ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
740
JINOYAT ISHLARI BO‘YICHA SUD QARORLARINING MULKIY UNDIRUVIGA
OID IJRO VARAQALARNI IJRO QILISHDA XORIJIY TAJRIBA
Beshimov G‘ulomjon Raxmatullaevich
O‘zbekistan Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14910116
Annotatsiya. Ushbu maqolada jinoiy ishlar bo‘yicha sud qarorlarining mulkiy undiruvi
bilan bog‘liq masalalar atroflicha tahlil qilingan. Xususan, jinoyat ishlari bo‘yicha sud
qarorlarini mulkiy undiruvga oid qismlarini ijro etishda xalqaro tajribani o‘rganish, mavjud
samarali mexanizmlarni tahlil qilish va O‘zbekiston qonunchiligiga tatbiq etish imkoniyatlarini
ko‘rib chiqishdan iborat.
Kalit so‘zlar: Jinoyat ishlari, Federal Qonun, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi,
attorneylar, xalqaro hamkorlik, transchegaraviy, moliyaviy razvedka, raqamlashtirish,
jamoatchilik nazorati, shaffoflik, raqamlashtirish, avtomatlashtirish, jinoyat-protsessual,
kompensatsiya, mulk.
FOREIGN EXPERIENCE IN EXECUTION OF PROPERTY RECOVERY OF COURT
DECISIONS IN CRIMINAL CASES
Abstract. In this article, issues related to property recovery of court decisions in criminal
cases are analyzed in detail. In particular, it consists in studying the international experience in
the execution of the parts of court decisions in criminal cases related to property recovery,
analyzing the existing effective mechanisms and considering the possibilities of their application
to the legislation of Uzbekistan.
Keywords: Criminal cases, Federal Law, Commonwealth of Independent States, attorneys,
international cooperation, cross-border, financial intelligence, digitization, public control,
transparency, digitization, automation, criminal procedure, compensation, property.
Kirish.
Jinoyat ishlari bo‘yicha sud qarorlarini mulkiy undiruvga oid qismlarini ijro etish
jarayoni huquqiy tizimning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu jarayon davlatning huquqni
muhofaza qilish organlari tomonidan adolatni ta’minlash va jinoyat oqibatlarini bartaraf etishda
samaradorligini belgilaydi.
Dunyoning turli mamlakatlarida sud qarorlarini ijro etishning huquqiy va tashkiliy
mexanizmlari bir-biridan farq qiladi. Ayrim davlatlarda bu jarayon maxsus ijro organlari
tomonidan amalga oshirilsa, boshqalarida sud yoki prokuratura tizimi tomonidan nazorat qilinadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
741
Masalan, Yevropa mamlakatlarida ijro organlari mustaqil tuzilma sifatida faoliyat yuritadi va
qarorlarni majburiy ijro etish mexanizmlari ishlab chiqilgan. Xususan, AQShda esa sud qarorlarini
ijro etish shtatlarning vakolatiga bog‘liq bo‘lib, davlat va xususiy ijro organlari hamkorlikda
ishlaydi. Osiyo mamlakatlarida esa davlat nazorati kuchli bo‘lib, ijro jarayoni qat’iy tartibga
solingan.
Ushbu ishning maqsadi – jinoyat ishlari bo‘yicha sud qarorlarini mulkiy undiruvga oid
qismlarini ijro etishda xalqaro tajribani o‘rganish, mavjud samarali mexanizmlarni tahlil qilish va
O‘zbekiston qonunchiligiga tatbiq etish imkoniyatlarini ko‘rib chiqishdan iborat.
Adabiyotlar tahlili va muhokama.
Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi mamlakatlarida Sud
hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etishda qonunlarga rioya etilishi ustidan prokuror
nazoratining olib borilishi bir-biriga juda o‘xshash. Shu sababli biz, sud hujjatlari va boshqa
organlar hujjatlarini ijro etishda qonunlarga rioya etilishi ustidan prokuror nazoratining qay
darajada olib borilishini Rossiya Federatsiyasi misolida keltirib o‘tmoqchimiz.
Rossiya Federatsiyasining 2007-yil 2-oktabrdagi “Ijro ishi yuritish to‘g‘risidagi” gi 226-
sonli Federal Qonuniga asosan, sud ijrochilarining o‘z vakolatlarini amalga oshirishlari jarayonida
qoununlarga rioya etishlari ustidan Rossiya Federatsiyasi Bosh prokurori va unga bo‘ysunuvchi
prokurorlar nazorat olib boradilar. Bu qoidalar 1999-yil 10-fevralda qabul qilingan “Rossiya
Federatsiyasining Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunida o‘z aksini topdi. Ta’kidlab o‘tish joizki,
yuqorida nomi keltirilgan qonunlarga hozirgi paytga qadar bir necha marotaba o‘zgaritirish va
qo‘shimchalar kiritilgan bo‘lsada, lekin ularning birortasida ham alohida “sud ijrochilarining
qonunlarga rioya etishlari ustidan prokuror nazorati” sohasini aniqlashtiruvchi bob mavjud
emas.Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyasining 129-moddasida federatsiya prokurorlarining
vakolatlari “Prokuratura to‘g‘risida”gi Federal Qonun bilan tartibga solinishi belgilangan. Bir
qator rossiyalik olimlarning aytishlaricha, “Prokuratura to‘g‘risida”gi Federal qonunga ijro ishi
yuritish ustidan prokuror nazoratiga bag‘ishlangan mustaqil bobni kiritilishi orqali qonunchilikda
mavjud bo‘lgan bo‘shliqlar barataraf etiladi.
Rossiya federatsiyasining “Sud ijrochilari to‘g‘risida”gi Qonunining 5-moddasiga ko‘ra
sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini majburiy ijro etish tizimini Sud ijrochilari federal
xizmati va uning hududiy organlari tashkil etadi. Rossiya Federatsiyasi Prezidentining 2004-yil
13-oktyabrdagi Farmoniga ko‘ra, “Sud ijrochilarining Federal xizmati to‘g‘risida”gi Nizom
tasdiqlangan. Sud ijrochilari Federal xizmatining tashkiliy faoliyat asoslari mazkur nizom bilan
tartibga solinadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
742
Rossiyada bajaradigan vazifalariga qarab, sud ijrochilari ikki guruhga bo‘linadi:
– Sudlar faoliyatini amalga oshirishda belgilangan tartibni ta’minlovchi ijrochilar.
Ularning huquq va majburiyatilari “Sud ijrochilari to‘g‘risida”gi Federal Qonunda belgilab
qo‘yilgan.
– “Sud ijrochilari to‘g‘risida”gi Qonundan tashqari “Ijro ishi yuritish to‘g‘risida”gi
Qonunga ko‘ra faoliyat yurituvchi sud ijrochilari.
Mazkur bo‘linish tegishli ravishda sud ijrochilari ustidan prokuror nazoratinini amalga
oshirish doirasini belgilab beradi. Sud ijrochilarining qonunlarga rioya etishlari ustidan prokuror
nazorati o‘rnatilishidan asosiy maqsad – ularning faoliyatida qonuniylikni ta’minlash, shuningdek
jismoniy va yuridik shaxslarning manfaatlarini himoya qilishdan iborat. Sud hujjatlari va boshqa
organlar hujjatlarini ijro etish jarayonida har bir sud ijrochisining faoliyati tegishli hududiy
prokuror nazorati ostida bo‘ladi. Rossiya federatsiyasining viloyat, tuman prokurorlari umumiy
nazoratni amalga oshiruvchi organlar hisoblanadi. Shunday ekan ular, sud ijrochilari tomonidan
sodir etilgan qonun buzilishlarini aniqlash va ularni baratraf etish bo‘yicha tegishli tartibda chora-
tadbirlarni ishlab chiqadilar. Hududiy prokuratura xodimlari sud ijrochilarining tashkiliy
bo‘linmalarida sodir etilan qonunbuzilish holatlari yuzasidan tekshiruv o‘tkazib boradilar yoki bu
xususida sud ijrochilarining hududiy boshqarmalariga topshiriq berishlari mumkin.
“Ijro ishi yuritish to‘g‘risida”gi Federal Qonunning 3-moddasiga asosan, sud ijrochilari
bo‘linmalari majburiy ijro etish organlari sifatida belgilangan. Mazkur holat muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, vakolatli prokurorlar tomonidan yuqori e’tiborni talab etadi.
Prokuratura organlariga sud ijrochilarining harakatlari yoki harakatsizligi ustidan shikoyat
kelib tushsa, prokuratura xodimlari tegishli mansabdor shaxsni chaqirtirib holat yuzasidan
tushuntirish berishni talab qilishga haqli. Agar sud ijrochisi uzrli sababalarsiz prokurorning
chaqiruvi bo‘yicha prokuratura organiga yetib kelmasa, Rossiya Federatsiyasi Ma’muriy
javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 17-moddasi 7-qismiga binoan, unga nisbatan ma’muriy
javobgarlik yuzaga keladi. Vakolatli prokuratura xodimlari ijro ishi yuritish yuzasidan kelib
tushgan shikoyatlarning mazmuniga qarab, sud ijrochilaridan ijro ishi yuritish materiallarnini
tekshirish uchun talab qilib olishga haqli. Sud ijrochilari tomonidan talab qilingan materiallarni
o‘z vaqtida taqdim etmaslik yoki prokurorning tekshiruv o‘tkazishiga qarshilik ko‘rsatish ham o‘z
navbatida ularga nisbatan ma’muriy javobgarlik ishi qo‘zg‘atilishiga sabab bo‘ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
743
Ijro ishi yuritish sohasida ish hajmining ko‘pligi va ijro materiallari turli bosqichlarda ijro
etilishi tufayli sud ijrochilari tomonidan tez-tez qonun buzish holatlari kuzatiladi. Ijro ishi yuritish
ishtirokchilari o‘z manfaatlarini himoya qilish maqsadida, sud ijrochisining chiqargan noqonuniy
hujjatlariga, harakatlariga yoxud harakatsizliklariga nisbatan sud ijrochilarining hududiy
boshqarmalariga, prokuratura organlariga va sudga 10 kunlik muddat davomida shikoyat qilishlari
mumkin. Bundan tashqari prokuratura organlari ham sud ijrochilari tomonidan chiqarilan har
qanday qonunga zid ravishda chiqarilgan hujjatga nisbatan protest keltirish vakolatga ega. Shu
o‘rinda aytib o‘tish joizki, ijro ishi yuritish ishtirokchilarining bildirgan shikoyatlariga nisbatan
prokuror tomonidan keltirilgan protest qonun buzilishini bartaraf etishda samaraliroq natija beradi.
Prokuror tomonidan keltirilgan protestning samarasi yuqorilini asosiy sharti uni o‘z vaqtida
qo‘llanilishida ko‘rinadi. Prokuratura organlari qonunda belgilangan asoslarga ko‘ra sud
ijrochilarining hududiy boshqarmalari hamda bo‘limlarida tekshiruvlar o‘tkazishlaridan oldin, sud
ijrochilarining harakatlari ustidan kelib tushgan shikoyatlar bilan tanishib, ularni tahlil qilishlari
lozim. Bu bilan prokuror o‘zi o‘tkazmoqchi bo‘lgan tekshiruvining hajmini, mazmunini aniq
belgilab olishi mumkin. Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etishda qonunlarga rioya
etilishini tekshirish davomida prokuratura xodimlari quyidagilar bilan tanishib chiqishlari zarur.
– murojaatlarni ro‘yxatga olish jurnali;
– ijro ishi yuritishni ro‘yxatga olish jurnali;
– ijro ish yuritish jurnali;
– voyaga yetmagan farzandalr uchun zarur bo‘lgan summalarni undirish jurnali;
– jarimalarni ro‘yxatga olish jurnali;
– sud ijrochilarining tashkiliy bo‘limlaridagi depozit summalarini ro‘yxatga olish jurnali;
– sud ijrochilariga federal hukumat tomonidan berilgan rag‘batlantirishlarni qay etish
jurnali.
O‘zbekistondan farqli ravishda Rossiyada sud ijrochilari maxsus kiyim kiyib, o‘qotar
quroldan foydalanishadi. Lekin shunday bo‘lsada, sud ijrochilari qonun doirsidan chetga chiqib,
ijro shi yuritishda qatnashuvchi shaxslarga jismoniy kuch ishlatishlari va qurol bilan tahdid
qilishlariga yo‘l qo‘yilmaydi. Agar sud ijrochisi ijro ishi yuritish davomida maxsus quroldan
o‘zgalar manfaatlariga zid ravishda foydalansa, holat yuzasidan albatta vakolali prokuroning
tekshiruv o‘tkazishi zarur bo‘ladi.
1
1
uristinfo.net/prokurorskij-nadzor/207-prokurorskij-nadzor pod-red-jue-vinokurova/5130-prokurorskij-nadzor-za-
ispolneniem-zakonov-sudebnymi-pristavami/html
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
744
Qozog‘iston Respublikasida ijro ishi yuritish Qozog‘iston Respublikasining
Konstitutsiyasi, Fuqarolik prosessual kodeksi, “Ijro ishi yuritish va sud ijrochilarining maqomi
to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa qonun hujjatlari asosida tartibga solinadi. Qozog‘iston
Respublikasida ham O‘zbeksiton Respublikasidek ijro ishi yuritish sohasida sud ijrochilari va
boshqa shaxslar tomonidan qonunlarga rioya etilishi ustidan samarali prokuror nazorati
o‘rnatilgan.
Ijro ishi yuritish sohasiga oid Qozog‘iston Respublikasi Bosh prokurorining “Ijro ishi
yuritishning qonuniyligi bo‘yicha prokuror nazoratini tashkil etish to‘g‘risida”gi 2011-yil 18-
yanvarda qabul qilingan 188-sonli burug‘i mavjud. Ushbu buyruqqa asosan, vakolatli
prokurorlarning asosiy vazifasi jismoniy va yuridik shaxslarning konstitutsiya va qonunlarda
belgilangan huquqlarini amalga oshirishda, davlat va jamiyat manfaatlarini himoya qilishda
qonunlarga rioya etilishini ta’minlash hamda sohada kelib chiqishi mumkin bo‘lgan qonun
buzilishlarini oldini olishdan iborat.
Qozog‘iston Respublikasi Bosh prokuraturasining Departamenti, viloyat prokurorlari,
Astana va Almata shahar prokurorlari, tuman va tumanlarga tenlashtirilgan prokuraturalar hamda
harbiy va boshqa ixtisoslashtirilgan prokuraturalarijro ishi yuritish sohasida doimiy va samarali
nazoratni olib boradilar. Prokuratura organlari tegishli tartibda tekshiruvlar o‘tqazish yo‘li bilan
ijro etilishi lozim bo‘lgan sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etishga vakolatli
bo‘lgan organlar va ularning hududiy bo‘limlari bilan bir qatorda xususiy sud ijrochilari tomonidan
qonuniy tartibda ijro etilishi yuzasidan tizimli tahlil qilib borishadi.
Qozog‘iston Respublikasida ijro ishi yuritishni qonuniyligini ta’minlashda prokuratura
organlarining asosiy yo‘nalishlari quyidagilar hisoblanadi:
–sog‘ligi yoki yoshiga ko‘ra himoyaga muhtoj bo‘lgan, o‘z huquqlarini mustaqil ravishda
amalga oshira olmaydigan shaxslarning huquq va manfaatlarini amalga oshirish qoidalariga rioya
etilishi ustidan nazorat qilish;
–sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etishga vakolatli bo‘lgan organlarning
mansabdor shaxslari tomonidan amalga oshiriladigan ijro harakatlarini aniq va bir xilda
qo‘llanilishi ustidan nazorat olib borish;
–ijro ishi yuritishga vakolatli bo‘lgan mansabdor shaxslarning harakatlari yoki
harakatsizliklari ustidan kelib tushgan shikoyatlarni nazorat qilish;
Prokuror nazorati faoliyatini amalga oshirish davomida qonun buzilish holatlari aniqlansa,
ushbu qonun buzilish holatini keltirib chiqargan sud ijrochilariga nisbatan qonunda belgilangan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
745
tartibda javobgarlik ta’sir choralari qo‘llaniladi. Masalan, ma’lum bir sud ijrochisi tomonidan ijro
ishi yuritish jarayonida noqonuniy tartibda qaror qabul qilinganligi aniqlansa, prokuror ushbu
qarorni bekor qilish haqida davlat yoki xususiy sud ijrochisining rahbariga protest keltiradi.
Agarda ijro ishi yuritish noqonuniy asoslarga ko‘ra to‘xtatilgan bo‘lsa, prokuratura organlari uni
darhol ijroga tiklash va ijro etish bo‘yicha choaralar ko‘radi. Shu bilan birgalikda ijro ishi yuritish
sohasida aniqlangan qonun buzilish holatlariga qarab, boshqa prokuror nazorati hujjatlari ham
qo‘llanilishi mumkin.
Qozog‘iston Respublikasining viloyat prokurorlari, Astana va Alamata shahar prokurorlari
prokuror nazoratining holatini, odil sudlovni amalga oshirilishining qonuniyligini, ijro hujjatlarini
ijro etishda sud ijroichilari tomonidan qonunlarga rioya etilishi ahvolini tahlil qilib, keyingi
hisobot davrining 7-kuniga qadar Bosh prokuraturaga axborot topshiradilar. Yil natijalari bo‘yicha
qonuniylik holati yuzasidan esa umumlashtirishlar tayyorlanadi va ushbu umumlashtirish
ma’lumotlari keyingi yilning 7-yanvar kunigacha Qozog‘iston Respublikasi Bosh prokuraturasiga
taqdim etiladi.
2
Ukrainada ham Qozog‘iston Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi singari sud hujjatlari
va boshqa organlar hujjatlarini ijro etishda qonunlarga rioya etilishini ustidan prokuror
nazoratining o‘rnatilgani bu boradagi qonunuchilikni rivojanganidan dalolat beradi.
Ukraina qonunchiligiga binoan sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etishda
qonunlarga rioya etilishi ustidan prokuror nazoratini amalga oshirish davrida prokuratura organlari
tomonidan aniqlangan har bir qonundan tashqar holat tegishli tartibda javobgarlikni keltirib
chiqaradi. Prokuratura organlarining asosiy maqsadi va vazifasi bo‘lib, sud hujjatlarini ijro etishga
vakolatli bo‘lgan shaxslar faoliyatini tekshirish, qonun buzilish holatlarini, ularni keltirib
chiqargan shart- sharoitlarni o‘rganish va baratraf etishga doir zaruriy chora-tadbirlarni ko‘rish
hisoblanadi.
3
Belorussiyada sud qarorlarini qonunga muvofiqligi va ularni ijro etishda qonunlarga rioya
etilishi ustidan nazorat olib borish prokuror nazoratining alohida bir yo‘nalishi bo‘lib, ushbu
yo‘nalish barcha sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligini tekshirishga yo‘naltirilgan.
Prokuratura organlarining nazorat predmeti xo‘jalik, fuqarolik va jinoyat sudlari tomnidan
https://tengrinews/kz/zakon/generalnaya -prokuratura-respubliki kazahstan/sud/id-V1000006737/
3
.http://pravo-ukraine/org/ua/gos-organy-sluzhba/zakon-o-prokurature/12841-prokurorskij-nadzor-za-soblyudeniem-
zakonov-v-ukraine-ststya-1
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
746
chiqarilgan sud qarorlari va xo‘jalik sudining apellatsiya instansiyasi qarorlarini qonunga
muvofiqligini tekshirish hisoblanadi.
Prokuror nazoratining asosiy vazifalari quyidagilar:
– fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini, davlat va jamiyat manfaatlarini
himoyasini ta’minlash;
– iqtisodiy sohada qonunchilikni ta’minlash va huquqbuzarliklarni oldini olish;
–
sud qarorlari va ajrimlarini ijro etishda qonunlarga rioya etilishini ta’minlash.
Alohida ta’kidlab o‘tish joizki, O‘zbekistondan farqli ravishda Belorussiyaning
“Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunida sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etilishi
ustidan nazorat prokuror nazoratining asosiy yo‘nalishlari qatoridan o‘rin olgan.
4
Italiyada “Sud tuzilishi to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq prokuratura organlari qonunlarni
amalga oshirilishi ustidan nazorat olib boradi va davlat manfaatlarini himoya qiladi. Shu bilan
birgalikda sud qarorlarini to‘g‘ri va samarali ijrosi ustidan prokuror nazoratini tashkillashtiradi.
Italiyaning prokuratura organlari sud hokimiyati tarkibiga kiradi. Ijro ishi yuritish to‘g‘risidagi
masalalar Italiya fuqarolik prosessual kodeksi bilan tartibga solinadi. Ushbu kodeksning 474-
moddasiga ko‘ra, majburiy ijro etish asoslari, ijro varaqasi ijroga topshirilgan paytdan boshlab
yuzaga keladi. FPKning ikkinchi bo‘lim ikkinchi bobi majburiy musodara qilishga oid masalalarga
bag‘ishlangan bo‘lib, majburiy musodara qilish jarayonida qonunlarga rioya etilishi ustidan
nazorat sudlar tomonidan amalga oshiriladi. Italiyada mavjud bo‘lgan “Ijro ishi yuritish
to‘g‘risida”gi Qonun jamiyatda o‘rnatilgan huquqiy odat normalarini aks ettiradi. Sud ijrochilari
ijroga taqdim etilgan ijro hujjatiga asosan band solinishi mumkin bo‘lgan mulk miqdorini belgilash
va debitorning shaxsiga oidma’lumotlarni o‘rganish huquqiga ega. Sud ijrochilari ijro ishi yuritish
jarayonida taraflarning manfaatlariga ziyon yetkazmasliklari hamda jamiyatda mavjud bo‘lgan
qonun normalariga qat’iy tartibda rioya etishlari lozim.
5
Fransiyada prokuraturaga oid normalar 1958-yilda qabul qilingan Jinoyat prosessual
kodeksida o‘z aksini topgan. Bu normalar sudda prokurorning mustaqil ishtirokini belgilab beradi.
Fransiyaning prokuratura organalari ijro hokimiyatining vakillari hisoblanadi. Sud qarorlarini ijro
etishda qonunlarga rioya etilishini ta’minlash jarayonida prokurorlarning ahamiyati katta.
Sud qarorlarini ijro etish asoslari Fransiyaning JPK, FPK va 1991-yil 9-iyulda qabul
qilinib, 1992-yildan kuchga kirgan “Ijro ishi yuritish to‘g‘risida”gi qonun bilan mustahkamlangan.
4
bargu/by/1183-nadzor-za-sootvestviem-zakonu-sudebnyh-postanovleniy-a-takzhe-soblyudeniem-zakonodatelstva-
pri-ih-ispolnenii/html
5
http://www.pravo.vuzlib.su/book-z1299-page-82.html
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
747
Sud ijrochilari majburiy ijro choralarini qo‘llash orqali ijro hujjatlarida keltirilgan talablarlarni ijro
etilishiga ko‘maklashadilar. Ijro hujjatlari sud ijrochilari bilan bir qatorda Fransiya Bosh prokurori
va unga bo‘ysinuvchi prokurorlar, polisiya ofiserlari hamda komandirlar tomonidan ham ijro
etilishi mumkin. Sud ijrochisi huquqiy maqomiga ko‘ra, o‘zida mustaqil harakat qiluvchi davlat
xizmatchisi bo‘lgan shaxs elementlarini mujassam etadi. Lekin har bir sud ijrochisi ijroi ishi
yuritishni amalaga oshirish davomida Respublika prokurorlarining bo‘ysinuvida bo‘ladi. Sud
ijrochilari Fransiya Adliya vazirining buyrug‘iga asosan o‘z lavozimlariga tayinlanadilar. Sud
ijrochilarini tayinlashda hududiy prokuratura organlari prokurorlarining xulosalari muhim
ahamiyat kasb etadi. Prokuratura organalari sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro
etilishi ustidan nazorat olib borish bilan bir qatorda murakkab ijro ishi yuritish jarayonlarida sud
ijrochilariga ko‘maklashishlari mumkin.
6
AQSHda sud qarorlarini ijro etilishi ustidan nazorat.
AQSHda davlat hokimiyati tizimida attorneylik xizmati instituti faoliyat yuritadi. Ularning
o‘z vakolatlari doirasida amalga oshiradigan harakatlari bizdagi prokuratura organlari funksiyalari
bilan o‘xshash. Shuning uchun ham AQSHdagi attorneylarni prokurorlar deb atashimiz mumkin.
Ularning Yevropa va MDH davlatlari xususan O‘zbekistondagi prokurorlardan farqi attorneylar
nazorat funksiyalariga ega emas. Attorneylarning belgilangan vakolatlari qatorida sud qarorlarini
ijro etish masalasi ham mavjud. Attorneylar prokurorlar kabi nazorat funksiyasiga ega
bo‘lmasalarda sud qarorlarini ijro etilishi yuzasidan tekshiruvlar olib borib, sud ijrochilari
tomonidan chiqarilgan noto‘g‘ri hujjatlarni bekor qilish va ularga nisbatan ta’sir choralarini
qo‘llash vakolatiga egadurlar.
AQSHda attorneyik xizmati bilan bir qatorda sheriflar ham faoliyat yuritadilar. Ular
o‘zlarining hududiy uchastkasida huquqiy tartibotni o‘rnatibgina qolmay, o‘zini o‘zi boshqarish
mahalliy organlarning farmoyishi va sud qarorlarini bajarilishini ta’minlaydi. Bu bir tomondan
bizning uchastka nozirlaridan farqli ravishda:
–sud qarorlarini bajarilishini (o‘z hududida) ta’minlaydi;
–ijroiya organining quyi vakili hisoblanadi;
–shu hududni tinchligi, jinoyatchilikdagi holat, xavfsizlikni boshqaradi va boshqa
masalalar bo‘yicha yuqori turuvchi organlarga xabar beradi.
7
6
Мухамеджанов Э.Б. Прокуратура в зарубежных странах. Учебник. –Алматы: «Нур-пресс», 2005. – 9 с.
7
A.T.Allamuratov, J.A.Rahmanov.Xorijiy mamlakatlarda prokuratura. O‘quv-qo‘llanma. Mas’ul muharrir: yu.f.n.
O.M.Madaliyev. –T.: TDYUI nashriyoti, 2007. –34-35 bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
748
Angliyada ijro ishi yuritish fuqarolik prosessining oxirgi yakunlovchi bosqichi hisoblanadi.
Anliyada sud qarorlarini ijro etilishi ustidan fuqarolik sudlari nazorat olib boradilar. Angliyada
ham AQSHdagi singari prokurorlik lavozimi mavjud emas. Anliyadagi sud nazoratini ikki xil
ko‘rinishi mavjud. Birinchisi nazorat tartibidagi sud kontroli, ikkinchisi ma’muriy kontrol.
Nazorat tartibidagi kontrolni amalga oshirilishidan asosiy maqsad – majburiy ijro etish
organlarining moddiy va prosessual huquqlarini rioya etilishi va ularni to‘g‘ri qo‘llanishini nazorat
qilishdan iborat.
Angliyada majburiy ijro harakatlari undiruvchining rahbariy ahamiyatga ega bo‘lgan
yo‘riqnomasi asosida amalga oshiriladi. Bu vaziyatda sherif yoki baylif undiruv choralarini
ko‘rishga yo‘naltiriladi. Sheriflar Angliyada sud ijrochilari hisoblanadi. Angliyadagi sud amaliyoti
jarayonida shu narsa o‘rganilganki, sherif o‘zining o‘rinbosari va xatto qo‘l ostidagi har bir xodimi
tomonidan sodir etilgan huquqbuzarlik harakatlari uchun javobgar bo‘ladi hamda ularning
harakatlari yuzasidan sudda javob beradi. Aynan shu sababli sheriflar sud qarorlarini ijro etilishida,
xodimlari tomonidan huquqbuzarlik harakatlari sodir etilishini oldini olish maqsadida ichki
nazoratni ta’minlaydi.
8
Xulosa.
Jinoyat ishlari bo‘yicha sud qarorlarini ijro etish, ayniqsa mulkiy undiruv
masalalarida, turli mamlakatlarda samarali tizimlar joriy etilgan bo‘lib, davlatlar ushbu masalani
tartibga solish uchun o‘ziga xos mexanizmlardan foydalanadilar va ularning tajribasi quyidagi
xorijiy tajribadan kelib chiqib asosiy xulosalarda umumlashtirilishi mumkin:
1. Mustaqil va samarali ijro tizimini yaratish – davlat tizimidan alohida faoliyat yurituvchi
ijro organlari samaradorlikni oshiradi.
2. Ijro jarayonlarini raqamlashtirish va avtomatlashtirish – bu vaqt va resurslarni tejashga
yordam beradi.
3. Xalqaro hamkorlik va transchegaraviy moliyaviy razvedka tizimlarini rivojlantirish –
jinoyatchilar tomonidan aktivlarni yashirishning oldini oladi.
4. Musodara qilingan mol-mulkni davlat manfaatlariga yo‘naltirish – jamiyat uchun foydali
dasturlarni moliyalashtirish imkonini beradi.
5. Ijro tizimining moliyaviy mustaqilligini ta’minlash – korrupsiya va byurokratiyaning
oldini oladi.
6. Jamoatchilik nazorati va shaffoflikni oshirish – fuqarolar va fuqarolik jamiyati
ishtirokida ijro tizimining ochiqligini ta’minlaydi.
8
Мухамеджанов Э.Б. Прокуратура в зарубежных странах. Учебник. –Алматы: «Нур-пресс», 2005. – 14-15с.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
749
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston uchun ushbu tajribalarni, xususan, sud qarorlarini ijro
etish jarayonini samarali tashkil etish uchun raqamlashtirish, xalqaro hamkorlik, moliyaviy
razvedka va mustaqil nazorat tizimlari mahalliy qonunchilikka moslashtirib tatbiq etish ijro
tizimining samaradorligini oshirishga va mulkiy undiruv jarayonlarini takomillashtirishga va ijro
tizimining samaradorligini oshirishga xizmat qilishi mumkin.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent. 2023-yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasining «Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish
to‘g‘risida»gi qonuni. 258-II-son. 29.08.2001-yil.
3.
O‘zbekiston Respublika Prezidentining Sh.M.Mirziyoyevning “Sud-huquq sohasini yanada
takomillashtirish hamda odil sudlov samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
PF 6034-son farmoni. 2020-yil.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi (2019-yil 1-aprelgacha bo'lgan o'zgartish va
qo'shimchalar bilan. lex. uz).//www.lex.uz.
5.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi: Rasmiy nashr. - T., 2019.-672 b.
6.
Niyozova S.S., Xaydarov Sh.D. Jinoyat-ijroiya huquqi moduli tushunchasi, predmeti va
prinsiplari. O'quv qo'llanma. / Mas'ul muharrir: B.B. Xidoyatov - T.: TDYU nashriyoti,
2020. - 80-b.
