ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
815
TOPONIMIKALIQ AŃIZLARDIŃ IZERTLENIWI
Inabat Allambergenova
PhD.doc Qaraqalpaq àdebiyati kafedrası docenti
Shaxnoza Muratbaeva
QMU, 1-kurs magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14740278
Annotatsiya
. Bul maqalada topomikalıq ráwayatlardıń folkloristika iliminde úyreniliw
máseleleri sóz etilgen.
Gilt sózler:
Janr, syujet,
toponomika, etnonim, ráwáyat.
TOPONYMIC LEGEND RESEARCH
Abstract.
In this article, the issues of study of toponymic narratives in the science of
folkloristics are discussed.
Key words:
Genre, plot, folklore, toponymy, ethnonym, legend.
ИССЛЕДОВАНИЯ ТОПОНИМИЧЕСКИХ НАРРАТИВОВ
Аннотация.
В данной статье обсуждаются вопросы изучения топонимических
нарративов в науке фольклористике.
Ключевые слова:
Жанр, сюжет, фольклор, топонимия, этноним, повествование.
Ańızlar ózine tán janrlıq qásiyetleri, tematikası, kompoziciyası, syujetlik bayanlanıwı
dástúriy epikalıq motivleri, obrazlar quramı menen folklortanıw iliminde ayrıqsha orın tutadı.
Ańızlarda tariyxta júz bergen waqıyalar sáwlelenip, olar imkaniyatına qaray awızeki
xalıqlıq kórkemlew usılları menen jasaladı. Ol waqıyalardı kórkem toqımalar járdeminde gúrriń
etiwshi folklordıń realistik xarakterine tán bolǵan ayrıqsha túri esaplanadı.
Qaraqalpaq xalıq ańızları ótken dáwirdegi tariyxıy, jámiyetlik turmısımızdı, dástúrimizdi
barınsha tariyxqa jaqın ráwishte sáwlelendiretuǵın ózgeshelikleri menen folklordıń basqa
janrlarınan ayırılıp turadı. Bulardı úyreniw arqalı ata-babalarımızdıń turmısına baylanıslı túrli
tariyxıy waqıyalardıń kórkem formadaǵı sáwleleniwin tabamız.
Toponimikalıq ańızlar tariyxıy ańızlarǵa qaraǵanda kórkemlirek boladı, sonlıqtan da onda
sóz óneriniń belgisi seziledi. Waqıya júz bergen waqıt alıslaǵan sayın toponimikalıq ańızda
birinshi orınǵa sol waqıya bolǵan jer haqqında maǵlıwmat aytıladı da, tariyxıy negizi aytılmaydı.
Waqıt ótken sayın bul ańız kórkem tús ala beredi de, az-azdan ápsanaǵa aylana baslaydı
[1;6].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
816
XX ásirdiń 60-jıllarınan rus folklortanıwında «toponimikalıq ańızlar»dı arnawlı
klassifikaciyalaw ilimiy máselege kiritildi. S.N.Azbelev, V.Gusev, V.K.Sokolova, K.V.Chistov,
V.P.Anikin sıyaqlı alımlar jer atamaları menen baylanıslı ańızlar folklordıń eń eski, keń tarqalǵan
úlgisi ekenligin, aytıwshı hám tıńlawshı sóz etilip atırǵan waqıyalıqtı haqıyqat dep qabıl qılıwı,
epikalıq bayanlawda retrospektivliktiń jetekshilik qılıwı, belgili jer atı menen baylanıslılıw bunday
ańızlardıń jetekshi belgisi ekenligin kórsetedi [2].
Túrkıy folklortanıw iliminde hám rus alımlarınıń ańızlar klassifikaciyasına baylanıslı
ilimiy kózqaraslarǵa súyengen halda toponimikalıq ańızlar bul janrdıń ishki túri sıpatında ajratıp
kórsetilgen bolsa da, bul boyınsha bildirilgen ayrım pikirler orın alǵan. Tiykarınan, E.A.Kostyuxin
qazaq xalıq ańızların lokal, tariyxıy hám kosmogoniyalıq ańızlarǵa bóledi [3;233].
Qazaq xalıq awızeki prozaların izertlewshi S.Qasqabasov ‒ «ańızlardı tariyxıy hám
toponimlik dep bóliw ‒ naǵız shártlilik. Ol tek ǵana tematikalıq principke tiykarlanǵan boladı» ‒
dep tariyxıy hádiyselerdiń toponimlik ańızlarda da yamasa kerisinshe toponimlik ańızlardıń
tariyxıy ańızlardıń mazmunlarınan da orın alatuǵınlıǵın hám olardı bir-birinen ajıratıw qıyın
ekenligine dıqqat awdaradı. Bul jerde másele olardıń geypara motivleriniń birigip
paydalanatuǵınlıǵında ǵana emes, al olardıń ekewinde de tariyxıy faktlerdiń sóz etiletuǵınlıǵında
bolıwı tiyis.
Uyǵur ilimpazı M.Alieva ańızlardı toponimikalıq hám tariyxıy ańızǵa bólip izertlegen
[4;157]. Bashqurt alımı F.Nadrshina «jer-suw, taw-tas hámde basqa orın atamalarına baylanıslı
ańız, legendalar» xalıq dóretiwshiliginde arnawlı orın tutatuǵınlıǵın aytadı hám olardı
«toponimikalıq ańızlar» dep ataydı [5;25].
Ózbek izertlewshileri de ańızlardı tariyxıy hám toponimlik túrlerge bólip tematikalıq
ózgesheliklerin anıqlap bergen [6;179]. Bunı toponimlik ańızlardı arnawlı izertlegen U.Sattarov ta
maqullaydı [7;3]. U.Jumanazarov ańızlardı úsh túrge bóledi. Olar etnonimlik, tariyxıy, toponimlik
dep belgilengen [8;179].
Qaraqalpaq folklortanıw iliminde ańızlardı arnawlı izertlegen ilimpaz I.Allambergenova
ańızlardı tematikalıq jaqtan bes toparǵa bólip kórsetedi [9; 51].
Toponimikalıq ańızlar jergilikli, shegaralanǵan waqıyalar yamasa hádiyselerdiń nátiyjeleri
bolıp, obyektti barınsha anıqlap beriwge qaratıladı.
Ózbek ilimpazı N.Rózievtıń ilimiy jumısınıń “Toponimikalıq ápsana hám ańızlar” dep
atalǵan bóliminde, ápsana hám ańızlardıń syujetin túrli geografiyalıq jer atamaları, tábiyat
hádiyseleri, turmıs predmetleri ayırım tariyxıy shaxs hám waqıyalarǵa baylanıslı waqıyalar
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
817
quraydı dep kórsetedi. Sonlıqtan, olardıń mazmunı reńbáreńlikti quraydı hám tıńlawshılardı ózine
tartadı hám de alımlar tárepinen toponimikalıq hám tariyxıy ápsana, ańızlarǵa bólip úyreniledi.
Toponimikalıq ápsanalarda anaw yáki mınaw jer atlarınıń kelip shıǵıwı qıyaldan toqılǵan
boladı. Qızıq jeri sonda, tiykarında real ómirde bul jerler bar bolsa da, olardıń kelip shıǵıwın
túsindiriw ushın aytılǵan ápsanalar, Aristotel tili menen aytqanda , “jalǵan”, kórkem toqımadan
ibarat boladı. Buǵan “The Fountain of Aiyub” (Ayub sarqıraması), “The Kizketgan Canal”
(Qızketken kanalı) sıyaqlılar mısal boladı [10; 15] – dep keltirip ótedi.
Toponimikalıq ańızlardıń ózine tán ózgesheliklerinen eń áhmiyetlisi waqıyanıń sóz
etiliwiniń belgili bir geografiyalıq aymaq, jer atamaları menen baylanıslı ekenligi esaplanadı.
Yaǵnıy, ańızdıń bul tipine baylanıslı shıǵarmalar konkret geografiyalıq obyekt-aymaq
penen baylanıslı boladı. Sonlıqtan toponimikalıq ańız lokallıq qásiyetke iye boladı.
Ózbek ilimpazı K.Imomov “toponimikalıq ańızlar anaw yáki mınaw jer atı yáki qanday da
bir obyekt penen baylanıslı bolıp, sóz etilgen waqıyalar uzaq zamanlarda júz beredi” [11; 97] ‒
dep atap kórsetedi.
Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq xalıq prozasında toponimikalıq ańızlar júdá qospalı, keń
tarmaqlı hám hár qıylı mazmunlarǵa iye bolǵan ózgeshelikleri menen ajıralıp menen ajıralıp
turadı. Bul topardaǵı ańızlar basqa usı janr túrleriniń biri qatarında dáwirlik, jámiyetlik, turmıslıq
waqıyalardı sóz etip, xalqımızdıń payda bolıw, rawajlanıw basqıshların, sociallıq, tariyxıy,
mádeniy dárejelerin belgilewge jaǵday jaratıp beretuǵın tariyxıy-epikalıq maǵlıwmatlarǵa bay
xalıqlıq dóretpeler bolıp tabıladı. Toponimikalıq ańızlarda el, jer, qala, awıl, dárya, kól, taw, teńiz
atamalarınıń ne sebepli solay aytılatuǵınlıǵı túsindirilip, ol atamalar xalıqtıń uzaq waqıtlar
dawamında basıp ótken jolları menen, kúndelikli turmısı menen tıǵız baylanısta sóz etiledi.
REFERENCES
1.
Аникин В.П. Художественное творчество в жанрах несказочной прозы: (К общей
постановке проблемы). ‒ Русский фольклор. М., ‒Л., 1972, т.13, ‒С. 6-19.
2.
Азбелев С.Н. Отношение преданий, легенды и сказки к действительности //
Славянский фольклор и историческая действительность. -М, 1965, С. 11-25; Гусев
В.Е. Эстетика фольклора. -Л., 1967, С. 122-123; Соколова В.К. Русские исторические
предания. -М. 1970, С. 249; Чистов К.В. Прозаические жанры в системе фольклора //
Прозаические жанры в системе фольклора народов СССР. -Минск, 1997. -С. 23;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
818
Аникин В.П. Художественное творчество в жанрах несказочной прозы (к общ ей
постановке проблемы) // Русский фольклор. XII. - М.: 1972, С. 6-11
3.
История казахской литературы. В 3-х томах. Том 1. Казахский фольклор. -Алмата,
Наука, 1968, С.233.
4.
Уйгур халик егиз ижадийити. -Апмута, Наука. 1983, ‒Б.157.
5.
Башкорт халык ижады. Риуайаттэр, легендалар. ‒Офо.: Бошкортстан китап нашриете,
1980, ‒Б.25.
6.
Имомов К., Мирзаев Т., Саримсақов Б., Сафаров О. Узбек халқ оғизаки поэтик ижоди.
- Тошкент: Уқитувчи, 1990. ‒Б.179.
7.
Саттаров У. Узбек халқ топонимлик ривоятлари.: Филол. фан. номз. ... дис. автореф.
‒Тошкент, 2002. ‒Б.3.
8.
Жуманазаров У. Узбек фольклори ва тарихий воқелик. ‒Тошкент: Фан, 1993. ‒
Б.179.
9.
Алламбергенова И. Қарақалпақ халық аӊызлары. – Тошкент, 2020. ‒Б.51.
10.
Рузиев Н. Ўзбек халқ афсона ва ривоятларининг тнглиз тилига таржимасида
миллийликнинг ифодаланиши. Фил.фан. бўйича фалсафа доктори (PhD)
диссертацияси автореферати. ‒Бухоро, 2022. ‒Б.15.
11.
Имомов К. Узбек халк прозаси. -Тошкент, Фан, 1981, ‒Б.97.
