2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
560
OILAVIY BOLALAR UYI SHAROITIDA TARBIYALANAYOTGAN BOLALARDA
SENZITIVLIKNING O’ZIGA XOSLIGI
Ergasheva Muhayyo Jo’rayevna
Xalqaro innovatsion universitet
“Psixologiya va jismoniy ma’daniyat kafedrasi” o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14736984
Annotatsiya. Go’daklik davridagi bolaning hayoti to’liq kattalar bilan hamkorlikdagi
emotsional munosabat bilan bog’liq bo’lib, bola kayfiyatining yaxshi bo’lishiga uni to’g’ridan -
to’g’ri emotsional hisssiy yuksalishiga ta’sir ko’rsatadi. Kattalar bilan emotsional munosabat 1-
3 yoshdagi bolalarning asosiy yetakchi faoliyati bo’lib, bola psixik taraqqiyotining asosi bo’lib
hisoblanadi. Kattalarning doimiy ravishda bola bilan birga bo’lishlariga unga o’z diqqatlarini
qaratishlariga odatlanishi, uning o’yinchoqlarga nisbatan qiziqishining susayishiga olib kelishi
bilan birgalikda, dastlabki senzitiv jarayonni yuzaga kelishiga sabab bo’ladi.
Kalit so’zlar: Go’daklik, o’yinchoq, jismonan, psixik, ijtimoiy, emotsional munosabat,
psixik taraqqiyot, senzitivlik, senzitiv davr, hissiy yolg’izlik.
Abstract. The life of a child in infancy is completely connected with the emotional
relationship with adults, which directly affects the child's good mood and emotional growth.
Emotional relationship with adults is the main leading activity of children aged 1-3 years and is
the basis of the child's psychological development. The habit of adults to constantly be with the
child and pay attention to him, along with the weakening of his interest in toys, leads to the
emergence of the initial sensitive process.
Keywords: Infancy, toy, physical, psychological, social, emotional relationship,
psychological development, sensitivity, sensitive period, emotional loneliness
Аннотация. Жизнь ребенка в младенчестве полностью связана с эмоциональным
взаимодействием со взрослыми, а хорошее настроение ребенка напрямую влияет на его
эмоциональное развитие. Эмоциональные отношения со взрослыми являются основной
ведущей деятельностью детей в возрасте 1-3 лет и считаются основа психического
развития ребенка. Привычка взрослых постоянно находиться рядом с ребенком и уделять
ему внимание, а также ослабление его интереса к игрушкам обусловливают возникновение
первичного сенсорного процесса.
Ключевые слова: Младенчество, игрушка, физическое, умственное, социальное,
эмоциональное отношение, умственное развитие, чувствительность, сенситивный
период, эмоциональное одиночество.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
561
Go’daklik davri - bu bolaning himoyasiz, kam harakat, atrofidagi hodisalarga juda kam
reaksiyasi, boladan juda jadal ravishda rivojlanadigan faol, tez, ilg’aydigan, harakatchan,
yordamga chaqira oladigan quvnoq bolaga aylanish davrdir.
Go’dak yoshidagi bola ham jismonan, ham psixik, ham ijtimoiy jihatdan juda tez
rivojlanadi. U qisqa vaqt ichida kattalar bilan munosabat o’rnatadi, predmetlarni ushlashga va
ulardan foydalanishga o’rganadi.
Ilk yoshdagi bolaning harakat faoliyati uning rivojlanish darajasini va nerv tizimining
funksional xolatini aks ettiradi.N.D.Levitovning ko’rsatishicha, yangi harakatlarni egallash
analizatorlarning rivojlanishi bilan chambarchas bog’langan,ilk yoshdagi bolalarning muskullari
juda bo’sh bo’ladi.Shu sababli ham tana harakatini muvozanatlashtirishda kattalrni ko’magi zarur
hisoblanadi.
Go’daklik davridagi bolaning hayoti to’liq kattalar bilan hamkorlikdagi emotsional
munosabat bilan bog’liq bo’lib, bola kayfiyatining yaxshi bo’lishiga uni to’g’ridan - to’g’ri
emotsional hisssiy yuksalishiga ta’sir ko’rsatadi. Kattalar bilan emotsional munosabat 1-3
yoshdagi bolalarning asosiy yetakchi faoliyati bo’lib, bola psixik taraqqiyotining asosi bo’lib
hisoblanadi. Kattalarning doimiy ravishda bola bilan birga bo’lishlariga unga o’z diqqatlarini
qaratishlariga odatlanishi, uning o’yinchoqlarga nisbatan qiziqishining susayishiga olib kelishi
bilan birgalikda, dastlabki senzitiv jarayonni yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. Bolalarga turfa
axborotlarni rang – barang berilishi, ular bilan muloqotga kirishish, o’ynash bolaning atrof –
olamdagi voqeliklarni anglashga bo’lgan ehtiyojini oshiradi.
Shuningdek cheklangan tarbiyaga nisbatan bolani faol harakat va muloqot bilan
ta’minlanishi boladagi bilish jarayonlarini rivojlanishini keltirib chiqaradi. Har bir bolada
senzitivlik har xil yoshga, har xil vaziyatga qarab shakllanadi.
Senzitivlik natijasida bola ma’lum harakat yoki xolatni o’zi mustaqil anglay olishi
kuzatiladi. Shu predmet yoki jarayon haqida bola tasavvurga ega bo’ladi.
Baholanki 1-5-3 yosh bolada nutqning rivojlanishi uchun senzitiv davr hisoblanadi. Bola
bilan so’zlashayotganda kattalar so’zlarni aniq talaffuz etishlari va boladan ham aniq talaffuzni
talab etishlari lozim.bir predmetni boshqasi o‘rnida qo’llay olish mumkinligini anglash, bolada
senzitivlikni eng yuqori cho’qqisi hisoblanadi.
Bu jarayon orqali endi bola yangi yondoshuvlar o’ylab topa boshlaydi. Oilada
tarbiyalanayotgan bola ko’proq kattalar bilan munosabatga kirishsa mehribonlik uylari
tarbiyalanuvchilari o’yinchoqlar bilan ovunishini ko’rishimiz mumkin.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
562
Oiladagi bolalar o’zlarida kechayotgan hissiyotlarni ko’rsatib, hissiy javob olishi mumkin,
lekin afsuski mehribon tarbiyachilar shijoatiga qaramasdan, bolalar ko’pincha muommolar
qarshisida bitta o’zlari qolishga majbur bo’lishadi. Muommolar qarshisida ojizlik,hali mustaqil
bajara olish ko’nikmasining shakllanmaganligi,bolalarda ruhiy tushkunlikni
Shuningdek bolalarda “hissiy yolg’izlik’’ni keltirib chiqaradi.1-3 yoshdagi bolalar
dastlabki mustaqil harakatlarni atrofidagi insonlar yordami, olqishi orqali amalga oshirgan bo’lsa,
ular yana shu olqish uchun ko’proq xatti-harakatlarni o’zlari mustaqil bajarishga harakat qilishadi.
Bola o’z harakatlari bilan atrofdagilarni diqqatini torta olishi mumkinligini
anglagan xolda endi harakatdan to’xtamaydi. Ana shunday munosabat natijasida bolada qandaydir
aktivlik, kattalarga talpinish reaksiyasi yuzaga keladi. Psixologlar bolalarda kattalar bilan bo’lgan
munosabatdan yuzaga keladigan emotsional reaksiyalarni jonlanish kompleksi deb ataganlar.
Bu kompleksda bola uning bilan munosabatda bo’layotgan odamga muloyim
tikilib, jilmayadi, qo’l va oyoqlari bilan talpinib qandaydir ovoz chiqaradi. Bolalarda ovoz
chiqarish orqali e’tibor tortish eng oson usul hisoblanadi. Psixologiya, psixofiziologiya,
psixolingvistika fanlarida to’plangan nazariy va amaliy materiallar tahliliga ko’ra akustik nutq
signallari murakkab muvofiqlashgan harakatlarning natijasida namoyon bo’luvchi majmuaviy
xolatlarning birlashuvi nutq apparati deb ataladi.
Tarbiyaning to’g’ri olib borilishi bolaning kattalar bilan bo’ladigan muomila munosabatini
predmetlar, o’yinchoqlar bilan munosabatining almashinishiga olib keladi. Kattalarning bolaga
nisbatan emotsional munosabati, ularning gaplariga bolaning diqqat qaratishi, javob qaytarishga
harakat qilishi, ba’zi so’zlarni xotirasida saqlab emotsiya bildirishi, diqqat, xotira, nutq va boshqa
bilish jarayonlarining rivojlanishiga zamin bo’ladi.
Agar bola 5-6 oyligidayoq oilaviy bolalar uyi yoki farzandlikka olinsa, unda atrof olamdagi
narsa - predmet va insonlarga moslashib ketish osonroq kechishini ko’rishimiz mumkin.
Ana shunday munosabat natijasida bolada qandaydir aktivlik, kattalarga talpinish
reaksiyasi yuzaga keladi. Psixologlar bolalarda kattalar bilan bo’lgan munosabatdan yuzaga
keladigan emotsional reaksiyalarni “jonlanish kompleksi” deb ham ataganlar.
Nutq juda erta bolaning va atrofdagilarning amaliy faoliyati bilan bog’lanib L.S.Vigotskiy
aytganidek, anchagina erta amaliy tafakkur vositasiga aylanadi. Boshqacha qilib aytganda
nutqning amaliy faoliyati bilan aloqadorlik shakllaridan biri,bo’lajak harakatlarni
rejalashtirish,kechayotgan harakatlarga nutqning yo’ldosh bo’lishi va harakat natijalarini nutq
vositasida ta’kidlab quyishda namoyon bo’ladi.Bularning bari esa aqliy faoliyatning shakllanishi
uchun juda zarur.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
563
Maktabgacha davrning oxiri kichik va o’rta bog’cha davrlarda nutq bolaning amaliy
faoliyati tarkibiga tez-tez kirib turadi. Bolalarda senzitivlik faqat nutqqa nisbatan emas, balki
boladagi har bir bilish faoliyatlarini ma’lum davrlarda alohida –alohida rivojlanishini ko’rishimiz
mumkin. Ilk bolalik yoshidagi bolalarda ixtiyorsiz diqqat ustunligicha qolaveradi. Ixtiyorsiz
diqqatning kelgusi taraqqiyoti qiziqishlarning boyib borishiga bog’liqdir.
Bu yoshdagi bolalarda ixtiyoriy diqqat endigina vujudga kela boshlagan bo’ladi.
Bola har qancha ko’p e’tibor va harakat bilan yashar ekan boladagi shaxsiy rivojlanish jadal
kechadi. Hissiy – emotsional jihatdan shakllangan ruhiyat muommolarga duch bo’lganda ruhiy
zaif bolalarga nisbatan kamroq stresga tushadi.
Bolalarni kichik yoshdayoq oilaviy bolalar uyiga qabul qilinishi, ularda hissiy–emotsional
bog’lanishni mustahkam bo’lishiga zamin yaratadi. Xuddi shu sababli ham bolalarni kichik
yoshdayoq oilaviy bolalar uylariga qabul qilinishi hissiy-emotsional holatlarni yaxshi
rivojlanishiga sabab bo’ladi.
REFERENCES
1.
Vasila Karimova “Psixologiya “, Toshkent, 2000.
2.
Foziev E. “Umumiy psixologiya “ 1-kitob, Toshkent, 2004
3.
“Psixologiya atlasi” M.Gomezo tahririda Moskva 1986
4.
M.G.Davletshin. “Psixologiya”, Izohli lug`ati, Toshkent 1998
5.
M.G.Davletshin. «Umumiy psixologiya», Toshkent, 2002.
6.
Foziev E. «Umumiy psixologiya», 2 –kitob, Toshkent, 2004.
7.
A.V.Petrovskiy. «Umumiy psixologiya», Toshkent, 1992.
8.
Anastazi A. Psixologicheskoe testirovaniya v dvux tomax. M., 1992.
9.
M.G.Davletshin. Zamonaviy maktab o`qituvchisi psixologiyasi. T., 1997.
10.
Foziev E. Psixologiya. T., 1994.
