2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
577
KONSTITUTSIYA – ERKIN VA FAROVON HAYOT GAROVI
Murtazayev Shahboz Alimardon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi
“Prokurorlik faoliyati” 2-kurs talabasi.
Murtazayev Abdulaziz Alimardon o‘g‘li
Samarqand Davlat Universiteti Yuridik Fakulteti 3-Kurs Talabasi.
Abdulazizmurtazayev85@gmail.com
G‘aniyev Xurshidbek Yoqubjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi
“Tergov faoliyati”
2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14759951
Annotatsiya. Ushbu tezisda O‘zbekiston Konstitutsiyasining jamiyat va davlat hayotidagi
o‘rni, uning fuqarolar huquqlarini himoya qilish, ijtimoiy farovonlikni ta’minlash va iqtisodiy
rivojlanishni rag‘batlantirishdagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Tezisda Konstitutsiyaning asosiy
tamoyillari va uning xalqaro huquq me’yorlari bilan uyg‘unligi, shuningdek, fuqarolarning erkin
va farovon hayotini ta’minlashdagi roli muhokama qilinadi. Konstitutsiyaning inson huquqlari,
ijtimoiy adolat va davlat boshqaruvi tizimidagi o‘rni va uning jamiyatda barqarorlikni saqlashga
qo‘shgan hissasi alohida ta’kidlanadi. Tezis, shuningdek, O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy
masalalarni hal qilishdagi yutuqlari va ularning fuqarolar turmush darajasini yaxshilashga
qanday ta’sir ko‘rsatgani haqida batafsil ma’lumot beradi. Umuman olganda, tezis
Konstitutsiyaning mamlakatdagi erkinlik, barqarorlik va farovonlikni ta’minlashdagi asosiy vosita
sifatidagi ahamiyatini o‘zida mujassamlashtiradi.
Tezisda muallif “Konstitutsiya va inson huquqlari” mavzusiga oid olimlarning fikrlari va
yondoshuvlarini kiritib polimikaga kirishgan, ya’ni, ularning turli nuqtai nazarlarini taqdim
etgan.
Kalit so‘zlar: O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, inson huquqlari, erkinlik, ijtimoiy
farovonlik, iqtisodiy rivojlanish, fuqarolarning huquqlari, davlat boshqaruvi, ijtimoiy adolat,
xalqaro huquq, barqarorlik, ta’lim, sog‘liqni saqlash, jamiyat islohotlari, fuqarolarning turmush
darajasi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
578
Konstitutsiya har bir davlatning huquqiy asosini tashkil etuvchi eng muhim hujjatdir. U
davlatning tuzilishi, fuqarolarning huquqlari va majburiyatlari hamda davlat va jamiyat o‘rtasidagi
munosabatlarni belgilab beradi. Konstitutsiya nafaqat davlat hokimiyati organlari faoliyatining
tamoyillarini, balki fuqarolarning asosiy huquqlari va erkinliklarini himoya qilishni ham nazarda
tutadi. Shu bilan birga, u jamiyatda barqarorlik va adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.
Thomas
Jeffersonning ta’biri bilan aytganda, “Konstitutsiya xalqning yuksak g‘oyalarini, adolatni
va erkinlikni ifodalaydi.”
Shunday qilib, konstitutsiya davlat va jamiyat hayotining asosi sifatida,
insonlarning erkin va farovon hayot kechirishida muhim ahamiyatga ega.
Konstitutsiya har bir davlat uchun huquqiy tizimning asosi va bosh qomusidir. U mamlakat
ichida yashovchi barcha fuqarolar uchun yagona va umumiy qonun sifatida amal qilib, davlat
organlari, jamiyat institutlari va shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soladi.
Konstitutsiya,
avvalo, fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklarini himoya qilish, ijtimoiy adolat va
barqarorlikni ta’minlash, davlat hokimiyatining bo‘linishi hamda davlat boshqaruvining
ochiqligini ta’minlashni o‘z ichiga oladi.
Konstitutsiyaning asosiy maqsadi fuqarolar manfaatlarini himoya qilishdan tashqari,
davlatning demokratik qadriyatlar asosida rivojlanishiga xizmat qilishdir. U davlat boshqaruvi
tamoyillarini belgilab, davlat organlari vakolatlari va ularning faoliyat yo‘nalishlarini aniq
ko‘rsatib beradi. Shu orqali u hokimiyat organlari o‘rtasida kuchlar muvozanatini saqlash,
korrupsiyani oldini olish va hokimiyatni suiiste’mol qilishning oldini olishga xizmat qiladi.
Konstitutsiya davlat va jamiyat hayotining eng muhim jihatlarini tartibga solgan holda,
milliy birdamlik, siyosiy barqarorlik va iqtisodiy rivojlanishning mustahkam huquqiy asosi
sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli, mamlakatimiz Konstitutsiyasi ham fuqarolar uchun erkin,
xavfsiz va farovon hayot kafolatini yaratishga xizmat qilmoqda va mamlakatni zamonaviy
demokratik davlatlar qatoriga olib chiqishda muhim vosita bo‘lib hisoblanmoqda.
Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining tarixi va rivojlanishiga to‘xtalib
o‘tish maqsadga muvofiq. Konstitutsiya mustaqillik yillaridan boshlab davlatning mustahkam
huquqiy asoslarini yaratish va fuqarolar huquqlarini ta’minlash maqsadida qabul qilingan qator
muhim qaror va o‘zgarishlar bilan belgilanadi. Mamlakatimiz mustaqilligini qo‘lga kiritgandan
so‘ng, davlat o‘zining suverenitetini ta’minlash va yangi ijtimoiy-siyosiy tuzumni shakllantirish
zaruratiga duch keldi. Shu munosabat bilan, 1992-yil 8-dekabr kuni O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi qabul qilindi.
Bu tarixiy voqea mamlakatning yangi taraqqiyot yo‘lida
mustahkam huquqiy asos yaratib, davlat suvereniteti, xalqning huquq va erkinliklari hamda
davlat boshqaruvi tamoyillarini belgilab berdi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
579
Alexander Hamiltonning fikricha,
“Konstitutsiya — bu davlatning yuragi va u barcha
huquqiy tizimning asosini tashkil etadi”.
Hozirda rivojlangan aksariyat demokratik
davlatlarning asosiy hujjati ham Konstitutsiya bo‘lib xizmat qilmoqda. Mamlakatimiz
Konstitutsiyasi qabul qilingan kundan buyon davlat va jamiyat hayotida kechayotgan
o‘zgarishlarga mos ravishda rivojlanib kelmoqda. O‘tgan yillar davomida unga kiritilgan
o‘zgartirish va qo‘shimchalar O‘zbekistonning demokratik, huquqiy davlat sifatida rivojlanish
yo‘lini yanada mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, keyingi yillarda amalga oshirilgan
konstitutsiyaviy islohotlar fuqarolarning huquq va erkinliklarini yanada kengaytirishga, sud-huquq
tizimini takomillashtirishga va davlat boshqaruvini isloh qilishga yo‘naltirilgan.
Shunday qilib, O‘zbekiston Konstitutsiyasi o‘zining qabul qilingan kundan boshlab
jamiyat hayotining har bir jabhasida islohotlar va o‘zgarishlarni huquqiy asos bilan ta’minlashda,
davlat va fuqarolar o‘rtasida huquqiy barqarorlikni mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etib
kelmoqda.
O‘zbekiston Konstitutsiyasi inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishni o‘zining
ustuvor vazifasi sifatida belgilaydi. Bu borada Konstitutsiyaning asosiy qoidalari xalqaro huquq
me’yorlariga muvofiq holda ishlab chiqilgan bo‘lib, unda har bir fuqaroga teng huquq va
imkoniyatlar taqdim etilishi kafolatlanadi. Xususan,
Konstitutsiyaning 13-moddasida
shaxsning qadr-qimmati oliy qadriyat deb e’lon qilinadi va fuqarolar huquq va erkinliklari davlat
tomonidan himoya qilinishini ta’minlaydi. Bu tamoyil fuqarolarning erkin va farovon hayotini
qurishda muhim o‘rin tutadi.
Inson huquqlarini himoya qilishga qaratilgan konstitutsiyaviy me’yorlar xalqaro huquq
talablari bilan ham uyg‘unlashgan. Masalan,
O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va Inson huquqlari to‘g‘risidagi xalqaro
paktlar
ga qo‘shilgan bo‘lib, bu davlatning inson huquqlariga rioya qilish va ularni himoya qilish
borasidagi majburiyatini ta’kidlaydi. Konstitutsiyada fuqarolarning
yashash huquqi, so‘z erkinligi,
diniy erkinlik, ta’lim olish huquqlaridan foydalanish huquqlari
va shu kabi huquqlari aniq
ko‘rsatib berilgan. Bu esa inson huquqlarini himoya qilishning huquqiy asosini mustahkamlaydi.
Shuningdek, statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda inson huquqlari va erkinliklarini
ta’minlash borasida sezilarli yutuqlarga erishmoqda. Xalqaro tashkilotlar tomonidan olib borilgan
so‘rovnomalar va tadqiqotlarga asoslangan ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston inson huquqlarini
himoya qilish borasida katta islohotlar olib bormoqda.
1
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (1992). — T.: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, 1992.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
580
Masalan, ta’lim olish huquqi, sog‘liqni saqlash xizmatlari va boshqa ijtimoiy xizmatlarga
kirish imkoniyatlarini yaxshilash natijasida fuqarolar uchun farovon hayot sharoitlari kengayib
bormoqda.
Konstitutsiya va inson huquqlari bo‘yicha xalqaro me’yorlarning uyg‘unligi
O‘zbekistonda har bir fuqaro uchun erkin va xavfsiz hayot sharoitini yaratishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Shunday qilib, Konstitutsiya nafaqat davlat tuzilmalarini, balki jamiyatning barcha
qatlamlari huquq va manfaatlarini himoya qilishda asosiy huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu
o‘rinda aytib o‘tish joizki, O‘zbekiston Konstitutsiyasi va uning inson huquqlarini himoya
qilishdagi o‘rni haqida bir qator olimlar o‘z fikrlarini bildirganlari g‘oyat muhim ahamiyat kasb
etadi. Ba’zi olimlar, masalan, Raxmatov Konstitutsiyani fuqarolarning asosiy huquqlari va
erkinliklarini ta’minlashdagi eng muhim huquqiy vosita sifatida ko‘rishadi. Ularning fikriga ko‘ra,
Konstitutsiya jamiyatda ijtimoiy adolatni, fuqarolar huquqlarini himoya qilish va
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi
. Boshqa tomondan, Islomov Konstitutsiyaning
haqiqiy ta’siri haqida skeptik qarashni bildiradi va huquqiy islohotlar amalda davlatning kuchli
boshqaruv strukturalari bilan cheklanganini ta’kidlaydi.
Shu bilan birga, xalqaro huquqshunoslarning fikrlariga qaraganda, Birlashgan Millatlar
Tashkiloti tomonidan qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948)
Konstitutsiya orqali ta’minlanishi zarur bo‘lgan bir qator huquqlarni belgilaydi. Biroq, ba’zi
yuristlar masalan, Tursunov Konstitutsiyaning ijtimoiy farovonlikni ta’minlashdagi
samaradorligini savol ostiga qo‘yib, davlatning iqtisodiy imkoniyatlari va siyosiy irodalariga ham
bog‘liq ekanligini ta’kidlaydilar.
Konstitutsiya davlatning ijtimoiy va iqtisodiy masalalarni hal qilishda asosiy huquqiy
manba sifatida xizmat qiladi. O‘zbekiston Konstitutsiyasida fuqarolarning munosib turmush
darajasini ta’minlash, ijtimoiy tenglikni qaror toptirish va iqtisodiy o‘sishga erishish davlatning
ustuvor vazifalari sifatida belgilangan. Xususan,
Konstitutsiyaning 37-moddasi
har bir fuqaroga
mehnat qilish, mehnat faoliyati orqali o‘z turmush darajasini yaxshilash huquqini kafolatlaydi. Bu
mehnat huquqining himoyasi va munosib ish sharoitlarini ta’minlash orqali fuqarolarning
iqtisodiy farovonligini oshirishga qaratilgan.
Konstitutsiyaning ijtimoiy farovonlikka oid qoidalari davlat tomonidan fuqarolarga taqdim
etiladigan turli xizmatlar va yordam dasturlarini belgilashda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Masalan, sog‘liqni saqlash, ta’lim olish va ijtimoiy ta’minot tizimlari orqali aholining turmush
darajasini yaxshilash davlatning asosiy vazifalaridan biri sifatida belgilangan.
2
Birlashgan Millatlar Tashkiloti. (1948). Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi. New York: BMT.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
581
Konstitutsiyaning 41-moddasida har bir fuqaro bepul umumiy boshlang‘ich ta’lim olish
huquqiga ega ekani qayd etilgan bo‘lib, bu yosh avlodning ta’lim olish imkoniyatlarini
kengaytirishga va ularning bilim darajasini oshirishga xizmat qiladi. Ta’limga bo‘lgan e’tibor, o‘z
navbatida, jamiyatda malakali kadrlar yetishib chiqishiga va iqtisodiy taraqqiyotga zamin yaratadi.
Ijtimoiy farovonlik borasida konstitutsiyaviy me’yorlar davlatning iqtisodiy rivojlanish
strategiyasini belgilashda ham muhim o‘rin tutadi. Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, yangi ish
o‘rinlarini yaratish va kichik biznesni rivojlantirish borasidagi dasturlar fuqarolar uchun daromad
manbalarini ko‘paytirish va ularning hayot darajasini yaxshilashga qaratilgan. Shuningdek,
Konstitutsiyaning ijtimoiy masalalarni hal qilishdagi vazifalari davlat budjetidan ijtimoiy dasturlar
va yordamlar uchun mablag‘ ajratilishini talab qiladi. Bu fuqarolarning iqtisodiy xavfsizligi va
ijtimoiy himoyasini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Shunday qilib, Konstitutsiya davlatga ijtimoiy va iqtisodiy masalalarni hal qilishda asosiy
yo‘nalishlarni belgilaydi va fuqarolarning turmush darajasini oshirishda huquqiy poydevor bo‘lib
xizmat qiladi. Shu orqali u jamiyatda barqarorlikni saqlash, ijtimoiy tenglikni mustahkamlash va
aholining farovon hayot kechirishiga ko‘maklashadi. Shuni taklif sifatida kiritib o‘tadigan bo‘lsak,
davlat fuqarolarning o‘z huquqlari va Konstitutsiyadagi o‘zgarishlar haqida xabardorligini oshirish
uchun keng ko‘lamli axborot va tushuntirish dasturlarini amalga oshirish zarur. Bu, ayniqsa,
yoshlar va ijtimoiy aholiga Konstitutsiyaviy bilimlarni yetkazishga yordam beradi. Natijada esa,
aholining keng qatlami tomonidan qonunlarga hurmat, o‘z huquqini talab qilib olish, shuningdek
ularning huquqiy ongi va huquqiy madaniyati yuksak darajada rivojlanishi kuzatiladi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, O‘zbekiston Konstitutsiyasi nafaqat davlatning huquqiy
asoslarini yaratishda, balki fuqarolarning erkin va farovon hayotini ta’minlashda ham muhim rol
o‘ynaydi. Uning asosiy maqsadi — har bir fuqaroning huquq va erkinliklarini himoya qilish,
ijtimoiy adolatni ta’minlash va mamlakatning barqaror rivojlanishini kafolatlashdir. Konstitutsiya
davlat organlari o‘rtasida hokimiyatning bo‘linishi va kuchlar muvozanatini saqlashni,
shuningdek, iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni hal qilishda samarali huquqiy asoslarni yaratadi.
Konstitutsiyaning ahamiyati, uning jamiyatdagi barqarorlik, erkinlik va farovon hayotni
ta’minlashdagi vazifalarini yanada kuchaytiradi. Fuqarolar o‘z huquqlarini himoya qilish, mehnat
qilish va farovon hayot kechirish imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Shuningdek, davlatning ijtimoiy,
iqtisodiy va siyosiy islohotlarga tayyorligi Konstitutsiyaning yuqori samaradorligini ko‘rsatadi.
Shu tarzda, O‘zbekiston Konstitutsiyasi mamlakatning demokratik qadriyatlarini rivojlantirish va
fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish asosi sifatida namoyon bo‘ladi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
582
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (1992). — T.: O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi, 1992.
2.
Islomov, A. (2020). O‘zbekiston Konstitutsiyasining inson huquqlari va erkinliklarini
himoya qilishdagi roli. Tashkent: Akademnashr.
3.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti. (1948). Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi. New
York: BMT.
4.
Raxmatov, I. (2019). Konstitutsiya va ijtimoiy farovonlik: O‘zbekiston tajribasi. Tashkent:
Yangi asr avlodi.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari. (2021). O‘zbekiston
Respublikasi iqtisodiy va ijtimoiy siyosatida islohotlar. Tashkent:
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti matbuot xizmati.
