574
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA JISMONIY SHAXSLARDAN OLINADIGAN
DAROMAD SOLIG‘INING BUDJETIDAGI SALMOG‘I
Tojiboyeva Odinaxon Bahromjon qizi
Oʻzbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi tinglovchisi.
e-mail:
odinaxontojiboyeva95@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14684688
Annotatsiya. Ushbu Maqolada O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimi, soliq qonunchiligiga
kiritilgan o‘zgatirishlar ko‘rsatib o‘tilgan. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i,
uning 2022-2023-yillardagi o‘zgarish ko‘rsatkichlari muallif tomonidan o‘rganilgan. Xorijiy
mamalakatlar soliq tizimi bilan iqtisodiy-tahliliy taqqoslash yo‘llari yoritib berilgan..
Tayanch soʻz va iboralar: rezident, mulkiy daromadlar, moddiy naf, davlat budjeti, soliq
tizimi, daromad solig‘i.
AMOUNT OF PERSONAL INCOME TAX IN THE REPUBLIC BUDGET OF
UZBEKISTAN
Abstract. The article describes the tax system of the Republic of Uzbekistan, the changes
made to the tax legislation. The personal income tax and its change indicators for 2022-2023 were
studied by the author. Ways of economic-analytical comparison with the tax system of foreign
countries are highlighted.
Keywords: resident, property income, material benefit, state budget, income tax.
ДОЛЯ ПОДОХОДНОГО НАЛОГА В БЮДЖЕТЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
Аннотация. В статье описывается налоговая система Республики Узбекистан,
изменения, внесенные в налоговое законодательство. Автором изучен налог на доходы
физических лиц и показатели его изменения за 2022-2023годы. Выделены пути экономико-
аналитического сопоставления с налоговой системой зарубежных стран
Ключевые слова: резидент, имущественный доход, материальная выгода,
государственный бюджет, подоходный налог.
Kirish.
Har qanday davlatning iqtisodiy rivojlanishida soliq tizimi muhim richag bo‘lib
hisoblanadi.
Boisi, davlat uchun budjet daromadlarining asosiy manbai soliqlar orqali shakllanadi.
Davlat faoliyatining barcha yo‘nalishlarini mablag‘ bilan ta’minlashning asosiy
manbalaridan biri davlat ustuvorligini amalga oshirishning iqtisodiy vositasi soliqlardir.
Amaldagi soliq tizimizdagi 9 ta soliq turi mavjud bo‘lib, bulardan har birining ulushi davlat
budjeti parametrlarida alohida aks ettiriladi.
575
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Misol uchun birgina jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘iga e’tibor beradigan
bo‘lsak, qanday tartibdagi aholi qatlami ushbu soliq to‘lovchilari hisoblanadi degan savol
tug‘iladi.
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ining to‘lovchilari deb quyidagilar e’tirof
etilishi quyidagi ikki holatda amalga oshiriladi. Bular:
1) O‘zbekiston Respublikasining rezidentlari bo‘lgan jismoniy shaxslar;
2) O‘zbekiston Respublikasidagi manbalardan daromad oluvchi O‘zbekiston
Respublikasining norezidenti bo‘lgan jismoniy shaxslar hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida davlat budjeti tushumlarining asosiy manbalaridan biri
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i hisoblanadi. Ushbu soliq turi davlatning ijtimoiy
va iqtisodiy dasturlarini moliyalashtirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, uning ulushi davlat
moliyaviy barqarorligining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri sifatida qaraladi. Mazkur maqola
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ining davlat budjetidagi salmog‘ini tahlil qilish va
ushbu yo‘nalishda mavjud muammolarni aniqlashga qaratilgan.
Soliq to‘lovchi sifatida ro‘yxatdan o‘tish uchun O‘zbekiston Respublikasining soliq
rezidenti bo‘lishi va tegishli maqomi o‘ziga nisbatan belgilangan soliq davri boshlanadigan yoki
tugaydigan har qanday ketma-ketlikdagi 12 oylik davr davomida 183 kalendar kundan ko‘proq
muddat O‘zbekiston Respublikasidasi hududida faoliyat olib borishi talab etiladi. Soliq to‘lovchi
sifatida ro‘yxatdan o‘tgan har qanday jismoniy shaxsning soliq solish obyekti safatida o‘rtacha
har oy mobaynida oladigan daromadlaridan davlat budjetiga undiriladi hamda soliq bazasi har
bir soliq solish obyekti bo‘yicha alohida aniqlanadi.
Adabiyotlar sharhi.
Iqtisodchi olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga asoslanib, jsimoniy shaxslardan
olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha o‘rganilgan tadqiqotlarga to‘xtalib o‘tsak.
Liu Huaning (2015) ta’kidlashicha, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i
to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq sifatida, soliq salmog‘i yuqori bo'lganligi sababli, rezidentlarning iste'mol
xatti-harakatlariga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatishini aniqladi.
Gentry va Hubbard (2002) olib brogan ilmiy izlanishlari davomida tobora progressiv soliq
ostida yuqori harakatchanlikka erishish ehtimolini o‘rganishdi. Xususan, mualliflar yuqori soliq
stavkalari va soliq stavkalarining progressivligini oshirish sharoitida yaxshiroq ishga o‘tish
ehtimolini o‘rganib chiqdilar. Mualliflar iqtisodiy tadqiqotlar milliy byurosining soliq
modellashtirish dasturi TAXSIM dan, jumladan, uy xo‘jaligining kelajakdagi mumkin bo‘lgan
marjinal soliq stavkasi va soliq tizimining progressivligi o‘zlarining soliq o‘zgaruvchilari
o‘lchovlarini yaratish uchun foydalanishdi. Tadqiqot federal va shtat daromad solig‘i to‘lovlari
576
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
bilan bir qatorda federal va shtat hukumatlarining turli marjinal daromad solig‘i stavkalarini
o‘z ichiga oladi.
1
Tae-hwan Rhee (2012) ta’rifiga ko‘ra daromad solig‘ining progressivligi va yalpi ishlab
chiqarish o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganib chiqdi. Muallifning tadqiqoti faqat nazariyaning o‘zi
soliq tizimining progressivligi daromadlar tengligining oshishiga olib keladimi yoki yo'qligini
aniqlay olmaydi, degan kuzatishi bilan turtki bo‘ldi. Uning fikricha, bu masala, albatta,
empirikdir, chunki munosabatlar boshqa narsalar qatori daromad taqsimoti, turli daromad
guruhlari mehnat taklifining egiluvchanligi, migratsiya va tejash yoki iste’mol qilish moyilligiga
bog‘liq degan xulosaga kelgan.
2
Eremenko (2019) ning dissertatsiya tadqiqotida daromadni soliqqa tortishda adolat
tushunchasi va milliy soliq tizimini takomillashtirishga ta’sirini baholash kerak degan fikrni ilgari
surgan.
Weller and Rao (2010) olib borgan tadqiqotlari natijasida iqtisodiy barqarorlikni
oshirishda progressiv daromad solig‘i siyosatining rolini baholadilar.
Hartman (2002) O‘yin nazariyasi tahlili asosida progressiv soliqqa tortish iqtisodiy
samaradorlikni oshirishimumkin bo'lgan mexanizmlarni o‘rganishga harakat qildi. Tadqiqot
shuni ko‘rsatdiki, soliq stavkalarining progressiv tuzilishi kuchli manfaatdorguruhlar tomonidan
ijaraga olish faoliyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Bundan tashqari, qog‘oz progressiv soliqqa
tortish iqtisodiy samaradorlikni oshiradigan ko‘proq ijtimoiy ishlab chiqarish faoliyatiga yordam
berishi mumkinligini ko‘rsatadi
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolani shakllantirishda daromad solig‘i bo‘yicha qiyosiy tahlil metodikasidan
foydalanilgan bo‘lib, xorijiy mamlakalarning soliq tizimi bilan taqqoslab o‘rganilgan. Qolaversa,
analiz, sintez, induksiya, deduksiya metodlariga tayanilgan holda, tadqiqot olib borilgan va yakuni
bo‘yicha xulosa va takliflar shakllantirilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Hozirda mamlakatimizda O‘zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksining 381-moddasi 1-
qismiga muvofiq jismoniy shaxsning daromadlariga 12 foizlik soliq stavkasi bo‘yicha soliq
solinadi. Yangi tahrirdagi Soliq kodeksining 393-moddasi 1-qismiga asosan O‘zbekiston
Respublikasi rezidentlari bo‘lgan jismoniy shaxslarning deklaratsiya asosida soliq solinadigan
daromadlariga quyidagilar kiradi:
1)
mehnatga haq to‘lash tarzidagi daromadlar;
1
https://taxfoundation.org/income-taxes-affect-economy/
2
https://www.aeaweb.org/conference/2013/retrieve.php?pdfid=394
577
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
2)
mulkiy daromadlar;
3)
moddiy naf tarzidagi daromadlar;
4)
boshqa daromadlar. Boshqa hollarda daromadlarni soliqqa tortish qonunchilikka
xilof hisoblanadi.
Yuqoridagi ma’lumotlarga muvofiq daromad solig‘ini to‘lash tartibi daromad manbaidan
yoki daromadlar to‘g‘risidagi deklaratsiya asosida amalga oshiriladi. Deklaratsiya taqdim etishdan
maqsad daromad oladigan jismoniy shaxslar qo‘shimda ish joyiga ega bo‘lsa, mulkni ijaraga
berish, mol-mulkni sotish, O‘zbekiston hududidan tashqarida olingan daromadlar evaziga soliq
davrining 1-aprelidan kechiktirmagan tartibda o‘zi istiqomad qilib turgan soliq inspeksiyasiga
taqdim etishi so‘raladi.
Daromad solig‘ini rivojlangan mamlakatlar misolida tahlil qiladigan bo‘lsak Germaniyada
amaldagi soliq tizimida daromad solig‘i progressiv ya’ni o‘sib boruvchi shkalarda hisoblanadi.
Jismoniy shaxsning daromadiga soliq solish progressivdir. Boshqacha qilib aytganda,
daromad qancha ko‘p bo‘lsa, to‘lanadigan soliq stavkasi shunchalik yuqori bo‘ladi. 2023 yilda
Germaniyada jismoniy shaxslar uchun soliq stavkalari 14%-45% ni tashkil qiladi.
Turmush qurmaganlar 277 825 evrodan yuqori daromad solig‘i bo‘yicha 45% miqdorida
to‘laydilar.
1-jadval
Germaniyada shaxsiy daromad solig‘i stavkalari, 2023-yil
3
Soliq
Soliq bazasi €
0
10 347 gacha
14%-24%
10,909-15,999
24%-42%
16 000-62 809
42%
62,810-277,825
45%
277 826 va undan yuqori
Daromad solig‘iga qo‘shimcha tarzda barcha jismoniy shaxslar va biznes solig‘i
to‘lovchilari biznes daromadlari uchun, jamoat a’zolari esa 8% -9% miqdorida cherkov solig‘ini
to‘laydilar. Angliya davlatida daromadlar Germaniya soliq qonunchiligidan biroz farqli ravishda
quyidagi 2-jadvalga muvofiq 4 toifaga ajratilgan. Ularda shaxsiy nafaqalar yevrogacha
0% stavkada soliq solinmaydi. Asosiy stavkada ya’ni o‘rtacha daromad solig‘i 20% dan boshlab
daromad oshib borgani sari o‘sib boruvchi stavkada 0%, 20% , 40%, 45% gacha soliqqa tortiladi.
2-jadval
3
https://www.worldwide-tax.com/germany/germany-taxes.asp=
578
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Angliyada daromad solig‘i stavkalari va ko‘rsatkichlari
4
Band
Soliq solinadigan
daromad
Soliq stavkasi
Shaxsiy nafaqa
12 570 funt
sterlinggacha
0%
Asosiy stavka
12 571 funt sterlingdan
50 270 funtgacha
20%
Yuqori stavka
50 271 funt sterlingdan
125 140 funtgacha
40%
Qo‘shimcha stavka
£ 125,140 dan ortiq
45%
Angliyada soliq qonunchiligiga muvofiq joriy etilgan soliqlar bir yil ya’ni joriy soliq yili
2023-yil 6-apreldan 2024-yil 5-aprelgacha amal qiladi. Keyingi yildan boshlab soliq bazasi
boshqatdan joriy qilinadi. Agarda Angliyada 125,140 funtsterlingdan ortiq soliqqa tortiladigan
daromad mavjud bo‘lsa, fuqaroga shaxsiy nafaqa to‘lanmaydi. AQSh bilan solishtirib tahlil
qiladigan bo‘lsak, dunyoda murakkab soliq tizimi mavjud davlatlardan biri hisoblanadi. Ularda
federal soliqlar undirladi hamda AQSh konstitutsiyasiga muvofiq soliqlar shtatlardaning
o‘zlaridan kelib chiqqan holda joriy qilinadi yoki bekor qilinadi. Endi, quyidagi 2024-yilda
topshirilishi kerak bo‘lgan 2023 soliq yili uchun soliq stavkalari jadvaliga qaraydigan bo‘lsak:
3-jadval
2023 yil uchun AQSh Federal daromad solig‘i to‘plami (to‘ldirishning oxirgi muddati:
2024-yil 15-aprelgacha)
5
Uylanmagan
Turmush
qurganlar
birgalikda ariza
berganlar uchun
Turmush
qurganlar alohida
ariza berganlar
uchun
Uy xo‘jaligi
boshlig‘i
10%
$0 –$11,000
$0 –$11,000
$0 –$11,000
$0 –$15,700
12%
$11,001-44,725
$22,001-89,450
$11,001-44,725
$15,701-59,850
22%
$44,726 -95,375
$89,451-90,750
$44,726 -95,375
$59,851-95,350
24%
$95,376-182,100
$190,751-364,200
$95,376-182,100
$95,350-182,100
4
https://www.gov.uk/income-tax-rates
5
https://www.semanticscholar.org/paper/Macroeconomic-Effects-of-Progressive-Taxation-
579
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
32%
$182,101-
$231,250
$364,201-
$462,500
$182,101-$231,250
$182,101-
231,250
35%
$231,251-
$578,125
$462,500-
$693,750
$231,251-$346,875
$231,251-
578,100
37%
$578,126+
$693,751+
$346,876+
$578,101+
Boshqa federal davlatlar singari AQSh da ham soliqlar o‘sib boruvchi stavkada
qo‘llaniladi.
Ularda soliqqa tortishning o‘ziga xos uslublaridan biri soliq to‘lovchjilar daromadi hajmi
bilan birgalikda oilaviy holati, lavozimiga qarab soliqqa tortilar ekan. Biroq, Rhee va
boshalarning tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, AQShning har bir shtatida o'rtacha soliq stavkasi va
daromad solig’ning progressivligi 1979-2004 yillar davomida olib borilgan kuzatishlar natjasida
progressivlik indeksining 0,01 ga oshishi yalpi davlat mahsulotini 0,5 foiz punktga kamayishiga
olib kelishi ma’lum bo’ldi.
6
Markaziy Osiyo mamlakatlaridan O‘zbekiston bilan chegaradosh bo‘lgan mamlakatlarda
soliq tizimi, soliqqa tortish mexanizmi bilan tanishib chiqadigan bo‘lsak:
Qozog‘istonda soliq rezidentlari butun dunyo bo‘ylab daromadlari bo‘yicha soliqqa
tortiladilar, soliq norezidentlari esa faqat Qozog‘istondan olingan daromadlariga soliqqa tortiladi.
Umumiy soliq stavkasi 10%.
Turkmanistonda rezidentlar odatda butun dunyo bo‘ylab daromadlari, jumladan,
ovqatlanish, uy-joy, boshqa joyga ko‘chib o‘tish kabi naqd nafaqalar uchun soliqqa tortiladi.
Umumiy soliq stavkasi 10%.
Qirg‘izistonda soliq rezidentlari bo‘lgan fuqarolar butun dunyo bo‘ylab daromadlaridan
soliqqa tortilishi kerak. Soliq maqsadlarida rezident bo‘lmagan Qirg‘iziston fuqarolari va chet el
fuqarolari faqat Qirg‘izistondagi daromadlariga soliq solinadi. Ko‘p turdagi daromadlar uchun
solinadigan soliq stavkasi umumiy 10%.
Tojikistonda norezident jismoniy shaxslarning daromadlaridan soliq solinadi. Soliq
solish, birinchi navbatda, ushlab qolish orqali amalga oshiriladi. Biroq, ayrim cheklangan hollarda,
norezident shaxslar o‘z-o‘zini baholashni talab qiladi. Muayyan shartlarda yoki ikki tomonlama
soliq toʻgʻrisidagi shartnoma qoidalari mavjud boʻlganda, norezident jismoniy shaxslar
Tojikistonda soliq solishdan ozod qilinishi mumkin. Shaxsiydaromad solig‘i stavkalar
rezidentning asosiy ish joyidagi shaxsiy chegirma summasidan ortiq soliq solinadigan daromadiga
12% stavka bo‘yicha soliq solinadi. Norezidentlarning mehnat daromadlari 20% miqdorida
6
Rhee/27c7e355a46239bf5cc5db85a9a3f7917799ab90#citing-papers
580
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
soliqqa tortiladi.Soliq solinadigan boshqa daromadlar, sug‘urtalangan shaxs uchun ijtimoiy soliq
bundan mustasno, chegirmalarsiz 15% stavka bo‘yicha soliqqa tortiladi.
O‘zbekiston Respublikasida amalda qo‘llanilayotgan daromad solig‘i quyidagi 4-jadvalda
batafsil keltriib o‘tilgan.
4-jadval
O‘zbekiston Respublikasining rezidentlari bo‘lgan jismoniy shaxslar uchun soliq
stavkalari
7
Soliq solinadigan daromad
Soliq stavkalari
(%)
Ish bilan ta’minlangan daromad, ijara daromadi, kapital o‘sishi va
boshqalar
12
Rezidentlar uchun dividendlar va foizlar
5
Yuqorigi ma’lumotlardan ko‘rinib turindiki, Markaziy Osiyo mamlakatlarida joriy
qilingan daromad solig‘i o‘rtacha 10-12% ni tashkil etar ekan. Norezident jismoniy shaxslarning
O‘zbekistondagi manbalardan olinadigan shaxsiy daromadlariga quyidagi stavkalar bo‘yicha soliq
solinadi:
4-jadval
O‘zbekiston Respublikasining rezidentlari bo‘lgan jismoniy shaxslar uchun soliq
stavkalari
8
Soliq obyekti
Soliq
stavkalari,
(%)
1 Dividendlar va foizlar
10
2
Xalqaro tashishlarda transport xizmatlari taqdim etishdan olinadigan
daromadlar (fraxtdan olinadigan daromadlar).
6
3
Mehnat shartnomalari (kontraktlari) va fuqarolik-huquqiy xususiyatdagi
shartnomalar bo‘yicha olingan daromadlar
12
7
https://lex.uz/ O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi 31.12.2019_55-bob 381-modda
8
https://lex.uz/ O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi 31.12.2019_55-bob 382-modda
581
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Oldingi yillar bilan solishtirib ko‘radigan bo‘lsak, mamlakatimizda 2018-yilgacha soliqqa
tortish tartibi progressiv usulda qo‘llanilgan bo‘lsa, proposional stavkaga o‘tganimizdan keyin
budjetdagi tushumda sezilarli o‘zgarish qayd etildi.
Manbada ko‘rinib turibdiku, 2019-yildan boshlab davlat budjetiga qariyb 2 hissa ko‘p
soliqlar kelib tushgan. Qolaversa ushbu ko‘rsatkich yillar kesimida oshib bogan. YaIM dagi ulushi
ham 1,8 trln so‘mdan mos ravishda 2,6; 2,6 va 2,5 % ga oshgan.
Quyidagi (1-rasmda) tushumlar dinamikasi keltirilgan.
1-rasm. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i tushumi dinamikasi 2018-2021
yillar kesimida
9
Iqtisodiyot va moliya vazirligining O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti
daromadlarining
2022-yildagi
ijrosi bo‘yicha dastlabki natijalarito‘g‘risida bergan
ma’lumotlariga ko‘ra, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha tushumlar 2022-
yilda 24,3 trln so‘mni (shu jumladan, to‘lov manbaida ushlab qolinadigan soliq bo‘yicha –22,5
trln. so‘mni) tashkil etib, 2021-yilga nisbatan 5,4 mrld so‘mga yoki 28,4%ga oshgan. Bunda, qat’iy
belgilangan miqdorda jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha tushumlar 2022
yilda 393,3 mlrd so‘mni tashkil etib, 2021 yilga nisbatan 3,4 mlrd so‘mga yoki 0,9%ga kamaydi.
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha tushumlarning o‘sishiga bir
qator omillar ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Jumladan, budjet sektorida eng kam ish haqini 2021-yilga
nisbatan o‘rtacha14,7%ga oshirilishi hamda iqtisodiyotning barcha sektorlarida xodimlar soni
va mehnatga haq to‘lash fondini legallashtirib borilishi natijasida 2022-yilda jismoniy shaxslardan
9
https://m.kun.uz/uz/news/2021/03/18/ozbekistonliklar-2020-yilda-1-000-000-000-000-som-kam-soliq-toladi
582
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
olinadigan daromad solig‘i to‘lovchilari soni 5 018 mingtani tashkil etib, 2021 yilga nisbatan 215
mingtaga yoki 8%ga oshdi.
Prezident qarori bilannorezidentlarning O‘zbekistondan olinadigan daromadlaridan
(dividendlar, foizlar va yuk tashishdan olinadigan daromadlardan tashqari) undiriladigan
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i stavkasi 20 foizdan 12 foizga tushirildi. 2022-yil
1-apreldan 2024-yil 31-dekabrgacha bo‘lgan davrda jismoniy shaxslarning (O‘zbekiston
Respublikasi rezidentlari va norezidentlari) aksiyadorlik jamiyatlari aksiyalaridan dividendlar
ko‘rinishidagi daromadlari jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘idan ozod etildi.
Quyidagi 2-rasmda keltrilgan ma’lumotlarga tayangan holda 2022-yil hamda 2023-
yilning I choragi davomida budjetga kelib tushgan soliqlar tarkibida QQS hamda foyda solig‘idan
keyingi 3-o‘rinda daromad solig‘i 5237 mlrd. so‘mdan 6622 mlrd. so‘mgacha oshgani ma’lum
bo‘ldi.
2-rasm. Soliq turlari bo‘yicha 2022-2023-yilning I choragida budjetga tushgan tushumlar
(mlrd. so‘mda)
10
Joriy 2023-yilda jismoniy shaxslar o‘z daromadlarini ipoteka kreditlarini so‘ndirishga
yo‘naltirganda, bir vaqtning o‘zida turar joy qiymati (bugungi kunga kelib 300 mln so‘m) bo‘yicha
talabni bekor qilgan holda, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha soliq
solinmaydigan daromad summasi 15 mln so‘mdan mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorining
10
htps://www.soliq.uz/page/jismoniy-shaxslarga-soliq-solish ma’lumotlar asosida muallif tomonidan tayyorlandi.
583
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
80 baravarigacha (yoki 73,6 mln so‘m) oshirilmoqda12. Davlat budjeti daromadlari prognozi
2023-yilda 232,107.1 mlrd. so‘m yoki YAIMga nisbatan 21,8 foiz bo‘lishi kutilayotgan bo‘lsa,
uning ulushida jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘I to‘lovchilari 5,5 mln dan ortiq
kishini tashkil etadi. Shundan 242, 758 ming nafari ya’ni 4,4 % ini YaTT lar tashkil etmoqda.
Xulosa va takliflar.
Yuqorida keltirib o‘tilgan ma’lumotlar asosida daromad solig‘ining budjetdagi ulushi
ahali daromadlariga ta’siri hamda xorijiy mamlakatlarning soliq tizimi bilan solishtirb o‘rganildi.
Shundan ko‘rinib turibdiki, rivojlanayotgan mamlakatlarda daromad solig‘ining foiz stavkasi 10-
12% qilib belgilangani mamlakatda soliq yukini kelib chiqishiga olib kelmaydi degan
xulosaga kelinadi. O‘rganilgan ma’lumotlar asosida O‘zbekistonda soliq yukini hisoblash
mexanizmlari takomillshtirilmoqda shu bilan bir qatorda Laffer qonuniga muvofiq amaldagi soliq
yuki ko’rsatkichi 22 % deb belgilandi. Yana bir ahamiyatli tomoni shundaki, kam daromadli
mamlakatlarda ushbu soliqning soliq solish bazasi odatda progressive tartibda soliqqa tortiladi.
Shunday ekan, biz ham ushbu davlatlar qatoridan joy olishimiz uchun
1) mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorini oshirish kerak;
2) daromad solig‘i bo‘yicha imtiyozlar va preferensiyalar ro‘yxatiga 25 yildan ko‘p
akademik ish stajiga ega soliq to‘lovchilar uchun soliq stavkasini kamaytirish;
3) YaTT faoliyati bilan shug‘ullanayotgan jismoniy shaxslar uchun 5 yilgacha soliqqa
tortmaslikyoki minimal foizda soliq soliq stavkasi belgilash kerak deb o‘ylayman. Chunki,
ilg‘or iqtisodiy samaradorlikka erish uchun soliq tarixi bilan birgalikda olib borgan
tadqiqotimiz shuni ko‘rsatadiki, soliq tortishda daromad oshib borgani sari progressiv tartibda
soliqqa tortiladigan bo‘lsa davlat budjetiga kelib tushadigan daromad hajmi yuqori bo‘ladi.
Boisi,mamlakatlar rivojlanishida daromad solig‘i yanada muhimroq daromad manbaiga aylanishi
kerak.
REFERENCES
1.
Hartman D.A. (2002). “Does progressive taxation redistribute income?” IPI Policy Report.
[On-line].
162,
pp.1-12.
Available:
https://www.ipi.org/docLib/PR162-Hartman-
Redistribution.pdf-OpenElement.pdf [May 21, 2020]
2.
Liu, H., Chen, LP va Xu, JB (2015) Iste'molchilarning xulq-atvoriga soliq solishning ta'siri.
Davlat moliyasi va soliq forumi, 3, 22-27.
3.
Weller C.E. and Rao M. (2010) “Progressive tax policy and economic stability.” Journal
of
Economic
Issues.
[On-line].
44(3),
pp.
629-659.
Available:
https://www.jstor.org/stable/20778707 [May 21, 2020].
584
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
4.
Еременко Е.А. (2019) Концепция справедливости в налогообложении и ее влияние
на совершенствование национальной налоговой системы: дис. канд. экон. наук: 00.10.
–М., 2018. –165 с. Фактические поступления по налогам и платежам в государственный
бюджет за 2005-2018 гг. Официальный интернет-ресурс КГД МФ РК. [Электронный
ресурс] URL: http://kgd.gov.kz/ru /content/fakticheskie-postupleniya-po-nalogam-i-
platezham-v-gosudarstvennyy-byudzhet-za-2002-2018-gg (дата обращения: 30.09.2019 г.).
