994
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
ABDULLA QAHHOR HIKOYALARIDA XALQ MAQOLLARINING
LEKSIK
-
SEMANTIK JIHATLARI
Kaxxarova Shaxlo Shaydilloyevna
BuxDu ingliz tili o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14742731
Annotatsiya. Bu maqolada Abdulla Qahhor hikoyalarida xalq maqollarining o‘rinli
qo‘llanishi va ularning leksik-semantik xususiyatlari bayon etilgan. Maqol va matallar uning
asarlarida bo‘lgani kabi asrlar davomida o‘zining asl shaklini saqlab, uzviy tarzda rivojlanib,
adabiy asarning asosiy elementiga aylangan. Ko'p janrlar mavjud.
Tayanch so`zlar: xalq, xalq, adabiyot, maqol, metall, maorif, madaniyat, odob, kundalik
turmush.
ЛЕКСИЧЕСКИЕ И СЕМАНТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ НАРОДНЫХ ПОСЛОВИЦ В
СКАЗКАХ АБДУЛЛЫ КАХХОРА
Аннотация. В этой статье описывается уместное использование народных
пословиц в рассказах Абдуллы Каххора и их лексические и семантические особенности.
Пословицы и поговорки, как и в его произведениях, развивались неразрывно на
протяжении веков, сохраняя свою первоначальную форму, и стали основным элементом
литературных произведений. Существует множество жанров.
Ключевые слова: нация, народ, литература, пословицы, металл, образование,
культура, этикет, повседневная жизнь.
LEXICAL AND SEMANTIC ASPECTS OF FOLK PROVERBS IN THE STORIES OF
ABDULLA QAHHOR
Abstract. This article describes the appropriate use of folk proverbs in the stories of
Abdullah Qahhor and their lexical and semantic features. Proverbs and sayings, as in his works,
have developed inseparably over the centuries, preserving their original form, and have become
the main element of literary works. There are many genres.
Keywords: nation, people, literature, proverbs, metal, education, culture, etiquette,
everyday life.
O‘zbekning atoqli va zabardast yozuvchisi, o‘tkir qalam sohibi Abdulla Qahhor
hikoyalarida xalq maqollari hamda qardosh xalqlar maqollarini unumli ishlatib, o‘zining
yashayotgan davridagi siyosiy tuzum oqibatida qiyinchilik bilan hayot kechirayotgan xalqning,
millatning kundalik hayotini yoritishda ustalik bilan foydalanadi. Shuningdek, aksar hollarda
maqolninig asl tuzilishini o‘zgartirmaydi va qarama-qarshi ma’noli so‘zlardan ko‘p foydalanib,
maqol va matallarni hikoyaning istagan qismiga mos ishlata oladi.
995
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Maqollardan ma’no kuchaytirish va vaziyatni fosh qilish kabi maqsadlarda foydalanadi.
Hikoyani o‘qishdan oldin maqolni o‘qigan o‘quvchi bir butun hikoya ma’nosini anglab
yetadi. Abdulla Qahhor asarlari tarkibidagi kabi maqol va matallar asrlar osha bir-biridan
ajralmagan holda rivojlanib, o‘z qolipini saqlab qolgan holda badiiy adabiyotda muallaq o‘rniga
ega janrlar bo‘lib kelmoqda.
O‘zbekiston xalq yozuvchisi Shukur Xolmirzayev Abdulla Qahhorni shunday eslaydi:
“Mana, Abdulla Qahhor haqida xotiralar kitobi chiqayapti. Ulkan rus adiblari haqida
zamondoshlari bitgan ko‘p xotiralarni o‘qiganman. Ayniqsa, I.Buninning Chexov haqidagi
yodnomalari yoqadi. Unda Chexovning qanday o‘tirishi, havo qandoq ekani va nimalar degani
g‘oyat aniqlik bilan yozilgan. O‘zimning Abdulla Qahhorni ko‘rgan chog‘larim haqida o‘ylab,
xotiralarimni beixtiyor anavi yodnomalarga solishtirishni istasam: “Tavba, — degim keladi. —
Bunin Chexovning uyiga reportor sifatida borar ekan, xolos. Yoki… uning xotirasi o‘zi —
mo‘’jiza”.
Bir yozuvchi boshqa yozuvchining asarlarini turli yillarda tarjima qilsa, bilingki, bu
shunchaki havas emas, balki uning asarlarini tarjima qilayotgan odamga yuksak ishonch
belgisidir. Menga Qahhorning shaxsiyati, xarakteri, o‘ziga va boshqalarga nisbatan talabchanligi
yoqadi, qobiliyati Menga uning o‘ziga xos jihati bo‘lgan lirika va kinoya yoqdi.Bir so‘z bilan
aytganda, uning barcha jihatlari menga yoqdi.Uning hayotida ham, ijodida ham jasoratini alohida
qadrladim, bu uning asarlari uchun tanlagan hayotiy materialida yaqqol namoyon bo‘ldi.
U materialga mavzuni va muammoni qanday hal qilganini eslaydi, deb eslaydi yozuvchi
Konstantin Simonov
1
.
“Agar yozuvchining axloq kodeksi tuziladigan bo‘lsa, men halollik bilan shijoatni birinchi
modda qilib qo‘yar edim, chunki yozuvchining boshqa hamma xislatlari uning qay darajada halol,
naqadar shijoatli ekaniga bog‘liq.
Adabiy asar yozish uchun, hech shubhasiz, talant kerak, lekin yozilgan narsani o‘chirish,
kitobxonga zarur gaplarnigina qoldirish uchun talantning o‘zi kifoya qilmaydi, insof ham
kerak.”
2
-Abdulla Qahhor
Abdulla Qahhor bosib o‘tgan hayot yo‘li ham, ijod yo‘li ham vijdon yo‘li edi. U so‘nggi
nafasigacha millat dardi bilan yashadi. Shuning uchun ham unga og‘ir bo‘lgan. Mamlakatda toza
fikrlaydigan odamlar kamayib ketgani, shular ham iqtidorini yangi haqiqat izlashga emas,
eskilarini takrorlashga sarf aylaganiga qaramay, Abdulla Qahhor doimo ozod fikr, yangi
haqiqatlar uchun kurashgan — yolg‘izlanish, tanqidu ta'qiblarni pisand qilmasdan kurashgan.
1
Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. –T.: O‘zbekiston, 2002. – 558 b
2
Abdulla Qahhor “Yo‘qotganlarim va topganlarim”.-2008
996
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Abdulla Qahhorning ijodiy nafasidan nomardlik, har qanday g‘irromlik titragan, tubanlik
o‘zini panaga tortgan. Unga tish qayraganlar esa yuzlariga niqob tortishga majbur bo‘lishgan.
Uning borligi millatning ham davlati, ham sarvati, ham shavkati bo‘lgan. Mubolag‘asiz
shunday!
Ma’lumki, Abdulla Qahhor mahoratining ildizlari nafaqat milliy adabiyotimiz zamini,
balki mumtoz rus adabiyoti namoyandalari — Tolstoy, Turgenev, Gogol`, eng avvalo, Chexov
ijodiy tajribalari bilan ham chambarchas bog‘liq. Sirasini aytganda, Abdulla Qahhor jahon
adabiyotidagi yutuqlarni imkon darajasida ijodiy o‘zlashtirib, milliy nasrimizda yangi sahifalar
ochgan. Bu sahifalarda muhrlangan so‘zlar, tuyg‘u va xarakterlarga takror-takror nigoh tashlagan
sayin insonning so‘z vositasida mo‘jiza yaratish salohiyatiga bo‘lgan ishonch shuncha ortadi.
Men, barcha tengdoshlarim qatori, Abdulla Qahhor asarlarini o‘qishni bolalikda —
maktab darsliklaridan boshlaganman. Abdulla Qahhorning meni dastlab juda qiziqtirgan asari
“Anor” hikoyasi edi. Shu hikoyadan keyin birin-ketin adibning yupqa-qalin kitoblarini topib
o‘qishga kirishib ketganman. Bolalik olislarda qoldi. Yigitlik shamolday o‘tdi-ketdi… Lekin men
hamon qahhorxonlikdan to‘xtaganim yo‘q. O‘qish ishtiyoqi ham, taassurot va mushohada ham
endi nisbatan o‘zgacha. Bultur “Sarob”ni qayta o‘qidim. Qanday ajoyib roman! Yigirma uch
yoshli o‘spirin yigit shunday ko‘rkam, shunday baquvvat kitob yozganiga aql bovar qilmaydi.
“Sarob”da sirli-sehrli bir ruh bor. Ana shu ruh asar qahramonlari taqdiriga biryoqlama qarashga
imkon bermaydi. Ilk o‘qishda romanning tub mohiyatini yetarli darajada tushunmaganman. Lekin
Saidiy ham, Munisxon ham menga yoqqan. Negadir ularni ayblashga, dushman deyishga tilim
bormagan. Boshqa obrazlarga nisbatan Saidiy, Munisxon va Murodxo‘ja domla xarakterlari juda
pishiq ishlanganday tuyulgan. Ma’lumki, “Sarob” sho‘ro tuzumi dushmanlari — o‘zini millat
homiysi, millatchi deb atagan guruhga qarshi, “burjua millatchiligining sinfiy mohiyatini fosh
etish” maqsadida yozilgan. Adibning e’tirofi bo‘yicha, u “Sarob”da bolaligida qalbini yaralagan
o‘tmish hayotni “qaytarishga bel bog‘lagan dushmanlarning boshiga” qalbidagi “g‘azab o‘tini
yog‘dirishga” tirishgan. Ammo nechundir romanda g‘azab o‘ti sezilmaydi: uning sahifalaridan
xolislik shu’lasi taralib turadi. Salimxon, Munis, Saidiy, Murodxo‘ja kabi obrazlar, albatta, salbiy
tiplar
3
. Yozuvchi ularning hayot tarzi, fikr-qarashi, psixologiyasi va dunyoqarashini ich-ichidan
inkor etadi. Ularning nainki maishiy hayoti, balki ma’naviy olamiga ham dadil kirib boradi.
O‘quvchi mutolaa jarayonida ularning har biri go‘l, laqma va anoyi kishilar emasligini
sezib, shunga iqror bo‘lib boradi.
Sho‘ro mafkurasi “ko‘zgu”sida qaraladigan bo‘lsa, bu qahramonlar haqiqatan ham
adashgan, xudbin, makkor va g‘anim, bir so‘z bilan aytganda, zararkunanda kimsalar.
3
Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. –T.: O‘zbekiston, 2002. – 558 b
997
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Biroq ularga adolat va xolislik mezoni bilan baho berilsa-chi? Iniga cho‘p suqilsa, ari ham
odamga yopishadi, talaydi.
Yurt bosib olinsa, vayron etilsa, elning qoni to‘kilsa, hokimiyat zo‘ravonlikka, qaramlikka
asoslansa, odam farzandi ari qadar qarshilik ko‘rsatmasinmi?! Arichalik ham qahri yo‘qmi
uning?! Ha, Saidiy xudbin, meshchan va shuhratparast
4
. U millatchi va sho‘ro siyosatining
dushmani. Nima qilib bo‘lsa ham odamlarni “bolshevizm zulmidan dod” degizishni ko‘zlaydi.
Boshqa davr, boshqa bir zamon bo‘lganda, ehtimolki, uning qismati butunlay o‘zgacha
bo‘lar, “ichki hayoti bilan tashqi hayoti orasidagi kundan-kun o‘sib borgan qarama-qarshilik”
joniga qasd qilarli darajaga yetmasdi. Saidiy badiiy ijodda katta bir muvaffaqiyatlarga erishmagan
bo‘lsa-da, umrining oxirlarigacha yozuv-chizuvdan o‘zini cheklay olmaydi. Agar u do‘sti
Ehsonning “Siz o‘zbek adabiyotini butun dunyo ko‘radigan yuksaklikka ko‘tarishda qatnashasiz.
Bu faoliyatni siz sho‘ro hukumatini nima mustahkamlasa, nima sotsializm qurilishiga
yordam bersa, shu “mening mavzuim” deb boshlang…” degan fikrlarini qabul aylab, amalda
shuni ko‘rsatishga jahd etsa, hayotda ham, ijodda ham qandaydir yutuqlarni qo‘lga kiritarmidi?
Shubhasiz, shunday bo‘lardi. Unda u — Saidiy emas, ixtiyoriy ravishda sho‘ro bosqini va
qirg‘inlarini qo‘llab-quvvatlagan ijodkorga aylanardi. Romanning sakkizinchi qismida bir lavha
bor. Saidiy ilk bor Salimxonlarnikiga kelganida Munisxon royalda unga bir kuy chalib bermoqchi
bo‘ladi va deydi: “Bu juda keksa mashq. Harbiy mashq… Arablar Undulusni olganda chalingan
mashq. Kishini shunday g‘ayratlantiradiki, buni eshitganda o‘lik ham tirilib jangga otlanadi.
Eshiting, Rahimjon… Mashqni eshitganda Saidiyning ko‘z oldiga gijinglagan arab otlari, nayza,
qalqonlar kelib, qulog‘iga kurash va qondan xabar beruvchi tovushlar eshitilib ketdi”. Avvalo,
Munisxon kishini g‘ayratlantiruvchi, o‘lik ham tirilib, kurashga otlanadigan qadimiy bir g‘alaba
kuyini Saidiyga bejiz chalib bergani yo‘q.
Ikkinchidan, uni tinglagan Saidiyning ko‘z oldigagijinglagan arab otlari, nayza, qalqonlar
gavdalanib, qulog‘iga kurash va qon tovushlari eshitilganday bo‘lishi mutlaqo tasodifiy emas.
Bunda qizil bayroq baland ko‘tarilgan bir yurtdagi mag‘lubiyatga ham, ayni paytda, hali
so‘nib bitmagan umid, omonsiz kurash va janglarda tug‘ilajak g‘alabaga ham ishorat bor. Saidiy
“erk ertaklari”ga ishonmaydi va ishonishni ham istamaydi. U “o‘z doirasidagi kishilarning
hammasini aqlli, hammasining miya mexanizmlari but” va “tushunadigan odamlar» deb bilgani
bois boshqa bir “ertak”ning qurboni bo‘ladi. Saidiy va atrofidagilarning fojiasi — faqat adashish
fojiasi emas, kurashish fojiasi ham[5]
Abdulla Qahhor ijodining keng ko‘lamliligi va so‘z san’atining eng yuqori cho‘qqisida
ekanligi bilan ham ajralib turadi.
4
Hamidov, M. (2020, December). ARTISTIC FEATURES OF SHUKHRAT'S NOVEL" MASHRAB". In
Конференции.
998
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Qahhor hikoyalaridagi hayot siz-u bizning ko‘z o‘ngimizda sodir bo‘layotgan jamiyat
voqeliklarini o‘z ichiga oladi. Romanlaridagi qahramonlarning taqdiri o‘quvchi ko‘z o‘ngida
jonlanadi. Hayot haqiqati bilan yo‘g‘rilganligi bois ham kishiga chuqur ta’sir etadi. Qahhor ijodi
bilan tanishish bugungi kun o‘quvchisiga nima bera oladi deganda hayot, undagi mashaqqat,
insonlarning bir-biriga munosabati, jamiyatdagi illatlar, ayrim nobakor ikkiyuzlamachi insonlar
taqdirini ko‘rsatishi bilan birga, Vatan, el-yurt, xalqparvarlik, millatparvarlik kabi ezgu fazilatlarni
shakllantirishda ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. –T.: O‘zbekiston, 2002. – 558 b
2.
Abdulla Qahhor “Yo‘qotganlarim va topganlarim”.-2008
3.
Hamidov, M. (artistic features of shukhrat's novel" mashrab". Конференции 2020, December.
4.
Qahhor A. Asarlar. 6 tomlik. 2-tom. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti,
1967. – 147 b.
5.
Qahhor Abdulla. Sinchalak. Asarlar. 5 jildlik, 3-jild. Qissalar. Nashrga tayyorlovchi
K.Qahhorova. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1988. – B.44-188
