiruvchi e’tiroziga
sabab bo‘ladi va adolatga bo‘lgan ishonchni ham zaiflashtirishi mumkin.
Bundan tashqari, mulkni aniqlash va uning ustidan taqiq qo‘yish, bank hisob raqamlariga
band solish kabi chora-tadbirlar, odatda, jinoiy ishlar bo‘yicha hukm chiqib, ijroga qaratilgandan
so‘ng amaliyotga joriy etilsa-da, bu jarayonning samaradorligi har doim ham kutilgan natijani
bermaydi. Ayrim mahkum (qarzdor)lar mol-mulkni boshqaning nomiga o‘tkazish yoki nobud
qilish, hisob raqamlaridagi pul mablag`larini begonalashtirish yo‘li bilan undirishdan qochishga
harakat qilishadi. Bu kabi noqonuniy hatti-harakatlarning oldini olish uchun, avvalo, jinoiy
protsessual va ijro huquqi normalarini takomillashtirish, xalqaro tajriba asosida tezkor va aniq ish
yuritish mexanizmlarini yaratish zarur. Shuningdek, barcha jarayonlarni raqamlashtirish va mas’ul
organlar o‘rtasida yagona elektron hamkorlik tizimini shakllantirishga ehtiyoj bor.
Shu jumladan, ijro hujjatlarining xususiyatidan kelib chiqqan holda O‘zbekiston
Respublikasi “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to‘g‘risida”gi Qonunining 8
3
-moddasi “Majburiy ijro byurosi organlariga taqdim etilayotganda ijro hujjatlariga ilova qilinishi
kerak bo‘lgan hujjatlar” 5-bandi “Jinoyat ishlari bo‘yicha sud qarorlarining mulkiy undiruviga oid
ijro hujjatlari bo‘yicha qarzdorning mulklariga nisbatan qo‘yilgan ta’qiq ma’lumotlari” bilan
to‘ldirish taklif etilmoqda-ki, bu aynan, ijro hujjati bo‘yicha majburiy ijro harakatlari
boshlangunga qadar qarzdorlar tomonidan mulklarni begonalashtirilmasligini oldini oladi.
Ijro jarayonidagi yana bir muhim masala – bu jabrlanuvchi (undiruvchi)larning huquqlari
va manfaatlarini to‘la ta’minlash bilan birgalikda, mulk egalarining (ayblanuvchi yoki
mahkumning) qonuniy talablari ham kamsitilmasligini ta’minlashdir. Davlat organlarining mazkur
jarayonlarni o‘rganish, tahlil qilish, monitoring olib borish va zarur bo‘lsa, qonunchilik bazasini
takomillashtirish bo‘yicha olib borayotgan islohotlari ma’lum samara bermoqda.
637
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Adabiyotlar tahlili va muhokama.
Jinoyat ishlari bo‘yicha sud qarorlarining mulkiy
undiruvi – adolat prinsipi hamda qonun ustuvorligini amalda ta’minlovchi asosiy omillardan
biridir. Chunki jinoyat tufayli yetkazilgan zarar o‘z vaqtida va to‘liq qoplanishi
jabrlanuvchilarning buzilgan huquq va manfaatlarini tiklash, ayni paytda, ijtimoiy adolatni qaror
toptirishda muhim o‘rin tutadi. Shu bilan birga, mulkiy undirish jarayonining samarali amalga
oshirilishi davlatning o‘z fuqarolari oldidagi burchi sifatida ham qaraladi. Biroq mazkur
yo‘nalishda, amaliy tajribada bir qator yechimini kutayotgan muammolar mavjud bo‘lib, ularni
bartaraf etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, shuningdek,
hukumat tomonidan turli chora-tadbirlar tasdiqlab kelinmoqda.
Ijro organlari faoliyatini muvofiqlashtirishda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyev tomonidan imzolangan, 2020-yil 7-martidagi “Sud-huquq sohasini yanada
takomillashtirish hamda odil sudlov samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF
6034-son farmoni ijro organlari o‘rtasida yagona elektron ma’lumotlar tizimini shakllantirish,
raqamli texnologiyalarni joriy etish, shuningdek, vakolatli idoralar o‘rtasidagi o‘zaro axborot
almashinuvi samaradorligini oshirishni nazarda tutadi. Shu yo‘l bilan jinoyat ishlari bo‘yicha sud
qarorlarida belgilangan mulkiy undirish choralarini o‘z vaqtida qo‘llash, hisob raqamlarini
bloklash, mulkni xatlash, huquqiy cheklovlar o‘rnatish kabi amaliy jarayonlarni tezlashtirishga
erishish mumkin. Ayni paytda, mavjud elektron tizimlarning funksionalligi yetarlicha keng
doirada bo‘lmasligi yoki idoralararo kelishmovchiliklar sabab ma’lumotlar almashinuvi sust
kechishi tufayli ushbu islohotlar kutilgan natijani berishi kechikayotganligi qayd etiladi.
Jinoyat ishlari bo‘yicha sud-qarorlarining mulkiy undiruvida amaliyotda
uchraydigan bir qancha muammolar
o
Mulkni izlash va xatlashdagi qiyinchiliklar
: Mahkum yoki aybdorlar mulkni o‘z vaqtida
o‘zga shaxs nomiga rasmiylashtirib yuborishi, bank hisob raqamlarini yashirishi mumkin. Bu
jarayonni tezkor usullar bilan kuzatib borish mexanizmlarini mustahkamlash zarurati bor.
o
Ijro muddati va noaniqliklar
: Ayrim hollarda ijroning qancha muddat ichida amalga
oshishi qonun hujjatlarida ko‘rsatib o‘tilsa-da, amaliyotda turli sabablarga ko‘ra (hujjatlar
aylanishi, qo‘shimcha tekshiruvlar) kechikishlar kelib chiqadi.
o
Idoralar o‘rtasidagi nomuvofiqliklar
: Mahalliy adliya bo‘limi, ichki ishlar, prokuratura,
sud hamda boshqa mas’ul organlar o‘rtasida electron ma`lumot almashinuvini keng qamrovli
qilish.
Mavjud muammolarni bartaraf etish bo‘yicha yechimlar
o
Yagona elektron tizimni keng joriy qilish
: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
farmonlarida ko‘zda tutilgan raqamlashtirish jarayonlarini to‘liq va uzluksiz yo‘lga qo‘yish zarur.
638
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Mulkni ro‘yxatdan o‘tkazish, banklar o‘rtasida onlayn ma’lumot almashish, notarius
idoralari va adliya organlari o‘rtasidagi ma’lumot uzatishni avtomatlashtirish orqali mulkni izlash
va undirishni ancha soddalashtirish mumkin.
o
Ijro organlari salohiyatini mustahkamlash
: Davlat ijrochilarining vakolatlarini
kuchaytirish, tezkor ma`limot almashinuvini tezlashlashtirish maqsadida moddiy va texnik
bazasini mustahkamlash hamda xodimlar malakasini oshirish. Davlatimiz rahbari tomonidan ilgari
surilayotgan sud-huquq islohotlari doirasida bu borada maxsus qarorlar e’lon qilinishi va ularga
qat’iy amal qilinishi zarur.
o
Qonunchilikni izchil takomillashtirish
: Jinoyat-protsessual kodeksi va Ўзбекистон
Республикаси “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги
qonunlarga zaruriy o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish, tajribada aniqlangan bo‘shliqlarni
bartaraf etish lozim. Xususan, mulkni yashirishga urinish holatlari bo‘yicha javobgarlikni
kuchaytirish yoki ijro tartiblarini soddalashtirish bo‘yicha qo‘shimcha me’yorlarni belgilash zarur
bo‘lishi mumkin.
o
Kompensatsiya jamg‘armasi yoki sug‘urtalash mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish
:
Ayrim holatlarda mahkumda mablag‘ topilmasa, jabrlanuvchining zarari o‘z vaqtida qoplanmay
qolishi mumkin. Shu bois maxsus kompensatsiya jamg‘armasini tashkil qilish yoki notarial-
sug‘urta tizimini yo‘lga qo‘yish bo‘yicha davlat dasturlarini amalga oshirish tavsiya etiladi. Bu
chora jabrlanuvchining huquqlarini kafolatli himoya qilishga xizmat qiladi.
Xulosa.
Jinoyat ishlari bo‘yicha sud qarorlarining mulkiy undiruv qismini samarali ijro
etish huquqni qo‘llash amaliyotida adolat va qonun ustuvorligini ta’minlashning eng muhim
shartlaridan biridir. Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, jabrlanuvchining yetkazilgan zararni o‘z
vaqtida va to‘liq qoplatish huquqini to‘la ro‘yobga chiqarish uchun, avvalo, tegishli qonunchilik
hujjatlarini izchil takomillashtirish zarur.
Shuningdek, davlat ijrochilari, huquqni muhofaza qilish organlari, notarius va bank
muassasalari o‘rtasida raqamli texnologiyalarga asoslangan yagona elektron tizimlarning
samaradorlik bilan joriy etilishi mulkni izlash va xatlash jarayonlarining tezkorligini oshiradi. Ijro
jarayonini soddalashtirish, ijro amallarini monitoring qilish va mas’ul shaxslarning javobgarligini
kuchaytirish ham muhim bosqich hisoblanadi. Bunda undiruvchilarning huquqlari kafolatli
himoya qilinishi barobarida, qarzdorlarning qonuniy manfaatlari ham inobatga olinishi zarurligi
mulkiy manfaatlar muvozanatini ta’minlaydi.
639
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublika Prezidentining Sh.M.Mirziyoyevning “Sud-huquq sohasini
yanada takomillashtirish hamda odil sudlov samaradorligini oshirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF 6034-son farmoni. 2020-yil.
2.
O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi (2019-yil 1-aprelgacha bo'lgan o'zgartish va
qo'shimchalar bilan. lex. uz).//www.lex.uz.
3.
O'zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi: Rasmiy nashr. -T.,2019.-672 b.
4.
Niyozova S.S., Xaydarov Sh.D. Jinoyat-ijroiya huquqi moduli tushunchasi, predmeti va
prinsiplari. O'quv qo'llanma. / Mas'ul muharrir: B.B. Xidoyatov - T.: TDYU nashriyoti,
2020. - 80-b.
